ونىڭ كوش باسىندا كورنەكتى جازۋشى, مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى, تاريحىمىزدى تەرەڭنەن تولعاپ, ۇلت رۋحىن كوتەرگەن ءىلياس ەسەنبەرلين تۇر. اكە-شەشەدەن جاستاي جەتىم قالىپ, بالالار ۇيىندە وسكەن تالاپتى جاس وتىزىنشى جىلداردىڭ ورتاسىندا الماتىداعى قازاق تاۋ-كەن ينستيتۋتىنا ءتۇسىپ, ونى 1940 جىلى اياقتاپ, العاشقى ەڭبەك جولىن جەزقازعان رۋدنيگىنەن باستايدى.
قابىرعالى قالامگەردىڭ العاشقى كوركەم شىعارمالارى 1940 جىلدان مەرزىمدى باسپاسوزدە جاريالانىپ, ادەبيەت تابالدىرىعىن اقىن بولىپ اتتاپ, تۇڭعىش جىر جيناعى 1945 جىلى باسىلعان. ودان كەيىن دە ەكى-ءۇش پوەزيالىق كىتابى جارىق كوردى.
دەگەنمەن, سۋرەتكەردىڭ جازۋشىلىق تالانتى «كوشپەندىلەر» جانە «التىن وردا» تريلوگيالارىندا جارقىراپ كورىنىپ, وسى شىعارمالارى ارقىلى تاريحىمىزعا تەرەڭ ءۇڭىلىپ, تاۋەلسىزدىك جولىندا باسىن بايگەگە تىككەن سۇڭعىلا حاندار مەن اۋزى دۋالى بيلەردىڭ, ءباھادۇر باتىرلاردىڭ تۇلعاسىن كوركەم كەستەلەدى. اسىرەسە كەڭەس زامانىندا اتىن ايتۋعا بولماعان, تۋعان حالقىنىڭ ازاتتىعى ءۇشىن رەسەي وتارشىلدىعىنا قارسى ون جىل بويى ات ۇستىنەن تۇسپەي كۇرەسكەن كەنەسارى حان جايىندا «قاھاردى» جازىپ, ەسىل ەردىڭ ادەبي بەينەسىن سومدادى. وسى بىرەگەي دۇنيەلەرى ارقىلى ەسەنبەرلين ادەبيەتىمىزدەگى تاريحي تۋىندىلارعا العاش تۇرەن سالۋشى عانا ەمەس, كەيىنگى بۋىنعا جول كورسەتىپ, مەكتەپ قالىپتاستىرعان كوشباسشى بولدى.
ءىلياس ەسەنبەرلين «ماڭعىستاۋ مايدانى» مەن «امانات» اتتى روماندارىندا كەڭەس قوعامىندا ءومىر سۇرگەن قازاق زيالىلارىنىڭ بولمىسى مەن ولاردىڭ جاڭا قوعامدى قۇرۋداعى قاجىرلى ەڭبەگىن كوركەم سوزبەن ورنەكتەدى. ال «ايقاس» رومانى ءۇشىن جازۋشىعا 1968 جىلى قازاق كسر مەملەكەتتىك سىيلىعى بەرىلدى.
قايراتكەرلىك پەن قالامگەرلىكتى تەڭ ۇستاعان, كورنەكتى اقىن كاكىمبەك سالىقوۆتىڭ دا ماماندىعى كەن ينجەنەرى. شال قۇلەكە ۇلى سەكىلدى اتاقتى اقىن تۋعان توپىراقتا وسكەن ورەن جاسىنان ولەڭگە جاقىن بولىپ, اكەسىنىڭ اعاسى, حالىق اقىنى مولداحمەت تىربيەۆتىڭ ءتالىم-تاربيەسىن الادى. مولداحمەت اتاسى ونى بالا كۇنىنەن ونەرگە باۋلىپ, دومبىرا ۇيرەتەدى. ورتا مەكتەپتى ۇزدىك تامامداعان زەردەلى جاس ەندى اقباس الاتاۋدىڭ ەتەگىندەگى اسەم قالادا وقىسام دەپ ارماندايدى. بىردە اتاسى ودان قانداي ماماندىقتى تاڭداعانىن سۇرايدى, سوندا سەزىمتال بوزبالا: «اقىن نەمەسە جۋرناليست بولسام» دەگەندە, ول كىسى سابىرلى ءسوز ساباقتاپ: «بالام, مەن دە اقىنمىن. بىراق اقىن بولۋ ءۇشىن ماماندىق الۋدىڭ قاجەتى شامالى. قازاقتا اقىن دا, ءانشى دە جەتەدى. مەن سەنەن ۇلكەن ءۇمىت كۇتەم, اقىلىمدى الساڭ – قانىش ساتباەۆ ءبىلىم العان وقۋ ورداسىنا بار. كوكشەنىڭ تاۋلارى دا قويناۋىنا بەكەر سىر بۇگىپ جاتقان جوق, جالعىزتاۋدا, مىناۋ − سىرىمبەتتە, اناۋ − ايىرتاۋدا ەشتەڭە جوق دەيسىڭ بە؟ قانىش جەزقازعاندى قالاي جارقىراتتى, ونىڭ بولاشاعىن ايتقاندا ءبىز تاڭعالدىق. سوعىستىڭ اۋىر زاردابىن تارتقان ەل ەندى ەس جيىپ كەلەدى. سوندىقتان قانىشتىڭ جولىمەن جۇرسەڭ, جامان بولمايسىڭ» دەپ باتاسىن بەرىپ, الىس جولعا شىعارىپ سالادى.
