ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ جاڭا جولداۋى قازاقستان رەسپۋبليكاسى دامۋىنىڭ جاڭا ساپاداعى وزگەشە ساتىسى دەپ ايتار ەدىم. بۇعان دەيىنگى جولداۋلاردا كوبىنەسە ناقتى ومىرگە قاتىستى مىندەتتەر جۇكتەلەتىن. سوندىقتان دا, ازاماتتارىمىز جولداۋلاردان ءاردايىم الەۋمەتتىك قورعالۋدى جاقسارتا ءتۇسۋ جولدارىنىڭ جاڭالىقتارىن ەستۋگە ەلەڭدەپ وتىراتىن ەدى. ال بۇل جولعى «قازاقستان جولى – 2050: ءبىر ماقسات, ءبىر مۇددە, ءبىر بولاشاق» اتتى جولداۋ ءبىرتۇتاس قازاقستان حالقىنا بىلتىرعى قابىلدانعان ستراتەگيانى قالاي ىسكە اسىرۋ جولدارى مەن تەتىكتەرىن ايقىنداپ بەرىپ وتىر. سونىڭ ىشىندە قازاقستاننىڭ بارىنشا دامىعان 30 ەلدىڭ قاتارىنا ەنۋى تۋرالى العا قويىلعان زور ماقساتتىڭ ورىندالۋ جولدارى بارىنشا تەرەڭ قامتىلعان. جولداۋداعى حالىققا قاتتى اسەر ەتكەن ۇعىم – جالپىۇلتتىق ماڭگىلىك ەل يدەياسىنىڭ العاش رەت جوعارى مىنبەردەن ايتىلۋى بولدى. ماڭگىلىك ەل قۇرۋ اتا-بابالارىمىزدىڭ سان مىڭ جىلعى اسىل ارمانى بولعانىن ايتا كەلىپ ەلباسى ن.نازارباەۆ: «ەندىگى ۇرپاق – ماڭگىلىك قازاقتىڭ پەرزەنتى. ەندەشە, قازاق ەلىنىڭ ۇلتتىق يدەياسى – ماڭگىلىك ەل», دەدى. سونىمەن بىرگە, ول ماڭگىلىك ەل ۇعىمىن ۇلتىمىزدىڭ ۇلى باعدارى – «قازاقستان-2050» ستراتەگياسىنىڭ تۇپقازىعى ەتىپ العانىن اتاپ ءوتتى.
پرەزيدەنتتىڭ 2050 جىلعى كەزەڭگە دەيىن ىشكى جالپى ءونىمنىڭ جان باسىنا شاققانداعى كولەمىن قازىرگى 13 مىڭ دوللاردان 4,5 ەسەگە ارتتىرىپ, 60 مىڭ دوللارعا جەتكىزۋ تۋرالى العا قويعان مىندەتى وتە باتىل ماقسات ەكەنىن اتاپ وتكىم كەلەدى. بۇگىنگى تاڭدا دۇنيە ءجۇزىنىڭ ەڭ دامىعان ەلدەرىنىڭ اراسىندا دا مۇنداي كورسەتكىشكە قول جەتكىزگەندەر ساۋساقپەن سانارلىق قانا. بۇكىلالەمدىك ۆاليۋتا قورىنىڭ 2013 جىلدىڭ قورىتىندى مالىمەتىنە قاراعاندا, ونداي ەلدەر قاتارىنا ليۋكسەمبۋرگ, كاتار, نورۆەگيا, شۆەيتساريا جانە اۆستراليا عانا ەنگەن. ارينە, الداعى 35 جىلدا قازاقستاننىڭ مۇنداي كورسەتكىشكە قول جەتكىزۋ مۇمكىندىگى تولىعىنان بار ەكەنىن ەلباسى ءوزىنىڭ جولداۋىندا كورسەتىپ بەردى. ول ءۇشىن پرەزيدەنت ەكونوميكاعا سالىناتىن ينۆەستيتسيا كولەمىن بۇگىنگى تاڭداعى ءىجو-ءنىڭ 18 پايىزى كولەمىنەن 30 پايىزعا دەيىن ارتتىرۋ مىندەتىن العا قويدى. سونىمەن قاتار, ەكونوميكاعا عىلىمنىڭ جەتىستىكتەرىن پايدالانۋ ارقىلى ەكسپورتتاعى شيكىزاتتىق ەمەس ءونىمنىڭ ۇلەسىن 70 پايىزعا جەتكىزۋ كوزدەلگەن. بۇل – بارشا الەمنىڭ بۇگىنگى سۇرانىسىنا ساي بولاتىن بارىنشا ساپالى تاۋارلار شىعارۋعا قول جەتكىزۋ دەگەن ءسوز.
