«دالا اۋەندەرىنەن جارالعان ەلىمنىڭ كەلبەتىنە عاشىقپىن...»

«دالا اۋەندەرىنەن جارالعان ەلىمنىڭ كەلبەتىنە عاشىقپىن...» – دەيدى قازاقستان Cۋرەتشىلەر وداعىنىڭ مۇشەسى, ديزاينەر, مودەلەر گالينا بەسپالوۆا

– گالينا ياكوۆلەۆنا, سىزگە سۋرەت سالاتىن بوياۋ مەن قۇرالداردى ورىستىڭ ايتۋلى اقىن قىزى مارينا تسۆەتاەۆانىڭ ءسىڭلىسى اناستاسيا تسۆەتاەۆا سىيلاعان ەكەن. وسى ءبىر ءسات ءالى ەسىڭىزدە بولار؟.. – ءوزىڭ ايتقانداي, مارينا تسۆەتاەۆانىڭ ءسىڭلىسى, جازۋشى اناستاسيا تسۆەتاەۆانىڭ (1894-1993) ءومىرى وڭاي بولماعان. 1937 جىلدان تۇرمەلەردە, لاگەرلەردە جانە جەر اۋدارۋلاردا ءجۇرىپ, كوپ ۋاقىتىن ستاليندىك قۋعىن-سۇرگىندە وتكىزگەن. اناستاسيا تسۆەتاەۆا 1927 جىلى «اشتىق ەپوپەياسى» اتتى كىتاپ جازادى, بىراق جاريالانبادى. سونداي-اق, «SOS, نەمەسە سارىشاياننىڭ شارىقتاۋى» دەگەن رومانى دا بار. قۋعىن-سۇرگىن جىلدارىنان سوڭ اناستاسيا تسۆەتاەۆا 1957-59 جىلدارى پاۆلوداردا ۇلىنىڭ قولىندا تۇرىپ, سودان 1959 جىلى اقتالدى. ال جازۋشىنىڭ نەمەرەسى گەننادي زەلەنيننىڭ ءومىرى دە وسىندا ءوتتى. ءبىزدىڭ قالادا اناستاسيا تسۆەتاەۆانىڭ مۋزەي-ءۇيىنىڭ اشىلۋىنا جەرگىلىكتى جۋرناليست, اقىن ولگا گريگورەۆا ۇلەس قوستى. – ءسىزدىڭ سول مۋزەيدە تۇرعان كارتي­نا­ڭىزدى كوردىم... – ءيا, وندا وتكەن جىلداردىڭ ەلەسى, بۇرىنعى پاۆلودار قالاسى بەينەلەنگەن عوي. تۇنىپ تۇرعان نوستالگيا. سول كەزدەردەگى ەسكى قالا – قالبىرداعى ءسۇت شىعاراتىن زاۋىت, اۋرۋحانا, ەرتىس وزەنى جاعاسىنداعى جۇپىنى ۇيلەر كورىنىس تاپقان. انام سول ءسۇت زاۋىتىندا جۇمىس جاسايتىن. ول كەزدە مەكتەپكە بارا قويماعان كەزىم. ساعىمدانىپ بولسا دا ەستە قالعان ەلەس ءالى سانادا بار. ەرتىسكە بارىپ كىر جۋاتىنبىز. جاعالاۋعا جينالىپ قالعان قۇم التىن-كۇمىس تۇستەس تۇستەرگە بويالىپ, قىزىقتىراتىن. كۇنى بويى سۋعا شومىلىپ, قۇمعا ورانىپ وسكەن بالالىق شاق قانداي دەسەڭىزشى! ول كەزدەگى ەرتىستىڭ سۋى قازىرگىدەي ەمەس, ءموپ-ءمولدىر, تاپ-تازا, بالىقتار شورشىپ جۇرەتىن. انام جۇمىسقا كەتكەندە اجەمنىڭ قاسىندا قالامىن. كارتوپتى ورىستىڭ شوڭكە-قازانىنا سالىپ سۋعا پىسىرەدى, سارى ماي قوسىپ الدىڭا قويعاندا ءيىسى مەن ءدامى عاجاپ! كەستە تىگىپ, توقىما توقىپ وتىرىپ, اڭگىمە ايتاتىن, اجەم. ونىسى بالا بولسا دا ەسىندە قالا بەرسىن دەگەنى ەكەن. ءبىزدىڭ ءۇيدىڭ جانىندا كوزى سوقىر ءبىر قارت تۇردى. بۇكىل قالانىڭ قارتتارى سول جەرگە جينالىپ, اڭگىمە ايتادى. مەن دە الگى قارتتاردىڭ اڭگىمەلەرىنە قۇلاق ءتۇرىپ ءبىر بۇرىشتا وتىراتىن ەدىم. – اجەڭىز دە, شوڭكە دە, قارتتار دا – ءبارى دە سۋرەت تىلىندە جازىلدى عوي؟.. – ارينە. وسى كۇنگە دەيىن 800-دەن استام كارتينا, كوپتەگەن گرافيكالىق سۋرەتتەر سالىپپىن. ونىڭ كوپشىلىگى ءوز ەلىمىزدىڭ, رەسەي, گەرمانيا, فرانتسيا, يزرايل, ت.