قازىنالى قاريانىڭ اق باتاسى قابىل بولىپ, اقىن ماسكەۋدەگى ءتۇستى مەتاللۋرگيا جانە التىن ينستيتۋتىنا ءتۇسىپ, ونى 1955 جىلى ويداعىداي اياقتاپ, ۇلى عالىمنىڭ جولىمەن جەزقازعان كەنىشىنە قاتارداعى مامان بولىپ قىزمەتكە ورنالاسادى. اقىن-نىڭ جىگەرلى جاستىققا تولى جيىرما جىلدىق عۇمىرى جەزقازعاندا ءوتىپ, شاحتاداعى قاراپايىم كەن شەبەرىنەن, باسشىلىق قىزمەتكە دەيىن كوتەرىلدى.
كاكىمبەك اعامىزدىڭ تاعى ءبىر قىرى – قايراتكەرلىگى. ول كىسى 1984 جىلى وزبەكستان كپوك-ءنىڭ بيۋرو مۇشەسى, قاراقالپاق وبلىستىق پارتيا كوميتەتىنىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى بولىپ تاعايىندالعاننان كەيىن, اۆتونوميالىق رەسپۋبليكانىڭ قوردالانىپ قالعان پروبلەمالارىن شەشۋگە دەن قويدى. جەرگىلىكتى تۇرعىنداردىڭ الەۋمەتتىك ماسەلەلەرىنە ءمان بەرىپ, حالىقتىڭ تۇرمىسىن جاقسارتۋعا بار كۇشىن جۇمسادى. وسى جاناشىرلىعى ءۇشىن سول ەلدىڭ ادامدارى دا ول كىسىنى جاقسى كورىپ, قۇرمەت تۇتتى. ودان كەيىن كەڭەس وداعى جوعارعى كەڭەسىنىڭ ەكولوگيا كوميتەتىنىڭ توراعاسى سەكىلدى لاۋازىمدى قىزمەتتى اتقاردى.
تالانتتى اقىننىڭ العاشقى جىر جيناعى 1970 جىلى «سىر» دەگەن اتپەن جارىق كورسە, ودان كەيىن «دالا», «قىراندار», «گاككۋ», «جەزكيىك», «تاتتىمبەت», «دومبىرا», «قاراقالپاق», «كەنەسارىنىڭ سوڭعى ءسوزى», «قانىش ساتباەۆ», «ەبىنەي بوكەتوۆ», «بايكەن ءاشىموۆ» جانە فازىل كارىبجانوۆ تۋرالى «زامان سىرى» اتتى كولەمدى پوەمالارى جازىلىپ, جىرسۇيەر قاۋىمنىڭ جۇرەگىنەن ورىن تاپتى. كاكىمبەك سالىقوۆ شىعارماشىلىعىن ادەبيەتىمىزدىڭ ايتۋلى وكىلدەرى دە جوعارى باعالاپ, جىلى پىكىرلەرىن بىلدىرگەن.
