ەل تاۋەلسىزدىگى قارساڭىندا ج.شانين اتىنداعى اكادەميالىق قازاق دراما تەاترىندا جازۋشى مارحابات بايعۇتتىڭ «جوعالعان جۇرناق» دراماسىنىڭ پرەمەراسى ءوتتى. ءيا, ونەرسۇيەر كورەرمەن بۇل تۋىندىنى العاش رەت تاماشالاپ وتىر دەپ ايتا المايمىز. ويتكەنى ساحنالىق شىعارما ەگەمەندىككە دەيىن ءيمانالى ساپاروۆ اعامىزدىڭ رەجيسسەرلىگىمەن كورەرمەنگە جول تارتىپ, كوپشىلىك سۇيىسپەنشىلىگىنە بولەنگەن بولاتىن. ەندى, مىنە, اراعا تۇپ-تۋرا 30 جىل سالىپ تەاتر ساحناسىنا قايتا ورالدى. ياعني بۇگىنگى ۇرپاقتىڭ ساناسىنا ازاتتىق رۋحىنىڭ ءدانىن سەپكەلى, ەركىندىك پەن ەگەمەندىكتىڭ قادىر-قاسيەتىن, قىمبات قۇندىلىعىن كەيىنگى جاس ۇرپاقتىڭ جادىنا مىقتاپ بەكىتكەلى تاعى ءبىر مارتە ساحنا تورىنە كوتەرىلىپ وتىر. ەشقاشان ەسكىرمەس, قوعام ءۇشىن قاشاندا تاربيەلىك ءمانى زور مۇنداي دۇنيەلەردىڭ جاڭعىرتىلىپ, زامانا ۇنىنە بەيىمدەلىپ, قالىڭ قازاقپەن قايتا قاۋىشىپ وتىرۋى – زاڭدى قۇبىلىس. ءبىراز جىل رەپەرتۋاردان كورىنبەي قالعان قويىلىمدى جاڭعىرتىپ, ۋاقىت مۇددەسىنە پايىمداپ قايتا ۇسىنۋداعى سەبەپ – ۇلت تاعدىرى تارازىعا تۇسكەن شەشۋشى ساتتە جاستىق جالىنىن بايگەگە تىككەن جۇرناق بەينەسىنىڭ ەسكىرمەۋىندە.
جۇرناقتاردىڭ تەككە قۇربان بولماعانىن اراعا جىلدار سالىپ جاڭعىرتىپ وتىرۋ – ورتاق بورىشىمىز.
ۋاقىت – بارلىق نارسەنى ءوز ورنىنا قويۋشى, سارالاۋشى عالامات كۇش. كەشە باستالعان قانداي دا ءىس بولسىن ۋاقىت ءۇنىنىڭ ماڭىزدىلىعىنا قاراي وزگەرىس ەنگىزۋدى تالاپ ەتەتىنى, كەشە مەن بۇگىننىڭ اراسىن جالعاستىراتىن كوپىر ىزدەيتىنى داۋسىز. دراماتۋرگيانىڭ قۇپياسى دا سوندا – پەسا يدەياسىنىڭ ۋاقىتپەن بىرگە جاڭارىپ, جاڭعىرىپ وتىرۋىندا.
بۇگىنگى «جوعالعان جۇرناقتىڭ» قويۋشى رەجيسسەرى, تەاتردىڭ كوركەمدىك جەتەكشىسى, قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن ءارتىسى بەكبولات قۇرمانعوجاەۆ قويىلىمنىڭ ءون بويىنا جاڭاشا ورنەك سالا بىلگەن. كورەرمەندى كەشەگى كۇنگە بۇگىننىڭ كوزىمەن ۇڭىلۋگە جەتەلەيدى, وتكەننىڭ سىرىن ۇعۋعا ۇيرەتەدى. كوكەيگە ء«بىز وتكەنىمىزدى قانشالىقتى باعالاپ ءجۇرمىز؟» دەگەن ساۋالدى شەگەلەيدى. «كەشەگى قوعام مەن بۇگىنگى قوعامنىڭ اراسىندا قانداي ايىرماشىلىق, وزگەرىس بار؟ جەر بەتىندەگى بۇكىل ادامزات بالاسى ءۇشىن ورتاق سۇراق – مەيىرىم الەمى بىزدەن الىستاپ كەتپەدى مە؟..» دەگەن جانايقايدى العا شىعارادى.
