بالالار ورتوپەدياسىندا بىلمەيتىنىمىز كوپ

ۋربانيزاتسيا, پاندەميا, ەكولوگيا

بولىمشە جەتەكشىسى بولات ناعىمانوۆ – ناعىز ءىستىڭ ادامى, ءوز سالاسىنىڭ كانىگى مامانى. جۋرناليستەرگە ۋاقىت تابۋعا مۇر­شاسى كەلە بەرمەيتىن بولات ابىكەي­ ۇلى­مەن جۋىردا اڭگىمەلەسۋدىڭ ءساتى تۇسكەن ەدى.

«بىرىنشىدەن, ءبىزدىڭ پاتسيەنتتەر اراسىندا ىشتەن تۋا بىتكەن دامۋ اقاۋلارىنىڭ جيىلەپ كەتۋى نەلىكتەن؟ جەر بەتىندە ونداي اۋرۋلاردى قالاي ەمدەپ جاتىر, اتا-انالار قانداي دارىگەرگە بارىپ, كەڭەس الا الادى, ەلىمىزدە قالاي ەمدەلەدى دەگەن ماسەلە العا شىعادى. ويتكەنى شالعايداعى اۋىلداردا ورتوپە­ديالىق تۇرعىدا ەمدەۋدى قاجەت ەتەتىن بالالاردىڭ ماماندانعان كومەككە جەتە الماي جۇرگەنى اقيقات. وعان اتا-انالارعا دۇرىس اقپاراتتىڭ جەتپەۋى دە اسەرىن تيگىزەدى», دەدى دارىگەر.

ونىڭ ايتۋىنشا, اۋىل بالالارىنداي ەمەس, قالاداعى جەتكىنشەكتەر از قوزعالا­دى. ونىڭ ۇستىنە پاندەميا ادامداردى ۇي­دەن شىعارماي, ساباقتىڭ ءوزى ونلاين بولعان ۋاقىتتا ادام قيمىلى شەكتەلدى. قازىر­گى كۇنى سونىڭ اسەرىنەن بولىپ جات­قان اۋرۋلار بار. دەر كەزىندە بالاسىن ەم­دەتپەي, قاي جەرگە بارىپ, كىمگە قارا­تارىن بىلمەي جۇرگەن اكە-شەشە كوپ. ونىڭ ۇستىنە دۇرىس تاماقتانباۋ, تاعام­عا حيميا­لىق زاتتاردىڭ قوسىلۋى دا بالا­لار­عا, جۇكتى انالارعا كەرى اسەرىن تيگىزىپ جاتىر. ال بۇل قۇرساقتاعى نارەس­تەگە دە اسەر ەتۋى ىقتيمال. ەكىنشىدەن, ەلى­مىزدە ەكولو­گيالىق تۇرعىدا قيىندىق كەشىپ جۇر­گەن اۋدانداردىڭ تۇرعىندارى بار. حالى­ققا تاقسىرەت اكەلگەن سەمەي پوليگونى ج­ابىل­عانىمەن ونىڭ زارداپ­تارى بۇگىنگە جەتتى.

مىسالى, سول وڭىرلەردەن تىرەك-قيمىل اپپاراتى­نىڭ جالعان بۋىندىعى, قيسىق تۋاتىنى, سۇيەك تىعىزدىعىنىڭ ناشارلاۋىنان «حرۋستال, شىنى بالالاردىڭ» دۇنيەگە كەلۋى سىندى كەمىستىكتەر – بالانىڭ عانا ەمەس, اتا-انا, تۋعان-تۋىس, ءتىپتى ەلدىڭ ەرتەڭى ءۇشىن ماڭىزى بار, جان اۋىراتىن دۇنيەلەر. سونىمەن قاتار ەلىمىزدە سيرەك كەزدەسەتىن سىرقاتتار سانى دا ازايماي وتىر.