ءبىرتۋار اقىن, قازاقستاننىڭ ەڭبەك ەرى, حالىق جازۋشىسى ولجاس سۇلەيمەنوۆ تە قازىرگى ءال-فارابي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ گەولوگيا فاكۋلتەتىن ءبىتىرىپ, كەيىن م.گوركي اتىنداعى ادەبيەت ينستيتۋتىندا وقىعان. ارقالى اقىن شىعارمالارىن ورىسشا جازسا دا, ونىڭ ولەڭدەرىنەن ۇلتتىق رۋح پەن ءور نامىس اتويلاپ تۇرادى. «ارعىماقتار» اتتى العاشقى جىر جيناعىمەن پوەزياعا دۇبىرلەتىپ كەلگەن اقىننىڭ «ادامعا تابىن, جەر ەندى» پوەماسى جارىققا شىققاندا كوپتەگەن شەت تىلدەرىنە اۋدارىلىپ, جەكە-جەكە كىتاپ بولىپ, بىرنەشە رەت باسىلدى.ولجاس اعامىزدى كوپشىلىك ءتىلتانۋشى عالىم رەتىندە دە جاقسى بىلەدى, ول كوبىنەسە كونە تۇركى ءتىلىن زەرتتەپ, اسىرەسە باتىس عالىمدارىنىڭ كونە ءتىل ءۇندى – ەۋروپا تىلدەرىنەن باستاۋ الادى دەيتىن قاساڭ تەورياسىنا پارمەندى سوققى بەردى. ارداقتى ازاماتتىڭ 1975 جىلى جارىق كورگەن «از ي يا» كىتابى تۇركى جانە سلاۆيان حالىقتارىنىڭ ەجەلگى جازبا ەسكەرتكىشتەرىنە ارنالعان كىتابى − كوپشىلىكتىڭ قىزىعۋشىلىعىن تۋدىرىپ, وقىرمانداردىڭ قولىنان تۇسپەگەن تۋىندىعا اينالدى. كەيىن بۇل ەڭبەك «1001 ءسوز» اتتى ەتيمولوگيالىق سوزدىككە ۇلاسىپ, كەمەلدەنە ءتۇستى. سونىمەن بىرگە اقىننىڭ جازعان ستسەناريىمەن «اتامەكەن», «كوگىلدىر مارشرۋت», «قىس – قولايسىز ماۋسىم», «م.اۋەزوۆ تۋرالى ءسوز», ء«ۇندىستان سازى», «جاستىق شاق زاستاۆاسى», «اقىرعى امانات» جانە ت.ب. فيلمدەر ءتۇسىرىلدى.
بالا كۇنىنەن اكادەميك قانىش ساتباەۆتى ۇلگى تۇتىپ, ورتا مەكتەپتى التىن مەدالمەن اياقتاعان بەلگىلى جازۋشى مەدەۋ سارسەكە دە ينجەنەر-مەتاللۋرگ ماماندىعىن مەڭگەرگەن.
مەدەۋ اعامىز كوركەم ءسوز ونەرىنە عىلىمي-قيال جانرىندا جازىلعان «عاجايىپ ساۋلە», «كورىنبەستىڭ كولەڭكەسى», «وت جانە اتوم» جانە «جەتىنشى تولقىن» اتتى حيكاياتتارىمەن كەلىپ, وسى سالانىڭ دامۋىنا ۇلكەن ۇلەس قوستى. ينجەنەر-قالامگەر رەتىندە ءوندىرىس تاقىرىبىنا قالام تارتىپ, «جارىلىس», «كومبە» اتتى روماندارىن جازدى. ونى جالپاق ەلگە تانىتقان باستى شىعارماسى – ۇلى عالىم قانىش ساتباەۆ تۋرالى جازعان عۇمىرنامالىق رومانى. بۇل تۋىندى 1980 جىلى ماسكەۋدەگى «مولودايا گۆارديا» باسپاسىنان «تاماشا ادامدار ءومىرى» سەرياسى نەگىزىندە 100 مىڭ دانامەن وقىرمانعا جول تارتتى. بۇگىنگە دەيىن اتالعان كىتاپ قازاقشا − 12, ورىسشا – 5 جانە اعىلشىنشا, باس-اياعى 18 رەت باسىلدى. سونىمەن قاتار جازۋشىنىڭ حالقىمىزدىڭ ارداقتى پەرزەنتتەرى, قازاق عىلىمىنىڭ دامۋىنا ەرەن ۇلەس قوسقان كورنەكتى عالىمدار − ەبىنەي بوكەتوۆ پەن ەرمۇحان بەكماحانوۆتىڭ ءومىر جولىن جان-جاقتى زەردەلەگەن دەرەكتى كىتاپتارى وقىرمانداردىڭ ريزاشىلىعىنا بولەندى. ال جازۋشىنىڭ كەيىنگى شىققان «سەمەي قاسىرەتى» اتتى ەڭبەگىندە اۆتور ءوزى تۋعان ءوڭىردىڭ اتوم جارىلىسىنان تارتقان ازابىن ناقتى دەرەكتەرمەن بايانداعان.