ب. مەملەكەتتەردىڭ مۋزەيلەرىندە تۇر. وتكەن دەمەكشى, 1956-جىلدارى ەرتىس وزەنى جاعاسىنداعى ءبىزدىڭ ءۇيدىڭ قاتارىنداعى قالالىق باق ماڭىندا قۋعىن-سۇرگىنگە ءتۇسىپ, جەر اۋدارىلىپ كەلگەندەر كورشى تۇردى. ءتىپتى, ۇلكەن وبلىستا حاتشى بولىپتى دەگەن ءبىر ادام 9 ءتىل بىلەتىن ەدى. ءبىز ءدالىزى ورتاق اس ۇيدە اندرەي ترۋحاچەۆتەرمەن كورشى تۇردىق. ونىڭ شەشەسى – اناستاسيا تسۆەتاەۆا پاۆلودارعا جىلىنا ەكى رەت كەلىپ-كەتەتىن-ءدى. كەلگەن سايىن ۇيدەگى كىشكەنتاي قىزدارعا اعىلشىن, فرانتسۋز, نەمىس ءتىلىن ۇيرەتەدى. ءالى ەسىمدە, ترۋحاچەۆتاردىڭ ۇيىندە پيانينو بار ەدى. اناستاسيا تسۆەتاەۆا مەنىڭ انام ماريا اندرەەۆنامەن جاقسى ارالاسىپ, اڭگىمەلەسىپ ءجۇردى. اناستاسيا سالعان سۋرەتتەرىمە قىزىعا قارايتىن. ءبىر جىلى لەنينگرادتان اناما ءشالى, ماعان اكۆارەل بوياۋلار مەن بوياۋجاققىش الا كەلىپتى. ءوزىڭ مۋزەيدەن كوردىم دەپ ايتىپ وتىرعان كارتينا اناستاسيا تسۆەتاەۆا تۇرعان ءۇيدىڭ سۋرەتى. بالالىق ەلەستەن قالعان ەستەلىك. بۇل تاريحي ءۇي قازىر دە بار, وبلىس ورتالىعىنداعى گەنەرال دۇيسەنوۆ كوشەسىنىڭ بويىندا تۇر. – ال, ءسىزدىڭ اتا-اناڭىز قازاق جەرىنە قاشان تابان تىرەگەن؟.. – انام ماريا اندرەەۆنا التاي ولكەسىندە تۋعان ەكەن. قازاق جەرىنە ەرتەرەكتە قونىس اۋدارىپ كەلسە كەرەك. اكەم – ياكوۆ فيليپپوۆيچ بەسپالوۆ ەتىكشى, انام جۇمىسشى بولدى. وسى وتباسىندا 1952 جىلى 18 ناۋرىزدا مەن دۇنيەگە كەلدىم. بالا كەزدەن ەرتىستىڭ سۋىنا ءتۇسىپ, قۇمىندا ويناپ ءوستىم. مەن ءۇشىن وتان دەگەن وسى قازاق جەرى, ەرتىس وزەنى, پاۆلودار, باياناۋىل. قايدا بارسام دا, قايدا جۇرسەم دە تۋعان ەلگە, قالاما جەتكەنشە اسىعامىن. تۋعان ەلگە, جەرگە دەگەن ماحابباتىمدى سالعان سۋرەتتەرىم ارقىلى جەتكىزە العانىما ءوزىمدى باقىتتى سانايمىن. دالا اۋەندەرىنەن جارالعان ەلىمنىڭ كەلبەتىنە عاشىقپىن. كىشكەنە كۇنىمدە گۇلنار دەگەن دوس قىزىم اينانىڭ الدىنا تۇرىپ الىپ ۇزىن شاشىن قوس بۇرىم ەتىپ ورەتىن. اجەسى باۋىرساق پىسىرەدى. دوڭگەلەك ۇستەل. ساندىق. جينالعان كورپەشەلەر. بەسىك. قازاقى تىرشىلىكتىڭ ءبارى وسىلاي كوز الدىمدا. كەيىن ارقايسىسى ناتيۋرمورتتار جانە تابيعات كورىنىستەرىنە تولى پەيزاجدار بولىپ قاعازعا ءتۇستى. ەمشى ءۇمىت اپانىڭ دا پورترەتىن سالدىم. ول كىسىنىڭ بويىنداعى قازاق ايەلىنە, قازاق