قازاقستاننىڭ عىلىمي الەۋەتىن تولىعىمەن پايدالانا الساق, بۇل دا قول جەتكىزۋ مۇمكىندىگى الىس ەمەس مىندەت. قازىر شەتەلدەردىڭ ەڭ ۇزدىك وقۋ ورىندارىندا وقيتىن جانە ونى ءبىتىرىپ كەلگەن جاستارىمىز بارشىلىق, سونىمەن قاتار, شەتەلدىك ەڭ ۇزدىك وقۋ ورىندارىمەن تەرەزەسى تەڭەسە الاتىن ۇزدىك وقۋ ورىندارى وزىمىزدە دە اشىلۋدا. وسىلاردى بىتىرگەن مامانداردىڭ الەۋەتى ەكونوميكانىڭ عىلىمي قامتىمدىلىعىن ارتتىرا الارى ءسوزسىز. ازياداعى ۇلكەن ەلدەردىڭ ءبىرى – ءۇندىستان دا ەكونوميكاسىنىڭ عىلىمي قامتىمدىلىعىن ارتتىرۋ ارقىلى ۇلكەن جەتىستىكتەرگە جەتىپ وتىر. كەزىندە مۇلدەم ارتتا قالعان بۇل ەل قازىر الەمدەگى بەسىنشى ەكونوميكاعا اينالدى. وسى ورايدا ەلباسىنىڭ: «ەكونوميكانىڭ جوعارى تەحنولوگيالىق جاڭا سالالارىن قۇرۋ عىلىمدى قارجىلاندىرۋدى ىشكى جالپى ءونىمنىڭ 3 پايىزىنان كەم ەمەس دەڭگەيگە دەيىن كوتەرۋدى تالاپ ەتەدى», دەگەن ءسوزى وتە ورىندى ايتىلعان مىندەت ەكەنى داۋسىز. ويتكەنى, بۇل العا قويىلعان مىندەتتەرگە قول جەتكىزۋ جولىنداعى ەڭ ىقپالدى فاكتور بولماق.
سونىمەن قاتار, ەلباسى شاعىن جانە ورتا بيزنەستىڭ كولەمىن ىشكى جالپى ءونىمنىڭ كەمىندە 50 پايىزىنا جەتكىزۋدى مىندەتتەدى. بۇل دا كۇن تارتىبىنەن تۇسپەي كەلە جاتقان ماسەلەنىڭ ءبىرى. بۇگىنگى كۇنى قازاقستان ەكونوميكاسىنداعى شاعىن جانە ورتا بيزنەستىڭ ۇلەسى 20 پايىز عانا. ءبىزدىڭ تمد اۋماعىنداعى كەيبىر كورشىلەرىمىزدە بۇل كورسەتكىش 60 پايىزدان اسىپ وتىرعاندا, بىزدەگى وسى سالانىڭ كەنجە قالىپ كەلە جاتقانى وكىنىشتى. ونى قولداۋ جونىندە قانشاما زاڭنامالىق قۇجاتتار قابىلدانىپ, قارجىلىق قولداۋلار كورسەتىلىپ جاتقانىن دا جاقسى بىلەمىز. ەندى ەلباسى شاعىن جانە ورتا بيزنەستىڭ ەركىن دامۋىنا كەدەرگى بولاتىن قۇجاتتاردىڭ سانىن بارىنشا قىسقارتىپ, تياناقتاۋعا باسا نازار اۋدارىپ وتىر. ۇكىمەتكە زاڭنىڭ قولايلى بولۋىن كوزدەپ, كاسىپكەرلەرگە قويىلىپ جۇرگەن شارتتاردى جەڭىلدەتۋ تاپسىرىلدى. وسىنداي شارالار شاعىن جانە ورتا بيزنەستىڭ قارقىندى دامۋىنا سەرپىن بەرەر دەگەن ءۇمىت بار. جولداۋدا ەلباسى: «ەكونوميكامىزدا شاعىن جانە ورتا بيزنەستىڭ ۇلەسى ارتقان سايىن قازاقستاننىڭ دامۋى دا ورنىقتى بولا تۇسەدى», دەي كەلىپ, بۇگىنگى كۇنى ەلىمىزدە شاعىن جانە ورتا بيزنەستىڭ 2,4 ملن. ادامدى قامتىعان 800 مىڭنان ارتىق سۋبەكتىسى بار ەكەنىن ايتتى.