«مەنىڭ ويىمشا, بۇلاردىڭ بارلىعى ءبىر-بىرىمەن ساباقتاسقان, بايلانىسى بار دۇنيە. ءبىز, ورتوپەدتەر وسىنداي بالالارعا زامانعا ساي, الدىڭعى قاتارلى ەلدەردە كورسەتىلەتىن مەديتسينا­لىق جاردەمدى جاساۋعا ىقىلاستى­مىز. ويتكەنى ءار اۋرۋدىڭ ارتىندا قانشاما تاعدىر, اتا-انانىڭ ۋايىمى, كۇپتى كوڭىلى جاتىر. وسىنى ايقىن سەزىنگەن سايىن كۇن-ءتۇن دەمەي كومەكتەسكىڭ كەلە­دى. كوپشىلىك جۇرت قازىر جوعا­رى دەڭگەيدەگى كومەكتىڭ ەلىمىزدە, وسى ورتالىقتا جاسالاتىنىنان بەي­حابار. رەسەيمەن شەكتەسە­تىن ايماقتار رەسەيگە, وزگەلەرى الىس-جاقىن شەتەلگە جول تارتىپ جاتادى. ولارعا نەلىكتەن بىزگە كەلىپ ەم الماسقا, قىرۋار قاراجات شىعارعانشا, نەگە مەملەكەت بولەتىن قاراجاتپەن كۆوتا ارقىلى ەمدەلمەس­كە؟ ارينە, بۇل جەردە ولارعا اقپا­راتتىڭ دۇرىس جەتپەۋى, بەلدى ما­ماندارىمىزدىڭ بارلىعىن بىل­مەۋى سەبەپ. وسىنىڭ سالدارىنان شەكارا اسىپ دۇرىس ەم الا الماي, قايىرا ەلگە ورالىپ, ءوزىمىز ەمىن جولعا قويىپ جاتقان پاتسيەنتتەرىمىز قانشاما. بۇل – «بالەن جەردە التىن بار, بارساڭ باقىر دا جوق» دەگەننىڭ كەبى. ماماندارىمىزدىڭ نازارى ءجىتى, قۇلاقتارى ءتۇرۋلى, شەتەلدىك وزىق كلينيكالارعا بارىپ ۇيرەنىپ, سالالىق عىلىمي جۋرنالدارعا باسىلعان ادىستەرمەن ۇنەمى تانىسىپ, ونى كليني­كالىق پراكتيكادا قولدانۋمەن قاتار, وزدەرى دە ۇنەمى ىزدەنىستەرىن جاريالاپ وتىرادى. ايتۋلى مامانداردى شاقى­رىپ شەبەرلىك سىنىپتارى وتكىزىلىپ, ولاردىڭ تاجىريبەلەرى ەنگىزىلۋدە», دەدى ب.ناعىمانوۆ.

پروتەزسىز ورتوپەديا جوق

سونداي-اق دارىگەر بىزبەن اڭگىمە بارىسىندا وپەراتسيالارعا توقتالىپ ءوتتى.

ء«بىزدىڭ جۇمىسىمىز تەمىر-تەرسەك­تەر­مەن بايلانىستى. ونىڭ اعزاعا كۇش تۇسىرمەيتىن جەتىل­دىرىلگەن تۇرلەرىن جاسايتىن ورتالىقتار بار. ءبىز ولارمەن دە تىعىز بايلانىستامىز. پلاستينالار, شتيفتەر, ءتۇرلى اپپاراتتار, پروتەزدەر جاڭارىپ جاتادى. سوندىقتان وقيمىز, ۇيرە­نەمىز, سونىڭ ىشىنەن قولايلى, جاق­سى دەگەنىن تاڭداپ, ەكشەپ بارىپ ءوز تاجىريبەمىزگە ەندىرەمىز. «انا مەن بالا» ۇلتتىق عىلىمي ورتالىعىندا 50 ورىنعا ارنالعان ەكى بولىمشەدە جىلىنا 1 700-گە دەيىن بالا ەمدەلەدى. جوعارى بىلىكتى 9 دارىگەر ەڭبەك ەتەمىز. ءبىز تىرەك-قيمىل اپپاراتىندا­عى ىسىكتەردى ونكولوگتەرمەن بىر­لەسە ەمدەيمىز. سۇيەكتى تولىق اۋىس­تىرىپ, ەندوپروتەز سالىپ, بۋىنداردى الماستىراتىن وپە­راتسيالاردىڭ سانى جىلدان-جىلعا ۇلعايىپ كەلەدى. مىسالى, سوڭعى جىلدارى ورتا ەسەپپەن 20-25 بالا وسىنداي ەم السا, بيىل 8 ايدىڭ وزىندە 30-عا تارتا وپەراتسيا جاسالدى», دەدى ب.ناعىمانوۆ.

ىشتەن تۋا بىتكەن ومىرتقا قيسىقتىعى, جۇرە پايدا بولعان ومىرتقا قيسىعى دا ورتالىقتاعى مامانداردىڭ نازارىندا. دەنە سىمباتى بۇزىلىپ, حيرۋرگيالىق ەمدى قاجەت ەتەتىن بالالار سانى دا ارتىپ كەلەدى. جىلىنا ورتاشا ەسەپپەن 140-150 بالاعا سونداي وپەراتسيا جاسالادى. وسى 140-150 بالانىڭ 30 پايىزدايى – ىشتەن تۋا بىتكەن اقاۋى بار بالالار. ال مۇنداي وپەراتسيالاردا جوعارىدا ايتىلعان تەمىر-تەرسەكتەر كومەككە كەلەدى.

