بيزنەستىڭ شىعىنىن كىم وتەيدى؟

الماتى قالاسى كاسىپكەرلەر پالاتاسىنىڭ ديرەكتورى ايتۋار قوشمامبەتوۆ قالادا 1 مىڭ­نان اسا كاسىپكەرلىك نىسانى زار­­داپ شەككەنىن ايتادى. تەك «موسكۆا» ساۋ­دا ورتالىعىندا 180 ساۋدا نۇكتەسى تونالعان. ناقتىلا­ساق, ماگنۋم Cash and Carry – 10 ملرد تەڭگە, «تەحنودوم وپەراتور» – 8 ملرد تەڭگە, «سكيف ترەيد» جشس –

6 ملرد تەڭگە, «ارەنا S-Sulpak» – 5,14 ملرد تەڭگە, «بەلىي ۆەتەر» 3,25 ملرد تەڭگە زارداپ شەككەن. كاسىپكەرلەر پالاتاسىنىڭ وكىلى بۇل شىعىن كولەمى الداعى ۋاقىتتا وسە بەرەتىنىن ايتىپ وتىر.

قازاقستان – الەۋمەتتىك باعىت­قا باسىمدىق بەرگەن ەل. مۇن­داي قىسىلتاياڭ كەزدە زيان شەك­كەن­دەردىڭ ءبارى ەڭ الدىمەن مەملە­كەت­تىڭ كومەگىنە ارقا سۇيەيتىنى قالىپ­تى جاعداي. وسىعان دەيىنگى توتەنشە جاع­دايلاردا ءتۇرلى دەڭگەيدەگى قو­عام­دىق قورلار مەن قارجى, كا­سىپ­كەرلىك سۋبەكتىلەرى ەكونوميكا­نى قالپىنا كەلتىرۋگە اتسالىستى. بى­رەر كۇن بۇرىن الماتى كاسىپ­كەر­لەر پالاتاسى وڭىرلىك كەڭەسىنىڭ تور­­اعاسى ماكسيم بارىشەۆ «كۇشى­مىز بىرلىكتە» قورىن قۇردى. ول كا­سىپ­­كەرلەر تاراپىنان كومەك كەلىپ جات­قانىن, ءاربىر قارجىنىڭ قا­جەت­تى تەتىكتەرگە جۇمسالاتىنىن ايتتى.

دەگەنمەن كاسىپكەرلەر تاراپى­نان كورسەتىلىپ جاتقان دەمەۋ جىر­تىققا جاماۋ بولا المايتىنى بەلگىلى. 2015 جىلى الماتىدا «ادەم» ساۋدا ءۇيى ورتەنگەن كەزدە كاسىپكەرلەردىڭ باسىم كوپشىلىگىنىڭ ساقتاندىرۋ ماسەلەسىنەن ۇلكەن شۋ شىققانى, كوبى ساقتاندىرۋ جارنالارىن الا الماعانىن ەل ۇمىتا قويعان جوق. سوڭىندا الماتىداعى كەيبىر ساۋدا ۇيلەرىنىڭ باسشىلارى بارلىق كەلتىرىلگەن شىعىندى وزدەرى كوتەرەتىنىن, جانىپ كەتكەن جيھازداردىڭ دا قۇنىن وتەپ بەرەتىنىن ايتقان. كوپ كوڭىلىندە «سول جاعداي تاعى دا قايتالانىپ, سوڭى سيىرقۇيىمشاقتانىپ كەتپەي مە؟» دەگەن كۇمان بار.