وسىناۋ سانسىز سۇراقتىڭ جاۋابىن ساحنا شىمىلدىعى تۇرىلگەن ساتتەن انىق سەزىنە باستايسىز. كەڭەس ءداۋىرىنىڭ تەمىر قۇرساۋىندا ءومىر ءسۇرىپ جاتقان قازاقستاندىقتاردى كورگەندە ەسكى جىلدار ەنشىسىندە قالىپ قويعانداي بويىڭىزدى سۋىق ىزعار كەرنەيدى. سوقتىقپالى-سوقپاقسىز جولداردى باستان كەشكەن قايران, قازاعىمنىڭ تاعدىرىنا تاڭدانىسپەن قاراي باستايسىز...
قىزىل تەرروردىڭ بودانىندا 70 جىل ءومىر سۇرگەن قازاق ەلىنىڭ تاعدىرىن جيناقى, از عانا دەتالمەن ۇتىمدى جاساپ بەرگەن قويىلىم ستسەنوگرافى, قازاقستاننىڭ مادەنيەت قايراتكەرى قالتورە جۇماعۇلوۆتىڭ شەبەرلىگىنە تامساناسىز. اق قار, كوك مۇزدا قورلىق كورگەن جاستاردى اق جامىلعىمەن وراعان ءساتى وتكەن جىلدار ەلەسىن كوز الدىڭىزدا قاز-قاتار تىزبەكتەتەدى, ۇمىتىلا باستاعان قايعى-قاسىرەتتىڭ مۇڭى ەرىكسىز كوزىڭىزگە جاس الدىرتادى.
ماسكەۋگە ءبىلىم ىزدەپ كەتكەن بالاڭ جۇرناقتى (ارتىستەر ش.ساعىمباي, س.ازىمقۇلوۆ) ۆوكزالدان كۇتىپ العان ورىمدەي جاستار, سۇيىكتىسى الما... (اكتريسا ا.ساحيتوۆا) الداعى بولاتىن جەلتوقسان وقيعاسىنان مۇلدە بەيحابار, مۇڭسىز كۇيدە ەدى... ەرتەڭگى كۇننىڭ جارقىن بولارىنا اسا سەنىمدى ەدى.
ماحاببات پەن ماقساتىنا يلانعان جۇرناقتى دا ەلگە كەلگەندە تولقۋلى ورتا قارسى الادى. ول ەل تاۋەلسىزدىگى ءۇشىن الاڭعا شىققان جاستار لەگىنە ەش قورقىنىشسىز, قازاقتىڭ جارقىن بولاشاعى ءۇشىن قوسىلعان بولاتىن. الايدا كەڭەستىك جۇيەنىڭ تەمىر قۇرساۋى ەگەمەندىكتى اڭساعان ەلدى ءوز ۋىسىنان بوساتپاۋعا تىرىسىپ باقتى. كوپ جىلدار رەسەي پاتشالىعىنىڭ ەزگىسىنەن تۇنشىققان قازاقتى, بولشەۆيكتىك, كوممۋنيستىك پارتيا دا مىقتاپ قۇرعان تورىنان شىعارعىسى كەلمەدى. جەرىنىڭ اۋقىمدى كولەمىن رەسەيگە قوسىپ العانى ازداي, ء«بىر ورتالىقتان باعىنۋ» ساياساتىمەن ۇستەمدىك كورسەتتى.
بابالار رۋحىنان ءنار العان قازاق جاستارى ماسكەۋدىڭ وزگە ۇلت وكىلىن بيلىك باسىنا اكەلىپ, قازاقستاندى قورلاعىسى كەلگەن ساياساتىنا كونبەدى. ەركىندىكتى اڭساعان قازاق جاستارىنىڭ جالىندى جۇرەگى اۆتومات اسىنعان اسكەر شەبىنەن شىمىرىكپەدى. كەڭەس جۇيەسى ءوز حالقىنا قارسى وق اتادى دەپ سەنبەدى. وكىنىشتىسى, ول ءۇمىت اقتالمادى. سوم سويىل «مەنىڭ قازاقستانىم» دەپ اندەتكەن جاستار شەرۋىنە قارسى سىلتەندى.