«ورفاندى اۋرۋعا جاتاتىن «شى­نى بالالار» ءۇشىن كوپ پروبلەما مي­نيس­ترلىكتىڭ نازار اۋدارىپ, قاراجات بو­لۋىمەن وڭ شەشىمىن تاپتى. الدىمەن بالا­نىڭ سۇيەك تىعىزدىعىن قالىپقا كەل­تىرۋ ءۇشىن سوماتيكالىق بولىمشەدە كون­سەرۆاتيۆتى تۇرعىدا ەمدەپ بارىپ, ءبىز­دىڭ بولىمشەلەردە وپەراتسيا جاسالادى. قازاقستان بويىن­شا بۇل اۋرۋمەن ءبىزدىڭ ەسەپكە 100 بالا تىركەلگەن, ولار الدىمەن سوماتيكادا ەمىن الىپ بولعان سوڭ, سۇيەك تىعىزدىعى ارتىپ, وپەرا­تسيانى كوتەرەتىن كەزدە بىزگە كەلەدى. بۇل جەردە نازارداعى دۇنيە – سالىناتىن تەمىردىڭ تەلەسكوپيالىق بولۋى. ول بالا وسكەن سايىن سا­لىنعان تەتىكتىڭ اشى­لىپ, وسۋگە سايكەستەنىپ ۇزارىپ وتىرۋىندا. ءبىز توسەكتە جاتقان بالالاردى وتىرعىزعىمىز كەلەدى, وتىرعان بالالاردى تۇرعىزعىمىز كەلەدى, ال تۇرعان بالانى جۇرگىزگىمىز كەلەدى. سونىڭ ارقاسىندا تۇرىپ مەكتەپكە بارىپ جاتقان بالالار دا بار. بۇل ەندى ەرەكشە قۋانىش سىيلايتىن, تەككە ەڭبەكتەنبەگەنىڭدى كورسەتەتىن ءسات», دەدى دارىگەر.

قىرقىنان شىققان بالانى ورتوپەدكە كورسەتۋ كەرەك

بولات ابىكەي ۇلى ەل ىشىندە مامان تاپشى ەكەنىنە توقتالدى. ونىڭ ايتۋىنشا, بالا قىرقىنان شىعىسىمەن جول جوق, كولىك جوق, مامان جوق دەمەستەن اۋدان ورتالىعىندا, جاقىن قالا, ءىرى ەلدى مەكەندەگى ورتوپەد-دارىگەرگە نا­رەستەنى اپارىپ كورسەتۋ كەرەك. بۇل – وتە ماڭىزدى. ويتكەنى نەعۇرلىم تەزىرەك انىقتالعان اقاۋدى ەمدەۋ دە وڭاي. جۇرە كەلە انىقتالعان كەمىستىكتى تۇزەۋ قيىنعا تۇسەدى. سوندىقتان اتا-اناعا ورتوپەد مامانعا بالاڭىزدى كورسەتپەي جايباراقات جۇرە بەرمەڭىز دەيمىز. ەگەر ماماننىڭ كوڭىلىندە كۇدىك بولىپ, ءبىر ايدان سوڭ كەل دەسە, مىندەتتى تۇردە قايتا اپارۋ قا­جەت. التى ايدان سوڭ كەل دەي مە, ونى دا ورىنداعان ءجون. قىسقا­سى, ورتوپەد ايتقاندى بۇلجىتپاي ورىنداۋ بالانىڭ بولاشاعى ءۇشىن ەكەنىن ەستەن شىعار­ماۋ كەرەك. ماسەلەن, كوپ شارانالاردا ۇر­شىق باسىنىڭ جامباس­قا كىرمەۋى العاشقى ­ايلاردا باي­قالسا, كونسەرۆاتيۆتى جول­مەن-اق ەمدەلەدى. ال كەيىن بولسا, ءبىر-
نە­شە وپەراتسيا جاساۋعا تۋرا كەلىپ جاتادى.

جالپى, اتا-انا ءجىتى قاراي­تىن دۇنيە­لەر كوپ. ەگەر بالانىڭ بۋىندارى دۇرىس قوزعالماي, كەز كەل­­گەن جەرى ىسسە, تاماققا تابەتى بولما­سا, جۇدەپ بارا جاتسا, ءجۇرىسى بۇزىل­سا, اۋىرسىنۋ بەلگىلەرى باي­قال­سا بىردەن كوڭىلگە كۇدىك ۇيالاپ, مامانعا اپارۋ كەرەك. بۇل – كوبى­نە سۇيەكتىڭ ىسىك اۋرۋلارىندا بو­لاتىن بەلگىلەر. كەرەك بولسا, رەنتگەنگە ءتۇسىرىپ, كت زەرتتەۋىن جاساپ, تەزىرەك انىقتاعان جاعدايدا قاتەرلى ىسىكتەردى ورىستەتپەۋگە بولادى. ال ونكو­اۋرۋلاردا ءار كۇن­نىڭ ماڭىزى بار.

«دارىگەر ورتوپەدتەر – مەلس تەگىسباەۆ, ۆلاديسلاۆ ورلوۆسكي, مارات جەتپىسوۆ, ءادىل تورەحانوۆ, نۇربەك ءنادىروۆ, المات جاكيلين, جاسىنعالي دوسوۆ ءار بالانىڭ بولاشاعى ءۇشىن تىنباي كۇرەسەدى. وسىنداي قاناتتاس ارىپتەستەر باردا ءبىز المايتىن قامال جوقتاي كورىنەدى», دەدى بولات ابىكەي ۇلى.