وسى رەتتە تاۋەلسىز ساراپشى­لاردىڭ «الماتىداعى ءىرى ساۋدا ۇيلەرى ساقتاندىرۋ كومپانيالارىمەن كەلىسىمشارتقا وتىرعان با؟» دەپ الاڭداۋىنا سەبەپ بار. ا.قوشمامبەتوۆ قازىر شىعىن كولەمى زەرتتەلىپ جاتقانىن ايتادى. ياعني ساۋدا ۇيلەرىنىڭ باس­شىلارى مەن كاسىپكەرلەر ارا­سىن­داعى كەلىسىم – ەكى تاراپ اراسىن­داعى ماسەلە. بۇل ارادا كاسىپ­­كەرلەر نەمەسە ساۋدا ءۇيى باس­­شى­لارى ساقتاندىرۋ كوم­پا­نيا­­لارىمەن قانداي شارتپەن كە­لىسىمگە وتىرعانى ماڭىزدى. كوم­­پانيا تاراپىنان شىعىندى وتەۋ دە سوعان قاراپ شەشىلەدى. وعان ءۇشىنشى تاراپتىڭ ارالاسۋعا قۇقى جوق. دەمەك, وسى رەتتە «ساۋ­­دا ۇيلەرىنىڭ باسشىلارى كا­سىپ­­كەر­لەرگە ساقتاندىرۋ كوم­پا­نيالارىمەن كەلىسىمشارتقا وتى­رۋ­عا جاعداي جاساعان با؟» دەگەن ماسەلە شىعادى. مىسالى, كاسىپكەر ماحامبەت اساباەۆ بيزنەس وكىلدەرىنىڭ جەرگىلىكتى كومپانيا­لارمەن كەلىسىمشارت جۇرگىزۋىن وڭتايلاندىرۋ قاجەتتىگىن جەتكىزدى. وسى ماسەلەنى جەدەل قولعا الماسا, پروبلەما شەشىلمەيدى. قىس­قاسى, ساقتاندىرۋ كومپانيا­لارى دا, كەيبىر بيزنەس وكىلدەرى دە ساق­تاندىرۋعا ق ۇلىقتى ەمەس. ساق­تاندىرۋ سالاسىنىڭ نارىق جولىمەن دامۋىنا جاناما اسەر ەتىپ وتىرعان فاكتورلاردىڭ ءبىرى – وسى.

الداعى قاۋىپ-قاتەردەن ساق­تانۋعا اسا كوڭىل بولە قويماي­تىن اعايىنعا بۇل دا اششى ساباق بولعالى تۇر. قىسقاسى, بۇل جولى دا نەگىزگى سالماق ۇلتتىق قور مەن رەسپۋبليكالىق, ايماقتىق بيۋدجەتكە تۇسەتىنى بەلگىلى بولدى. ساق­تاندىرۋ قىزمەتىن تۇتىنۋ ءۇشىن حالىقتىڭ ءال-اۋقاتى دا جوعارى بولۋعا ءتيىس. قارجىگەرلەر باتىستا ساقتاندىرۋ قىزمەتىمەن حالىقتىڭ 90-95 پايىزى قامتىلسا, بىزدە 37 پايىز توڭىرەگىندە ەكەنىن جانە حالىق تابىسىنىڭ ازدىعى دا سەكتور اياسىن تارىلتىپ تۇرعانىن ايتادى. دەمەك, بۇل تۇستا قارجىلىق ساۋاتتىلىقتىڭ تومەندىگى عانا ەمەس, حالىقتىڭ الەۋمەتتىك جاع­دايى دا دامۋعا قولبايلاۋ دەگەن پىكىر قازىرگى جاعدايدى اقتاي المايدى. الماتىدا تونالدى دەگەن ساۋدا ۇيلەرىنىڭ قوجايىندارى تيىن ساناپ جۇرگەن قاراجاياۋ ادام ەمەس ەكەنى بەلگىلى. بۇل ماسەلە – ال­داعى ۋاقىتتا مەملەكەتتىك دەڭ­گەيدە كوتەرىلەتىن تاقىرىپ.