جەتپىس جىل كەڭەس وكىمەتىنىڭ تەمىر قۇرساۋىندا بولعان قازاق ەلىنىڭ بولاشاعى ءۇشىن كۇرەسكەن قازاق جاستارىنىڭ جيىنتىق وبرازى – جۇرناقتىڭ ءار ءسوزى شەكە تامىرىڭىزدى سولقىلداتادى. بۇل – تەمىر ەتىكتىڭ تابانىندا ەزىلىپ كەلگەن حالىقتىڭ اشىنعاننان شىققان زارلى داۋىسى, كەرمەك تاتىعان اششى ءسوزى ەدى.
ء«بىز قازاق... ەجەلدەن ەرەكشە يلانعىش, بالا مىنەزدى, اقكوڭىل ەكەنبىز عوي... «ماسكەۋدى – وتانىمىزدىڭ جۇرەگى» دەگەنگە يمانداي يلاناتىن دا تەك ءبىز, قازاقتار عانا سەكىلدىمىز...»
اكە ءۇشىن ۇلىنىڭ تالقىعا تۇسكەن تاعدىرىن كورگەننەن اسقان قاسىرەت بار ما, ءسىرا؟.. شەرۋگە قاتىسقان جاستاردىڭ وتباسىلارى دا تاعدىر تالكەگىنە ۇشىراعانى تاريحتان ءمالىم. ءيا... وتىز جىل بۇرىن بولعان قاندى قاقتىعىس, بۇگىندە تاريح قويناۋىنا ەنىپ كەتتى دەسەك تە, مۇنداي الاپات ءسات سانادان ەشقاشان وشپەك ەمەس.
قوعام اراسىنان مەيىرىم مەن تۇسىنىستىك ىزدەگەن جۇرناقتىڭ اكەسى قوناقباي اعايدىڭ (مادەنيەت قايراتكەرى ە.شىمىرقۇلوۆ, ءارتىس ۇ.ارتىقباەۆ) «بالالار, سەندەر سەنبەڭدەرشى... ەش بولماسا وسى سەندەر سەنبەڭدەرشى... سەندەر جۇرناقتى, مەنىڭ جالعىزىمدى بىلەسىڭدەر عوي! بىلەسىڭدەر ءا؟», دەپ ەڭىرەي ءجۇرىپ ادامدارعا جالبارىنعانى جان دۇنيەڭدى الاي-دۇلەي كۇيگە تۇسىرەدى. جالعىز ۇلى جۇرناعى ءۇشىن شىرىل قاققان اكە جۇرەگى كورەرمەنىن قوسىلا جىلاتادى.
رەجيسسەر ب.قۇرمانعوجاەۆتىڭ جاڭا شەشىمىندە ەسەيگەن جۇرناق ء(ارتىس ب.سەگىزباەۆ, ءارتىس ە.امانعاليەۆ) ساياساتتىڭ قۇربانى بولىپ قانا قويمايدى, سول تەپكىنىڭ ءدۇمپۋى قوعامنان ءالى تولىق الىستاپ كەتە قويماعانىن, ءار قوعامنىڭ ءوز جۇرناعى بارىن ەسكە سالادى. ءيا, قازاق ەلىن وزگە ۇلتتىڭ بيلەگەنىنە قارسى شىققان جۇرناققا قاستاندىق كەڭەس جۇيەسىنىڭ وزبىرلىعىمەن اياقتالمايدى. سۇيىكتىسىنەن ايىرىلعانى ازداي, ماسكەۋدەن اۋرۋ بولىپ ورالعان جۇرناقتىڭ ومىردەن بەزىنۋىنە ءوز اۋىلداستارى دا كىنالى.
ساياسات تەپكىسىنەن دەرتكە شالدىققان جۇرناققا قورشاعان قوعامنان تەك قانا اكە-شەشەسىنىڭ كوزىن كورگەن ساعىندىقوۆتىڭ شەشەسى (قازاقستاننىڭ مادەنيەت قايراتكەرلەرى گ.ەسپاي, ءا.قارابەكوۆا) مەن مەكتەپ ديرەكتورى (م.داريەۆ) عانا اراشا ءتۇستى. قالعاندار... تەرىس اينالدى. مازاقتاعانى ازداي جابىلا قورلادى. كەزىندە تاياق جەگەن ارماتۋرا سىمىن كورگەندە ساناسى ويانعان جۇرناقتىڭ قارا كۇشكە قارسى ۇمتىلعانىن «قاتەرگە» بالاعان ميليتسيونەر (ارتىستەر د.ارالباەۆ, ا.قالىباەۆ) اياق-قولىن ماتاپ تاستايدى. وسى ءساتتىڭ وزىنەن-اق كەڭەس جۇيەسىنىڭ مەيىرىمسىز مەرەز ارەكەتىن اڭعاراسىز. نەگە قوعام تىم قاتىگەزدەنىپ بارادى؟ اسىلدارىمىزدى ارامىزدا جۇرگەندە ارداقتاماي, ولگەننەن سوڭ ىزدەيتىنىمىز تاعى بار... وسى ءبىز ادامدى كوزى تىرىسىندە قادىرلەۋدى قاشان ۇيرەنەر ەكەنبىز؟..وتكەننەن نەگە ساباق المايمىز!
قوعامنىڭ تەپەرىشىنەن بەزگەن جۇرناق اكەسىنىڭ قۇلاعان شاڭىراعىن قايتا كوتەرۋگە بەل بۋادى. ءومىرىن جالعاستىرۋ ءۇشىن ەمەس, اكە شاڭىراعىن قارايتىپ كەتۋ ماقساتىندا. جالعىز ۇلدىڭ, اۋلەتتەن قالعان جۇرناقتىڭ سوڭعى تۇياق سەرپىسى وسى بولدى.
ادامداردىڭ ايارلىعىنان باز كەشكەن جۇرناققا سۇيىكتىسى المانىڭ ارۋاعى: «جۇرناق! جۇرناق! جانىم مەنىڭ! قاتىپ قالاسىڭ عوي... جان-نىم... جان-نىم... بۇل جاققا نەگە اسىقتىڭ, التىنىم... جان-نىم... نەگە اسىقتىڭ ءبىز جاققا؟!» دەپ شىرىل قاعا وياتقىسى, ماڭگىلىك مەكەنگە كەلتىرگىسى كەلمەي جانۇشىرادى. سۇيىكتىسى ولمەسە ەكەن دەپ بەبەۋ قاعادى. بولمادى... جالبارىنعان جالعىز ءۇن ەلەنبەدى.
«ا-ا-ا-ا! الما-ا-ا! الا كەتشى مەنى, الما-تا-ا-ا-اي! مەن... مەنى بۇل دۇنيەدە جىندى جۇرناق دەيدى. مەن... مەن... مەن... مىنا دۇنيەدەن شا-شار-شا-دى-ى-ىم... ۇشامىن مەن... ۇشارمىن دا كەتەرمىن. ساعان جەتىپ قونارمىن... سەنىمەن بىرگە... ا-ا-ا-ا! الما-ا-ا-ا-ا! ال-ال-ال...»... بۇل – ۇلت تاۋەلسىزدىگى ءۇشىن كۇرەسكەن جۇرناقتىڭ سوڭعى ءسوزى!..
جۇرناقتىڭ ءولىمى بارىمىزگە وي سالۋى كەرەك. ويتكەنى ءالى دە ارامىزدا جۇرناقتار ءجۇر. بىراق ءبىز ولاردىڭ قادىرىنە جەتە الىپ ءجۇرمىز بە؟ وسى وي كوڭىلدى الاڭداتا بەرەدى. جۇرناقتاردى جوعالتىپ الساق, قايتپەكپىز! جۇرناقسىز جۇتىلىپ كەتپەيمىز بە؟
سايا قاسىمبەك,
ج.شانين اتىنداعى اكادەميالىق قازاق دراما تەاترى ادەبيەت ءبولىمىنىڭ مەڭگەرۋشىسى, دراماتۋرگ