ۇكىمەتتىڭ الدىنا قويىلىپ وتىرعان مىندەتتەردىڭ ءبىرى – بارلىق قالالار مەن ەلدى مەكەندەردى ساپالى جولدار ارقىلى قوسۋ. وسى سالانىڭ دا كەشەۋىلدەپ قالعانى ەكونوميكانىڭ جاپپاي قارقىندى دامۋىنا تەجەگىش بولىپ كەلە جاتقانى جاسىرىن ەمەس. ينۆەستورلار ەلدىڭ الىس تۇكپىرلەرىندەگى اۋىل-سەلولارعا جول قاتىناسىنىڭ ناشارلىعى سەبەپتى ينۆەستيتسيا سالۋدان قاشىپ جۇرەدى. ال ەگەر بارلىق ەلدى مەكەندەرگە ساپالى جولدار تارتىلاتىن بولسا, بۇل مەملەكەتىمىزدىڭ جاپپاي دامۋىنا ۇلكەن مۇمكىندىك تۋدىرادى. سايىپ كەلگەندە, جول – ەكونوميكانىڭ كۇرەتامىرى دەگەن ءسوز راس. وسىعان وراي ەلباسى دا جولداۋدا: «ساپالى, زاماناۋي ماگيسترالدارسىز دامىعان ەل بولمايدى دەپ مەن تالاي رەت ايتتىم. بۇعان قوسا, قازاقستاننىڭ قاتىناس جولدارى ونىڭ ەۋروپا مەن ازيا, سولتۇستىك پەن وڭتۇستىك اراسىندا ورنالاسۋى تۇرعىسىنان ماڭىزدى مانگە يە», دەپ اتاپ ءوتتى.
جوعارى دامىعان 30 ەلدىڭ قاتارىنا ەنۋ جولدارىن ايتقاندا ۇكىمەتكە ۇزاق مەرزىمدى باسىمدىقتاردى دامىتۋ بويىنشا دا ناقتى تاپسىرمالار بەرىلدى. سونىڭ ىشىندە يننوۆاتسيالىق-يندۋستريالاندىرۋ ترەندىن تۇزەۋ جانە ونى كۇشەيتە بەرۋدىڭ ماڭىزدىلىعى ايتىلدى. «مەن ۇكىمەتكە 2016-2019-جىلدارعا ارنالعان ۇدەمەلى يندۋستريالاندىرۋدىڭ ەكىنشى بەسجىلدىق جوباسى بويىنشا بىرقاتار تاپسىرمالار بەردىم», دەي كەلىپ, پرەزيدەنت, الايدا, يندۋستريالاندىرۋ باسىمدىقتارىن شەكتەۋ قاجەتتىگىن دە اتاپ ءوتتى. «بىزگە ءداستۇرلى ءوندىرۋشى سەكتورلار ءتيىمدىلىگىن ارتتىرۋ ماڭىزدى. بۇلار – ءبىزدىڭ باسەكەلەستىكتەگى تابيعي ارتىقشىلىقتارىمىز. بىزگە مۇناي-گاز سەكتورىنىڭ ەكسپورتتىق الەۋەتىن ساقتاي وتىرىپ, باسقارۋ, ءوندىرۋ جانە كومىرسۋتەكتەردى وڭدەۋدىڭ جاڭا تاجىريبەلەرى كەرەك», دەدى پرەزيدەنت. وسى ورايدا, ەلباسى مۇناي مەن گاز ءوندىرۋ بويىنشا تۇبەگەيلى شەشىمگە كەلۋ قاجەتتىلىگىن اۋىزعا الدى. جاڭادان مۇناي وڭدەۋ زاۋىتىن سالۋ مۇمكىندىگىن دە اتاپ ءوتتى. ۇكىمەتكە بۇل ماسەلەنى تۇبەگەيلى زەرتتەپ, ىشكى رىنوكتاعى مۇناي ونىمدەرىنە تاپشىلىق ماسەلەسىن تۇبەگەيلى جويۋ جولدارىن قاراستىرۋدى تالاپ ەتتى.