اپا-اجەلەرىنە ءتان بايبىشەلىك ۇلى پاراساتتىلىقتى قىلقالاممەن ورنەكتەدىم. – ەرتىس وزەنى جاعاسىندا وسكەن قىز قالاي سۋرەتشى بولىپ شىقپاسىن دەيسىز عوي؟.. – ارينە, بالا كەزدەن ەرتىستىڭ سۋىنا ءجۇزىپ ءوستىم. قازىر دە تاڭەرتەڭ ەرتە تۇرىپ شومىلىپ قايتامىن. – ەڭ العاش سالعان سۋرەتىڭىز ەسىڭىزدە مە؟.. – «قۇلپىناي». – الماتىدا وقىپ جۇرگەندە اتاقتى سۋرەتشىلەر ايشا عالىمباەۆا, گۇلفايرۋس يسمايلوۆالاردى كورگەن بولارسىز؟.. – وقۋعا تۇسەر كەزدە پاۆلودارلىق سۋرەتشى پاۆەل گەورگيەۆيچ ۆەليچكو قولىما ءبىر پاراق قاعاز جازىپ بەرىپ: «ايشا عالىمباەۆاعا باراسىڭ, سەنىڭ سالعان سۋرەتتەرىڭدى كورىپ باعاسىن بەرەدى», دەدى. تاڭداۋلى سۋرەتتەرىمدى الىپ ول كىسىگە باردىم. سۋرەتتەرىمنىڭ ءبارىن كورىپ بولماي جاتىپ, تەلەفون ارقىلى بىرەۋگە حابارلاسىپ: «ماعان كەلىپ كەتشى, سونداي قىزىق, تاڭعالارلىق سۋرەتتەر بار», دەدى دە «گاليا, سۋرەتتەرىڭدى سىيعا تارتشى», دەيدى. سەنەرىمدى دە, سەنبەسىمدى دە بىلمەي وتىرمىن. اپارعان سۋرەتتەرىمنىڭ ءبارى دەرلىك – قازاقى تىرلىك. ۇلتى بولەك سارى قىزدىڭ قازاق تاقى­­­­رىبىنا سالعان سۋرەتتەرى ايشا اپايدىڭ كوزىنە وتتاي باسىلىپ, جۇرەگىنە جاقىن كەلدى, بىلەم. ايشا اپاي قاراپايىم, اشىق ادام ەدى عوي... ستۋدەنتتىك شاقتاردا, ەگەردە مەنى كوشەدە كورە قالسا «گاليا, نەگە كەلمەي كەتتىڭ, شەبەرحاناعا كەلىپ تۇر», دەيتىن. نە دەگەن كىشىلىك, نە دەگەن كىسىلىك دەسەڭشى. ال گۇلفايرۋس اپاي دا ايشا اپاي سياقتى كەرەمەت سۇلۋ ايەل ەدى. جولداسى سيدوركين دە سۋرەتشى بولدى. گۇلفايرۋس يسمايلوۆانىڭ سۇلۋلىعى مەن شىعارماشىلىعى سۋ بۇرقاقتارىنداي اۋەلەي تىنىمسىز اتقىلاعان كۇش-جىگەر سياقتى بولىپ كورىندى ماعان. سۇلۋلىق سيمۆولى رەتىندە ماڭگى ەسىمدە قالدى. – سۋرەت سالعاندا شىعارماشىلىق جۇ­مىستارىڭىزعا قارا ءتۇستى قولدانبايتىن كورىنەسىز... – ءار سۋرەتشىنىڭ ءوز قۇپياسى بار. مەن سۋرەتكە قاراپ سۋرەت سالمايمىن, ءمۇسىنشى سياقتىمىن, ادامنىڭ وزىنە قاراپ وتىرىپ سالامىن. سوندا سالعان كارتيناڭ ءارى تەز, ءارى جارقىن, ءارى سول كۇيىندە, سول قالپىندا بوياۋى قانىق شىعادى. – گالينا ياكوۆلەۆنا, ءسىزدى سۋرەتشى-كەسكىندەمەشى, گرافيك, باتيك, مونۋمەنتشى, مودەلەر دەپ تە اتايدى... – «باتيك» تەحنيكاسى نەگىزىندە «جىبەك جولى» اتاۋىمەن جىبەكتەن تىگەتىن ايەلدەر كيىمىنىڭ جازعى توپتاماسىن جاسادىم. ول جوبام الماتى قالاسىندا وتكەن حالىقارالىق ديزاينەرلەر كونكۋرسىندا ءبىرىنشى ورىن الدى. يننوۆاتسيالىق ەۋرازيالىق ۋنيۆەرسيتەتتىڭ «ونەردەگى جاڭالىق» اتتى حالىقارالىق كونفەرەنتسياعا