قوعامداعى ەڭ ۇلى ءىس – ۇرپاق قالىپتاستىرۋ, بالالار الەمىن ارلەۋ. راحاتتىڭ تاڭداعان جولى دا, ومىرلىك ميسسياسى دا ۇلى بولدى. مۇمكىن ونىڭ بۇلاي دارالانۋىنا تاعدىرى اسەر ەتكەن بولار. ول ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك مايداننىڭ قىزعان شاعىندا, انىعى 1944 جىلدىڭ 25 قاڭتارىندا قىزىلوردا وبلىسى قازالى ستانساسىندا تۋعان. اناسى ۇربيبىدەن بەسىكتەن بەلى شىقپاعان ءبىر جاستا, اكەسى ناۋرىزبايدان ت ۇلىمشاعى جەلبىرەگەن ون جاسىندا قاپىدا قالدى. وزىنەن 18 جاس ۇلكەن اپاسى راحيمانىڭ تاربيەسىندە جەتىلدى. 7-سىنىپتى ءبىتىرىپ, م.مامەتوۆا اتىنداعى پەداگوگيكالىق ۋچيليششەگە ءتۇستى. تاريحى تەرەڭ وقۋ ورنىنان 4 جىلدان سوڭ باستاۋىش سىنىپ مۇعالىمى بولىپ شىقتى. مۇنىمەن توقتاماي تاعى 4 جىل وقىپ, 1965 جىلى اباي اتىنداعى قازاق پەداگوگيكالىق ينستيتۋتىنان «قازاق ءتىلى مەن ادەبيەتى ءپانىنىڭ مۇعالىمى» ماماندىعىن يەلەندى. وسى ۋاقىتتان بەرى ءومىرىن ۇرپاق تاربيەسىنە ارناپ كەلەدى. قاراپايىم مەكتەپتەردە, ءوزى ءبىلىم العان ۋچيليششەدە ۇستازدىق ەتتى. تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى جىلدارىندا قىزىلورداداعى قورقىت اتا اتىنداعى گۋمانيتارلىق ۋنيۆەرسيتەتتە وقىتۋشىلىق قىزمەت اتقاردى. قىزمەت ەتە ءجۇرىپ قازان ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ ءبىلىم جەتىلدىرۋ ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ «تاتار ءتىلى» جانە «پەداگوگيكا» كافەدراسىندا عىلىمي-زەرتتەۋ جۇمىسىمەن اينالىسىپ, 1997 جىلى 23 ماۋسىمدا «بالاباقشا, مەكتەپ, جوعارى وقۋ ورنى جۇيەسىندەگى جەكە تۇلعانى شىعارماشىلىق باعىتتا ۇرپاقتار ساباقتاستىعىن قامتىپ تاربيەلەۋ» تاقىرىبىندا كانديداتتىق ديسسەرتاتسيا قورعاپ, پەداگوگيكا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى اتاندى. بەرىدە ەنگىزىلگەن وزگەرىستە دە ءوزىنىڭ لايىق ەكەنىن دالەلدەپ, 2009 جىلى قازان ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ «پەداگوگيكا» كافەدراسىندا «وقۋشىلاردى حالىق ونەرى ارقىلى كوركەمدىك-شىعارماشىلىق ءىس-ارەكەتكە ەۆريستيكالىق وقىتۋدىڭ پەداگوگيكالىق جۇيەسى» تاقىرىبىندا دوكتورلىق ديسسەرتاتسياسىن قورعاپ, پەداگوگيكا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى اتاعىنا قول جەتكىزدى.
مىنە, ول وسىلايشا ءبىلىم سالاسىنداعى بارلىق ساتىدان ءوتتى, ءسويتىپ عىلىم جولىنا دەيىن جەتتى. ارينە مۇنداي بيىكتى باعىندىرعاندار كوپ. الايدا ۇستازدىقتى ينەمەن قۇدىق قازعانداي ەڭبەكتى قاجەت ەتەتىن عىلىممەن, تەرەڭ تانىمدى, تاپقىرلىقتى تالاپ ەتەتىن قالامگەرلىكپەن, ونىڭ ىشىندە بالالارعا ارناپ جازۋمەن ۇشتاستىرا ءبىلدى.