گەولوگيالىق-بارلاۋ جۇمىستارىن دا وسى زامانعى ينجينيرينگتىڭ جەتىستىكتەرىن پايدالانا وتىرىپ جانداندىرۋ قاجەتتىگى ايتىلدى. ەلەكترونيكا, لازەرلىك تەحنيكا, كوممۋنيكاتسيالىق جانە مەديتسينالىق جابدىقتارعا اسا قاجەت سيرەك جانە شاشىراڭقى مەتالداردى يگەرۋ اۋقىمىن ارتتىرۋ قاجەتتىلىگى دە اتاپ ءوتىلدى. ەلباسى 2050 جىلعا دەيىنگى 35 جىل مەرزىمدى 7 بەسجىلدىققا ءبولىپ, ونىڭ ارقايسىسىندا 30 ەلدىڭ قاتارىنا ەنۋدى كوزدەيتىن ماقساتتىڭ ءبىر ۇلكەن پروبلەماسىن شەشۋدى قاراستىرۋ كەرەكتىگىن تىلگە تيەك ەتتى. ماسەلەن, ءبىر بەسجىلدىقتا ءموبيلدى, مۋلتيمەديالىق, نانو جانە عارىشتىق تەحنولوگيالاردى يگەرۋ بولسا, كەلەسىلەرىندە روبوتتى تەحنيكا, گەندىك ينجەنەريا جانە ت.ب. سالالارىن قامتۋ قاجەتتىگى ايتىلدى.
بارىنشا دامىعان 30 ەلدىڭ قاتارىنا ەنۋدىڭ ماڭىزدى شارتتارىنىڭ ءبىرى اگروونەركاسىپتىك سالانى جوعارى دەڭگەيگە جەتكىزۋ ەكەنى ءسوزسىز. قازاقستاننىڭ وسىناۋ, ءداستۇرلى سالاسىن جوعارى دەڭگەيگە جەتكىزۋ ءۇشىن وعان سالىناتىن ينۆەستيتسيا كولەمىنىڭ ارتا تۇسەتىندىگى ايتىلدى. بۇل سالادا باسەكەلەستىكتى ارتتىرۋدىڭ ماڭىزدىلىعى دا اۋىزعا الىندى. اۋىلشارۋاشىلىق كاسىپكەرلەرىنىڭ ونىمدەرى اۋا رايىنىڭ قۇبىلمالىلىعىنا تاۋەلدى بولۋدان ارىلۋ ءۇشىن عىلىمنىڭ جەتىستىكتەرىن, جاڭا تەحنولوگيالاردى بارىنشا مول پايدالانۋ قاجەتتىلىگى ايتىلا كەلىپ, فەرمەرلەر كووپەراتسياسى ۇدەرىسىنە, جەردى ءتيىمدى پايدالانۋعا بوگەت جاسايتىن بارلىق كەدەرگىلەردى جويۋ تاپسىرىلدى.