ديزاينەرلەردىڭ ءبىرىنشى حالىقارالىق كونكۋرسى (الماتى قالاسى, 2007 ج.) دەگەن كورمەلەرگە قاتىستىم. استاناداعى «بەيبىتشىلىك جانە كەلىسىم سارايىندا» «جىبەك جولى» كوللەكتسياسىنىڭ مودەلدەر كورسەتىلىمىنە قاتىسىپ, «شابىت» شىعارماشىلىق ينتەلليگەنتسياسىنىڭ مۇشەسى اتاندىم. سونىمەن قاتار, «مەيىرىمدى ىستەر» اتتى حالىقارالىق كونكۋرستىڭ «مودا تەا­ت­رى»­ نوميناتسياسى بويىنشا 1-دارەجەلى لاۋ­رەات ديپلومى مەن سەرتيفيكاتىن الدىم (سانكت-پەتەربۋرگ قالاسى, 2009 ج.). «تسرەاتىۆە ۋورلد» ءبىرىنشى حالىقارالىق ديزاينەرلەر كونكۋرسىنىڭ ديپلومىمەن ماراپاتتالدىم. مەن قازاقتىڭ ۇلتتىق كيىمىن شەتەلگە بارعاندا كيىپ جۇرسە, سول ادامنىڭ قازاقستان­دىق دەگەن اتى-ءجونى سياقتى كورىنىپ تۇرعانىن قالايمىن. شىعىستىق ۇلگىدەگى دالالىق كورىنىستەرگە تولى جازعى كويلەكتەرىمنىڭ ءبىرازىن ەلىمىزدەگى جاپونيا, ءۇندىستان ەلشىلىگىنىڭ ايەلدەرى اسا ءبىر قىزىعۋشىلىقپەن ساتىپ الدى. شاكىرتىم ءادىلجان مۇسا قازىر باتيك باعىتىندا كوپتەگەن سۋرەت-كەسكىندەرىن جاساۋدا. ەلىمىزدىڭ ءانۇرانى تاقىرىبىنا ارنالعان بىرقاتار سەريالار جيىنتىعىمەن تاماشا كەسكىندەر ويلاپ تاپتى. سونىمەن قاتار, «ناۋرىز», «دالا باللاداسى» اتتى كويلەكتەرىمنىڭ ۇلگىلەرى بار. بۇل كوللەكتسيالاردىڭ ءبارى دە الماتىداعى «سىمبات» ءسان ۇيىندە كورسەتىلدى. اتاقتى مودەلەر ۆياچەسلاۆ زايتسەۆتىڭ ءوزى قۇرمەت كورسەتىپ, ونەر اكادەمياسىنا ساباق بەرۋگە شاقىردى. ءبىز ەندى عانا باتىس الەمىنە تانىلا باستادىق. شىعىس الەمى – ولارعا قۇپيا بولىپ كەلدى. ولار قازىر شىعىس الەمىن تانۋعا قۇمار. مەنىڭ كوپتەگەن شىعىستىق, قازاق حالقىنىڭ سالت-داستۇرىنە ساي ۇلتتىق كولوريتكە تولى, كورگەننىڭ كوز جاۋىن الاتىن ەسكيزدەرىم بار. مەن قازاق جەرىندە, قازاق اراسىندا ءوستىم. اينالام, دوستارىم, ورتام – قازاق جۇرتى بولعان سوڭ, ۇلتتىق سالت-داستۇرگە ساي كويلەكتەر, بۇيىمدار جاساۋ – ءاربىر سۋرەتشى, ديزاينەردىڭ ارمانى. سانكت-پەتەربۋرگتە بولعانىمدا, سول جەردەگى قازاق دياسپوراسى وكىلدەرىمەن كەزدەسىپ قايتتىم. ولار مەنى ەلدەن, تۋعان جەردەن كەلگەن قازاق قىزىنداي كورىپ, قۇرمەتتەپ كۇتىپ الدى. مەنىڭ جاساعان ۇلتتىق ستيلدەگى بۇيىمدارىمنىڭ كورمەسىن وتكىزدى. ريزاشىلىقتارىن ءبىلدىردى. تىلەكتەستەرىم دە, تاپسىرىس بەرۋشىلەر دە كوپ. وكىنىشكە وراي, ولار ينتەرنەت ارقىلى عانا حابارلاسا الادى. بۋىرقانعان ويلارىمدى, جاڭا باستامالاردى جۇزەگە اسىرۋعا شەبەرحانا بولماي تۇر... – اڭگىمەڭىزگە راحمەت. اڭگىمەلەسكەن فاريدا بىقاي, «ەگەمەن قازاقستان». پاۆلودار.