وتكەن جىلى سەڭگىرلى سەكسەندى باعىندىرعان پاراساتتى پروزاشى, حالىقارالىق «الاش» ادەبي سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى سوفى سماتاەۆ تا 1959 جىلى قازاق مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ فيلولوگيا فاكۋلتەتىنە ءتۇسىپ, ءبىر جىلدان كەيىن ماسكەۋدەگى بولات جانە قورىتپالار ينستيتۋتىنا اۋىسىپ, ونى بىتىرگەسىن رەسەي استاناسىنداعى «وراق جانە بالعا» زاۋىتىندا, نوۆو-تۋلسكي مەتاللۋرگيا زاۋىتىندا, قازاق كسر عىلىم اكادەمياسىنىڭ مەتاللۋرگيا جانە كەن بايىتۋ ينستيتۋتىندا ينجەنەر بولىپ جۇمىس ىستەگەن.
قالامگەردىڭ تەحنيكالىق ءبىلىم الۋىنا زاڭعار جازۋشى مۇحتار اۋەزوۆتىڭ جاس شاكىرتىنە ايتقان ءبىراۋىز ءسوزى تۇرتكى بولعان. ول تۋرالى اعامىزدىڭ ءوزى ءبىر سۇحباتىندا توقتالىپتى: ء«ۇشىنشى كۋرس ستۋدەنتتەرىنە ساباق بەرەتىن مۇحاڭنىڭ ءدارىسىن 1960 جىلى ءبىرىنشى كۋرستا ءجۇرىپ-اق ادەيىلەپ بارىپ تىڭدايتىنمىن. سودان ۇلى ۇستازدىڭ بايقاعىش, پايىمداعىش جانارىنا شالىندىم بىلەم, كىتاپحانادان شىقپايتىن مەنى سىرتىمنان باعىپ جۇرەدى ەكەن. بىردە مۇحاڭ يىعىمنان قاعىپ قانا: «سارى بالا, جازۋشىنى ەشبىر وقۋ ورنى دايىنداپ شىعارا المايدى. سەنەن سونىڭ ۇشقىنىن سەزگەندەيمىن. جازۋشىعا ەڭ كەرەگى – ءبىلىم. وندا دا اقىل-ويىڭدى اناليز جاساتقىزىپ ۇشتار فيزيكا, ماتەماتيكا عىلىمدارى. سەنىڭ تەحنيكالىق وقۋ ورنىنا تۇسكەنىڭدى قالار ەدىم», – دەگەنى قازمۋ-دەگى وقۋىمدى تاستاپ, ماسكەۋگە كەتۋىمە سەبەپكەر بولعان ەدى» دەيدى.
كوركەم ءسوز زەرگەرى ادەبيەتكە «استانا وتتارى» دەگەن پوەزيالىق جيناعىمەن كەلىپ, سوسىن پروزاعا اۋىسىپ, وندىرىستەگى جۇمىسشى جاستار تۋرالى «الاۋ», «ايمانداي» اتتى حيكاياتتارىمەن ءسۇيسىندىردى. كەيىن جيىرماسىنشى جىلدارداعى حالقىمىز باستان كەشكەن اشارشىلىق پەن قۋعىن-سۇرگىندى بەينەلەگەن «العاشقى اسۋ» حيكاياتى مەن «اقجەلەڭ» رومانى جارىققا شىقتى. اسىرەسە جازۋشى كەڭەس داۋىرىندە تاريحىمىزعا تەرەڭ بويلاعان «ەلىم-اي» رومان-ديلوگياسىن جازىپ, وقىرماندارىنىڭ ىقىلاسىنا بولەندى. قارىمدى قالامگەر وسى سۇيەكتى شىعارمانىڭ جازىلۋىنا قازاقتىڭ مۇڭلى تاعدىرىن بەينەلەگەن «ەلىم-اي» ءانى وي سالعاندىعىن اڭگىمەلەيدى.