ەلباسى جالپى قازاقستاندىقتاردىڭ الەۋەتىن ارتتىرىپ, جاڭا مۇمكىندىكتەرىن اشاتىن زاماناۋي ءىس-شارالاردى اتاپ بەرىپ, ولاردى جەتىلدىرە ءتۇسۋ قاجەتتىلىگىن العا تارتتى. سونىڭ ىشىندە, ءبىرىنشى كەزەكتە, ءبىلىم بەرۋ سالاسىنىڭ ماڭىزدىلىعى ايتىلدى. «ۇلتتىق ءبىلىم بەرۋدىڭ بارلىق ساپاسىن جاقسارتۋدا ءبىزدى اۋقىمدى جۇمىستار كۇتىپ تۇر. 2020 جىلعا قاراي قازاقستانداعى 3-6 جاس ارالىعىنداعى بالالاردى مەكتەپكە دەيىنگى بىلىممەن 100 پايىز قامتۋ جوسپارلانۋدا. سوندىقتان ولارعا زاماناۋي باعدارلامالار مەن وقىتۋ ادىستەمەلەرىن, بىلىكتى ماماندار ۇسىنۋ ماڭىزدى», دەدى پرەزيدەنت. سونىمەن بىرگە, ول تاياۋداعى 3 جىل ىشىندە مەكتەپتەردە ورىن جەتىسپەۋشىلىگى ماسەلەسىن تولىعىمەن شەشۋ قاجەتتىگىن ەسكەرتتى. ەكونوميكاعا اسا قاجەتتى كاسىبي جۇمىسشىلار دايىنداۋ ماقساتىمەن تەحنيكالىق جانە كاسىپتىك ءبىلىم بەرۋدىڭ ۇلتتىق جۇيەسى الدىمىزداعى 2-3 جىلدا تولىعىمەن قالىپتاساتىن بولدى. ال جوعارى وقۋ ورىندارى تۋرالى ايتقاندا, پرەزيدەنت ۇلگەرىمى جاقسى ستۋدەنتتەردى قولداۋ ءۇشىن 2016 جىلدىڭ 1 قاڭتارىنان باستاپ شاكىرتاقى مولشەرىن 25 پايىزعا كوتەرۋدى تاپسىردى.
دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىنا كەلسەك, ەڭ ءبىرىنشى باسىمدىق – العاشقى مەديتسينالىق-سانيتارلىق كومەكتى دامىتۋعا باعىتتالاتىندىعى ايتىلدى. ودان ءارى پرەزيدەنت مىندەتتى مەديتسينالىق ساقتاندىرۋ جۇيەسىن قايتادان زەرتتەپ, ونى قايتا ەنگىزۋ ماسەلەسىن قاراستىرۋدى ۇسىندى. جولداۋ «اۋىرىپ ەم ىزدەگەنشە, اۋىرمايتىن جول ىزدە» دەگەن قاعيداتتى باسشىلىققا الا وتىرىپ, ازاماتتارىمىزدىڭ دۇرىس تاماقتانىپ, سپورتپەن اينالىسۋ جولدارىن جەتىلدىرۋ ماسەلەسىنە دە نازار اۋداردى.
بارىنشا دامىعان 30 مەملەكەتتىڭ قاتارىنا ەنۋ ەكونوميكالىق جەتىستىكتەردى جوعارى دارەجەگە جەتكىزۋدى عانا ەمەس, سونىمەن بىرگە, حالقىمىزدىڭ, بارلىق قازاقستان تۇرعىندارىنىڭ ءمادەنيەتىن كوتەرىپ, سانالىلىعىن ارتتىرۋدى قاجەت ەتەدى. قالتاسى قاراجاتقا تولىپ تۇرسا دا, ءمادەنيەتى تومەن جاندار جوعارى دامىعان ەلدىڭ سيپاتى ەمەس. ەلباسى ءوزىنىڭ جولداۋىندا وسى ماسەلەنى دە قاتتى ەسكەرىپ, ۇكىمەتكە باسەكەگە قابىلەتتى ەلدىڭ مەنتاليتەتىن قالىپتاستىرۋعا ىقپال ەتەتىن مادەني ساياساتتىڭ ۇزاق مەرزىمدى تۇجىرىمداماسىن ازىرلەۋدى دە تاپسىردى.
قازاقستاندىقتاردى, سونىڭ ىشىندە قازاق حالقىن ەلەڭدەتەتىن ماسەلەنىڭ ءبىرى قازاق ءتىلىنىڭ بولاشاعى ەكەندىگى داۋسىز. ەلىمىزدىڭ 2050 جىلعا دەيىنگى مەرزىمدەگى دامۋىنىڭ نەگىزگى باعىتتارىن بەلگىلەگەن ماڭىزدى قۇجات بۇل ماسەلەنى دە اينالىپ وتپەدى. جولداۋدا ونىڭ وقىپ-ۇيرەتىلۋى جىل سايىن ارتىپ كەلە جاتقاندىعى, بۇل ىسكە سوڭعى 3 جىلدا 10 ملرد. تەڭگە بولىنگەندىگى اتالىپ ءوتتى. بىلتىرعىعا قاراعاندا بيىل قازاق ءتىلىن بىلەمىن دەۋشى وزگە ۇلت وكىلدەرىنىڭ سانى 10 پايىزعا ارتىپتى. مۇنىڭ ماڭىزدى فاكتور ەكەندىگىن اتاي كەلە, ەلباسى: «ەندى ەشكىم وزگەرتە المايتىن ءبىر اقيقات بار. انا ءتىلىمىز ماڭگىلىك ەلىمىزبەن بىرگە ماڭگىلىك ءتىل بولدى. ونى داۋدىڭ تاقىرىبى ەمەس, ۇلتتىڭ ۇيىتقىسى ەتە بىلگەنىمىز ءجون», دەدى.