تاۋەلسىز ساراپشى راسۋل جۇما­لى­نىڭ ايتقانىنا دەن قويساق, قول­دانىستاعى ساقتاندىرۋ تۋرالى زاڭنامالاردا كەمشىلىك جوق. قازاقستاندا جۇمىس ىستەپ تۇرعان كومپانيالاردىڭ بارلىعى دەرلىك – «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ساقتاندىرۋ تولەمدەرىنە كەپىلدىك بەرۋ قورىنىڭ» قاتىسۋشىسى. بۇل دەگەنىڭىز – جارناڭىز مەملەكەت تاراپىنان ساقتاندىرىلادى دەگەندى بىلدىرەدى. ماسەلە سونىڭ ورىندالۋىندا. ەلدەگى زاڭناما حالىقتىڭ جاعدايىنان ەكى قادام العا نەمەسە ءبىر قادام كەيىن قالدى دەۋگە بولادى. زاڭدا كورسەتىلگەن باپتاردى ىسكە اسىرۋعا حالىقتىڭ قالتاسى كوتەرمەيدى. ال ءىرى كومپانيالار دا, شەتەلدىك كومپانيالار دا ەل­دەگى ساقتاندىرۋ كومپانيالارىمەن جۇمىس ىستەۋگە ق ۇلىقتى ەمەس. ولاردى مىندەتتەۋگە ۇكىمەتتىڭ دە قۇقى جوق. شاعىن جانە ورتا بيزنەس وكىلدەرى اراسىندا بيزنەسىن ساقتاندىرۋعا ق ۇلىق تانىتقاندار از. كەلىسىمگە كەلگەندەرى ەڭ تومەن­گى دەڭگەيدەگى جارنالار­مەن ساق­تان­دىرىلادى. بۇل كەلىسىم­مەن توتەن­شە جاعدايلاردا «شىعىن­­دى 100 پايىز ءوندىرىپ بەر» دەپ تالاپ ەتۋ مۇمكىن ەمەس. مەملە­كەت­تىڭ ساق­تاندىرۋ سالاسىن وڭتايلان­دىرۋ­عا باعىتتالعان ارەكەتى سالانى ءار­تاراپتاندىرىپ, حالىقتىڭ بەتىن بەرى بۇرا المادى, ءىرى بيزنەس قازاقستاندىق كومپانيالارعا مويىن بۇرمادى. ال قاراپايىم حالىقتىڭ وزىنە تيەسىلى مۇلكىن نەمەسە بيزنەسىن ءتيىستى دەڭگەيدە ساقتاندىرۋعا قالتاسى كوتەرمەيدى. ەل اراسىندا مۇلكىن ساقتاندىرۋ ەمەس, «قۇداي ساقتاسىن» دەگەن تۇسىنىك باسىم. بىزدە ساقتاندىرۋ تۇسىنىگى جالپى حالىقتىق دەڭگەيگە كوتەرىلگەندە عانا سالانىڭ كۇرە تامىرىنا قان جۇگىرمەك.

وسى رەتتە ساراپشى نازار اۋدار­ماسقا بولمايتىن كەلەسى جاع­دايدى دا قاپەرگە سالدى. ەلى­مىز كولەڭكەلى ەكونوميكانىڭ قۇر­ساۋى­نان ءالى دە شىعا الماي وتىر. ءتىپتى بىرەر جىل بۇرىن قحر جانە باسقا دا ەلدەرمەن ساۋدا-سات­تىق­­تىڭ رەسمي كورسەتكىشى مەن ناقتى جاعدايداعى كورسەتكىشىندە ال­شاق­تىق بارى مەملەكەتتىك دەڭ­گەيدە ايتىلعان. قازىر بيزنەسكە كەلگەن شىعىننىڭ 70-80 پايى­زى الىپ-ساتۋمەن اينالىساتىن كاسىپ يەلەرىنىكى. بۇل جاعداي دا ساق­تاندىرۋ كومپانيالارى ارا­سىنداعى كەلىسىمشارتتاردىڭ زاڭ بويىنشا جۇرگىزىلۋىن قيىنداتىپ جىبەرۋى ابدەن مۇمكىن.

«مەملەكەت باسشىسى قاسىم جومارت توقاەۆ تۇڭعىش رەت وليگولوپيا تۋرالى ەسكەرتىپ, «ەكونو­ميكا – دوستار مەن تۋىستارعا, قال­عانىنا – بۇيىرعانى» دەگەن تۇسى­نىك­­تىڭ كەلمەسكە كەتكەنىن اشىپ اي­تىپ تۇر. ساقتاندىرۋ سالاسى­نىڭ دامۋىنا كەدەرگى كەلتىرىپ وتىر­عان فاكتوردىڭ ءبىرى دە وسى. ال­­داعى ۋاقىت­تا حالىقتىڭ تابىسىن كوتەرۋ­دى ەكونوميكانى ولي­گو­لو­­پيا­­نى قۇرساۋىنان شىعارۋ­مەن قاتار جۇر­گىزۋ كەرەك» دەيدى ر.جۇمالى.