ۇلى اباي تۋعان توپىراقتا دۇنيە ەسىگىن اشقان بەلگىلى جازۋشى روللان سەيسەنباەۆ تا سەمەي ينجەنەر-تەحنولوگيالىق ينستيتۋتىن ءبىتىرىپ, وبلىستىق ورگانداردا جاۋاپتى قىزمەت ىستەگەن. كەيىن ماسكەۋدەگى م.گوركي اتىنداعى ادەبيەت ينستيتۋتىن ءتامامداپ, كسرو جازۋشىلار وداعى باسقارماسىنىڭ قازاق ادەبيەتى جونىندەگى كەڭەسىنىڭ جاۋاپتى حاتشىسى بولدى. جازۋشىنىڭ العاشقى شىعارماسى 1975 جىلى جارىق كورگەن. سودان بەرى «اڭساۋ», ء«وزىمدى ىزدەپ ءجۇرمىن», «ساعىنىپ جەتكەن جاز ەدى» پوۆەستەرى مەن «ەگەر ءومىر سۇرگىڭ كەلسە», «تاۋ باسىندا تۇيىسكەن جول», «شايتاننىڭ تاعى», «قۇم كەزگەن ولىكتەر» اتتى روماندارى وقىرماندارىنا جول تارتقان. سونداي-اق قالامگەر ابايدىڭ قارا سوزدەرىن ورىس تىلىنە اۋدارۋعا ات سالىسىپ, انگليادا «اباي» ءۇيىن اشۋعا ۇلەس قوستى. بىراقاتار درامالىق تۋىندىلارى بۇكىلوداقتىق بايقاۋلاردا توپ جارىپ, رەسپۋبليكالىق تەاترلار ساحناسىندا قويىلىپ كەلەدى.
وتكەن عاسىرداعى الپىسىنشى جىلداردىڭ سوڭىندا قازاق پوەزياسىنا تەڭىزدىڭ اساۋ تولقىنىنداي بۋىرقانعان ءبىر بۋىن كەلىپ, ادەبيەتىمىزگە جاڭاشا لەپ اكەلدى. ول بۋىنعا ادەبيەت سىنشىلارى «سوعىستان سوڭ تۋعاندار» دەگەن اتاۋ بەرگەن. وسى بۋىننىڭ ىشىندە تالانتتى اقىن, مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى يرانبەك ورازباەۆ (يران-عايىپ) تا بولدى. ايتۋلى شايىر دا قازاق پوليتەحنيكالىق ينستيتۋتىنىڭ تاۋ-كەن فاكۋلتەتىن ءتامامداپ, ودان سوڭ ماسكەۋدەگى م.گوركي اتىنداعى ادەبيەت ينستيتۋتى جانىنداعى جوعارى ادەبي كۋرسىن بىتىرگەن. «جۇرەك جىرلايدى» اتتى العاشقى جىر جيناعىمەن ادەبيەت ەسىگىن ەركىن اشقان اقىننىڭ بۇگىنگە دەيىن «جەتى قازىنا», ء«تۇننىڭ كوزى», ء«ومىر ولەڭ», «دۇنيەجارىق», ء«سوز پاتشا», «قورقىتتىڭ كورى» سەكىلدى بىرقاتار پوەزيالىق كىتاپتارى مەن «حايۋاندىق كومەديا», «كۇشىگىنەن تالانعان», «مەن ىشپەگەن ۋ بار ما؟», «باتقان كەمەنىڭ بەيباقتارى», «جەلجۋان», «قۇداي قارعاعاندار», «جامبىلدىڭ قىزىل جولبارىسى», «قانىنا تارتقان قىڭىرلار», «التىن ادام», «كيەلى كۇنا», «حان-ابىلاي-سابالاق», «ماحامبەت» اتتى درامالىق داستاندارى جارىق كوردى.
يران-عايىپ جۇرتشىلىققا اقىن رەتىندە عانا ەمەس, دارىندى دراماتۋرگ رەتىندە دە تانىمال. بىرقاتار درامالىق شىعارمالارى ەلىمىزدىڭ تەاترلارىندا ساحنالانىپ, سىنشىلار مەن كورەرمەندەردىڭ وڭ باعاسىن العان.
سونىمەن بىرگە تانىمال اقىن, حالىقارالىق «الاش» ادەبي سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى قاسىمحان بەگمانوۆ بۇرىنعى قازاق پوليتەحنيكالىق ينستيتۋتىنىڭ ماشينا جاساۋ فاكۋلتەتىن بىتىرسە, بەلگىلى بالالار جازۋشىسى الىبەك فايزۋللا ۇلى دا وسى وقۋ ورنىندا تاۋ-كەن ينجەنەرى ماماندىعىندا ءبىلىم الىپتى. بۇل ەكەۋى دە ادەبيەتىمىزدە ءوز ورنى بار قالامگەرلەر.
قورىتا ايتقاندا, تەحنيكالىق جوعارى وقۋ ورىندارىندا وقىپ, ادەبيەتكە كەلگەن اقىن-جازۋشىلار ءتىزىمىن ءالى سوزۋعا بولادى. بىراق بۇل جولى جالپاق جۇرتقا تانىمال تۇلعالارعا عانا توقتالدىق. ءبىز ولاردى ينجەنەر ماماندىعىن مەڭگەرگەن دەپ قانا ەمەس, جان تازالىعىن يگەرگەن ينجەنەر دەپ ايتامىز.