حالىقتى الەۋمەتتىك قورعاۋ ماسەلەسى دە جولداۋدىڭ قامتىعان ماسەلەلەرىنەن قاعاس قالعان جوق. ەلباسى ۇكىمەتكە ازاماتتىق قىزمەتشىلەر ەڭبەكاقىسىنىڭ جاڭا ۇلگىسىن ازىرلەۋدى تاپسىرىپ, 2015 جىلدىڭ 1 شىلدەسىنەن باستاپ دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسى قىزمەتكەرلەرىنىڭ ەڭبەكاقىسىن – 28, ءبىلىم بەرۋ سالاسى قىزمەتكەرلەرىنىڭ ەڭبەكاقىسىن – 29, الەۋمەتتىك قورعاۋ سالاسىنداعى ادامداردىڭ ايلىق ءجاردەماقىسىن 40 پايىزعا دەيىن ارتتىرۋدى تاپسىردى.
ەلباسى الەمنىڭ بارىنشا جوعارى دامىعان 30 ەلىنىڭ قاتارىنا قوسىلۋعا دەگەن ۇمتىلىستى ەكى كەزەڭگە ءبولۋ كەرەكتىگىن اتاپ ءوتتى. ونىڭ ءبىرىنشىسى, ءمۇمكىندىكتەر كوزىن پايدالانا وتىرىپ, جاڭعىرتۋ سەرپىلىسىنە قول جەتكىزەتىن 2030 جىلعا دەيىنگى ارالىقتى قامتيدى. ال ەكىنشىسى, 2030-2050 جىلدار ارالىعىندا ەلىمىزدىڭ عىلىمي قامتىمدى جانە جاسىل ەكونوميكا قاعيداتتارىنا نەگىزدەلگەن ورنىقتى دامۋدى قامتاماسىز ەتەتىن كەزەڭى بولماقشى.
جولداۋدا وسىناۋ ستراتەگيالىق كولەمى اسا زور ىستەردى نەدەن باستاۋعا بايلانىستى بۇگىنگى كۇنگە ارنالعان ناقتى تاپسىرمالار دا بەرىلدى. سونىڭ ىشىندە ينفلياتسيانى 3-4 پايىزعا دەيىن تومەندەتە وتىرىپ, ەكونوميكانىڭ بيىلعى ءوسىمىن 6-7 پايىزدان كەم بولماۋىن قامتاماسىز ەتۋ تاپسىرىلدى. جەكە سەكتورعا بەرىلەتىن كاسىپورىنداردىڭ ءتىزىمى ءبىرىنشى توقساننان قالماي جاسالاتىن بولدى. سونداي-اق, مۇناي وڭدەۋ زاۋىتى مەن اتوم ەلەكتر ستانساسىن سالۋ ماسەلەسىن ۇستىمىزدەگى جىلدىڭ ءبىرىنشى توقسانىنان قالدىرماي شەشۋ مىندەتتەلدى.
ەلباسى «ماڭگىلىك ەل» پاتريوتتىق اكتىسىن ازىرلەۋ ماسەلەسىن دە ناقتى ورىنداۋشىلارعا تاپسىردى. ءسويتىپ, «قازاقستان-2050» ستراتەگياسىن ەڭسەرۋ جولىنداعى ماڭىزدى شارالاردى ىسكە اسىرۋ باستالىپ كەتتى. بۇكىل ەلىمىزدى جاسامپازدىقتىڭ ماڭگىلىك جولىنا باستاعان سەرپىندى ىستەرگە ساتتىلىك تىلەيىك.
جالعاس دۇيسەنعاليەۆ,
ءماجىلىس دەپۋتاتى.