قارجىگەر عالىم باينازاروۆ قالاي دەسەك تە ەلدە ساقتاندىرۋ سالاسى مادەنيەتىنىڭ قالىپتاسىپ كەلە جاتقانىن ايتادى. دامى­عان ەلدەردە ساقتاندىرۋ سالاسى مەم­لەكەتتىڭ باقىلاۋىندا ەكەنىن ايتقان قارجىگەر ەلىمىزدە دە بۇل سالانى مەملەكەتتىڭ باقى­لاۋى­­نا العانى دۇرىس ەكەنىن, بۇل ونىڭ جۇمىسىن شەكتەمەيتىنىن, كەرى­­سىنشە تىنىسىن اشاتىنىن جەت­كىزدى. ۇكىمەت تاراپىنان ورتا­لىق­تان­دىرىلعان باقى­لاۋ­دىڭ بولماۋى سالدارىنان كوپتەگەن ءىرى كومپانيا جەرگىلىكتى كومپانيالارعا ساقتاندىرىلسا دا شەتەلدىك كومپانيالارمەن كەلىسىمگە وتىرىپ, قايتا ساقتاندىرۋدى ءجون كورەدى ەكەن. بۇل فاكتور دا جەرگىلىكتى كوم­پانيالاردىڭ ساقتاندىرۋ جارناسى كولەمىنىڭ حالىقارالىق دەڭ­گەيگە ساي بولۋىنا, قۇلاشتى كەڭگە جايىپ جۇمىس جۇرگىزۋىنە كەرى اسەرىن تيگىزەدى. جۇمىسقا كىرىس­كەن جاڭا ۇكىمەت قۇرامى وسى ماسە­لەگە نازار اۋدارماسا, قاتەلىك قايتالانا بەرەدى. قارجىگەر اتاپ وتكەندەي, ەلىمىزدە ساقتاندىرۋ سالاسىن دامىتۋعا تولىق مۇمكىندىك بار. 2021 جىلدىڭ العاشقى توق­سانىنداعى جاعداي بويىنشا وسى سالاداعى نارىق اكتيۆتەرى سوڭعى ءۇش جىلدا 76 پايىزعا ءوسىپ, 1,7 ترلن تەڭگەنى نەمەسە ىشكى جالپى ءونىمنىڭ 2,3 پايىزىن قۇرايدى. بۇل – ۇلكەن كۇش. مەملەكەتتىك كومپانيا نارىقتاعى ۇساق كومپانيالاردى جۇتىپ قويادى دەپ قاۋىپتەنۋگە سەبەپ جوق. قارجى جۇيەسى بارىنشا تازا بولسا, ىشكى نارىقتاعى بارلىق كومپانياعا ورىن بار.

«دامىعان ەلدەردىڭ ساقتاندىرۋ نارىعىنا نازار اۋدارايىق. بىزگە قولايلىسى, مەملەكەتتىك ساق­تان­دىرۋ كومپانياسىن اشاتىن كەز كەلدى دەپ ويلايمىن. مەم­لەكەت­تىڭ يەلىگىندەگى كومپانيا بولسا, جەمقورلىقتىڭ قۇرساۋىندا قالا­دى دەگەن قاۋىپتى جاڭا ۇكىمەت قۇرا­مى وتكەن كۇننىڭ ەنشىسىندە قالدى­رادى دەپ ۇمىتتەنەمىن. توتەنشە جاعدايلاردا ۇلتتىق قوردىڭ جۇگىن تەك ساقتاندىرۋ كومپانيالارى عانا جەڭىلدەتە الادى», دەپ تۇيىندەدى ع.باينازاروۆ.