ەڭ العاشقى «اققوزى» اتتى ولەڭى قازالى اۋداندىق «لەنين تۋى» گازەتىنىڭ 1976 جىلعى 6 قىركۇيەكتەگى سانىندا جارىق كورگەن-ءدى. سودان بەرى شىعارماشىلىق جاعى قۇستىڭ قوس قاناتىنداي ۇستازدىق, عالىمدىق قىرىمەن قاتار ۇستايدى. بالالارعا ارناعان تۇڭعىش تۋىندىسى شىققاننان بەرى ءتۇرلى ولەڭدەرى, اڭگىمەلەرى, تاقپاقتارى, ەرتەگىلەرى ۇزدىكسىز وبلىستىق, رەسپۋبليكالىق ءباسپاسوز بەتتەرىندە جاريالانىپ كەلەدى.
استە, ەڭ قيىنى – بالالارعا ارناپ جازۋ. ال ونىڭ «باستاۋ», «اققوزى», «سەرگەك سەرىك» سىندى بالالارعا ارنالعان ولەڭدەر جيناعىندا قانشاما تاپقىر تاقپاقتاردى تابۋعا بولادى. بۇدان بولەك ول پروزا جانرىندا دا قالام تەربەپ, تالاي قىزىقتى ەرتەگىلەر مەن تانىمدىق اڭگىمەلەردى ومىرگە اكەلدى. ونىڭ 2-3-سىنىپتارعا ارنالعان مۋزىكا وقۋلىقتارىنا «جىل باسى كىم بولادى؟», «اڭدار ايتىسى» اتتى ەرتەگىلەرى ەنگەن. انگە اينالعان ولەڭدەرى دە كوپ.
ءيا, ءبىز كوبىنە كىشكەنتاي بوبەكتەرگە كوڭىل بولگەندى ءجون سانايمىز. راس, ولاردىڭ الەمىن قىزىققا, مازمۇندى دا ماعىنالى دۇنيەلەرگە تولتىرۋ – ءاردايىم كەزەك كۇتتىرمەيتىن ماسەلە. بىراق سول بالاڭ بۋىنعا ءبىلىم بەرىپ, جان-جاقتى دامىتۋدى قالايتىن پەداگوگ قاۋىمعا كاسىبي شەبەرلىگىن ارتتىراتىنداي نە ۇسىنا الىپ جاتىرمىز؟ وسىنى ويلانىپ كوردىك پە؟ مۇنداي سالماقتى سۇراق ءوزى ءبىلىم بەرۋ سالاسىنىڭ بارلىق ساتىسىنان وتكەن زامانداسىمىز راحاتتى قاشاندا تولعاندىرىپ جۇرەتىنىن ونىڭ ەڭبەكتەرىنەن كورەمىز. جۇرت جان باعۋدى ويلاپ, بازار جاعالاپ كەتكەن توقىراۋ جىلدارىندا ول «انا ءتىلى» باسپاسىنان ء«ۇي ىشىمىزبەن قازاقشا ۇيرەنەيىك» دەپ اتالاتىن وقۋ قۇرالىن شىعاردى. جانە قىزىلوردا وبلىستىق راديوتورابىنان «كەل, قازاقشا ۇيرەنەيىك» اتتى راديوساباق جۇرگىزدى. جانە پەداگوگيكالىق تاقىرىپقا «تاربيە تۋرالى تولعاۋلار» اتتى اپتاسىنا 1 رەتتەن 20 راديوحابار دايىندادى. مۇعالىمدەرگە قاجەتتى «ساحنادا سامعايمىز» دەگەن ستسەناريلەر جيناعىن, «بالاباقشا – مەكتەپ – جوعارى وقۋ ورنى جۇيەسىندە جەكە تۇلعانى شىعارماشىلىق باعىتتا ۇرپاقتار ساباقتاستىعىن قامتىپ تاربيەلەۋ» مونوگرافياسىن, «ق» دىبىسىنىڭ ۇلگىسىندە قازاق تىلىندەگى ءتول دىبىستاردى شىعارماشىلىقپەن ۇيرەتۋ جولدارى» اتتى وقۋ-ادىستەمەلىك قۇرالىن شىعاردى. ال 9 جىلداي بۇرىن جازعان «بالالار مەن جاسوسپىرىمدەردىڭ وزىنە قول جۇمساۋىنىڭ الدىن الۋدا پەداگوگتىڭ ءرولى» دەپ اتالاتىن ادىستەمەلىك قۇرالى ءاربىر مۇعالىمنىڭ ۇستەلىندە تۇرۋى ءتيىس. اتالعان ادىستەمەلىك قۇرالىندا اۆتور ءبىلىم بەرۋ مەكەمەلەرىندەگى وقۋشىلار اراسىندا كەزدەسەتىن ءسۋيتسيدتىڭ بەلەڭ الۋ سەبەپتەرىن انىقتاۋ, الدىن الۋ شارالارىن مەڭگەرۋ ادىستەرىن بايانداعان. مۇنداي مىنەز-ق ۇلىقتىڭ تۇرلەرىن جىكتەپ بەرگەن تۇسىندىرمەسى, پسيحودياگنوستيكاسى, ولاردى تىعىرىقتان شىعارىپ, قاتارعا قوسۋدىڭ پسيحوتەراپيالىق, پسيحوفيزيولوگيالىق جولدارى قاراستىرىلىپ, بالانىڭ جانىن سەرگىتۋگە ارنالعان جاتتىعۋلار ۇسىنىلعان. ىزدەنەم دەگەن مۇعالىمگە دايىن دۇنيە تولىپ-اق تۇر.
راحات تاتارستاننىڭ استاناسى قازاندا وقىعاننان بولار, تاتار تىلدەرىنەن دە تارجىمالاۋمەن اينالىستى. تاتار حالقىنان شىققان شاۋكات عاليەۆ, ءفانيس يارۋللين, ءزولفاتتىڭ جىرلارى مەن تۋفان مينۋللين, ءلايس زۇلقارناي, تاعى باسقالاردىڭ پروزالىق دۇنيەلەرىن انا تىلىمىزگە اۋداردى. سونىڭ ىشىندە اتاقتى عابيدوللا توقايدىڭ 15 تىلدە جارىق كورگەن ء«شۋرالى» پوەماسىنىڭ قازاقشا نۇسقاسى كىتاپقا راحاتتىڭ اۋدارماسىمەن ەندى. وسى ەڭبەكتەرىن جيناپ, كەيىن «سۇيىمبيكەنىڭ قوشتاسۋ دۇعاسى» دەگەن اتپەن جەكە كىتاپ قىلىپ شىعاردى. بۇل – اۋدارما سالاسىنا توككەن تەرىنىڭ ءتاتتى جەمىسى.
تىزە بەرسەك, راحات زامانداستىڭ جاساعانى جەتەرلىك, ءبىز بار بولعانى نەگىزگىلەرىن عانا تەرىپ شىقتىق. ايتپاقشى, ول جانتانۋ ىلىمىنە دە ەڭبەك سىڭىرگەن. جاي ەمەس, اتالعان ءىلىمنىڭ ءبىر تارماعى حيرومانتيا, ياعني الاقاننىڭ سىزىعىمەن جورامال جاساۋدىڭ جولىن جازدى. بۇل ەڭبەگى ماماندىق تاڭداۋدىڭ الاقانداعى قۇپياسىن اشۋعا كومەكتەسەدى.
ونىڭ ءاربىر ەڭبەگىن كورگەن سايىن قۋانامىز. بيىل 77 جاسىندا عانا جازۋشىلار وداعىنا مۇشە بولعان ول عۇمىرىندا اتاق-داڭققا قىزىقپاعان, ودان بيىك تۇرعان جان. ءبىزدىڭ راحات – كوپبالالى انا, نەمەرە, شوبەرە سۇيگەن اجە, سۇيگەن جار, اسىل قۇربى. ەڭ ۇلكەن اتاعى دا, ابىرويى دا وسى بولار. دەسە دە ىزدەنىسىن توقتاتقان راحاتتى كورمەدىك. ويتكەنى ونىڭ رۋحى بيىك, جانى باي. ءاردايىم اينالاسىن شابىتتاندىرىپ, قاناتتاندىرىپ جۇرەتىنىمەن ەرەك.
سايراش ابىشقىزى,
قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى
