سۋرەتتى تۇسىرگەن ەرلان ومار, «EQ»
بيىل قازاق دالاسىندا جىر الىبى جامبىلدىڭ 175 جىلدىعى دۇركىرەپ اتالىپ ءوتىپ جاتقاندا, ارقادا امانجول ءالتاي اعا ەلۋگە تولىپ, دابىسى الاش جۇرتىنا قوسا ەستىلدى. مۇنى نەگە ايتتى دەرسىز؟
وسىدان ءجۇز جىل, ءتىپتى مىڭ جىل بۇرىن «ەلۋ باقسى, سەكسەن اقىنى» ەكىلەنىپ كەلسە, قازاق ءىشى سول قاسيەتىنەن كۇنى بۇگىنگە دەيىن تانباعانىن وسىدان-اق اڭدارعا كەرەك. ءجۇز, ءجۇز ەلۋ جىل بۇرىنعى سارىن مەن ماقام ءار جەردىڭ توپىراعى مەن تابيعاتىنا قاراي تۇرلەنىپ, ءسۇيىنبايدان – جامبىلعا, جامبىلدان – ورازالى دوسبوسىن, ايبەك قالي, امانجول التايعا, امانجول اعادان – ماقسات اقانعا كوشىپ جۇرگەن ءبىر قۇدىرەت. كوزگە كورىنبەيتىن, قولمەن ۇستاپ بولمايتىن ساۋلەلى كوش تەك ساڭىلاۋى بارلاردىڭ ارقاسىنا ارۋاق بولىپ قونسا كەرەك. حان الدىندا تايسالماي سويلەگەن جيەمبەت جىراۋلاردان كوتەش اقىندارعا, تەزەك تورەنىڭ الدىندا تارتىنىپ قالماعان ءسۇيىنبايدان جامبىلدار ارقىلى امانجول التايعا جەتكەن قازاق ونەرىنىڭ التىن ءتىنى, الداسپان رۋحقا پارا-پار دۇنيە. «ابىلاي, بوتاقاندى سەن ءولتىردىڭ, ەسىل ەر جازىعى جوق, نەگە ءولتىردىڭ؟» دەپ باتىلى جەتىپ كوتەش ايتپاعاندا كىم ايتىپتى, ايتپەسە؟! ارقاسىنان ارۋاق تىرەپ تۇر عوي. جاتتاپ العان ەكى اۋىز ءسوزدى وقىپ جەتكىزە المايتىنداردى دا كورگەنبىز تالاي. تۋرا سول سياقتى زامانىنىڭ زاڭعار جىراۋى جامبىل دا ەكەيدەگى ەلۋ اقىننىڭ داراسى ەكەندىگىن بىلگەن سوڭ سىرتىنان قىزىقتاپ تۇرىپ ايتقانى ما دەپ قالاسىڭ كەيدە.
ءبىز بۇل جەردە ول باستا ماقام تۋرالى تەگىن ايتپادىق ءسوزىمىزدىڭ لامىندە. ءسىرا, تاۋەلسىزدىك جىلدارىنداعى قازاق ايتىس ونەرىندە امانجول ءالتايدىڭ اقىندىعى ءوز الدىنا, ماقامىمەن دارالانعانىنا ەشكىم قارسى ءۋاج ايتا قويماس دەگەن ويدامىز. كەيىننەن كۇمبەزدەردەي كۇڭگىرلەگەن, تەڭىزدەي تولقىتىپ, سەلەۋلى دالاداي تەربەلگەن ماقامىن قانشا اقىن سالمادى, قانشا اقىن قايتالامادى؟ اۋجەكەڭ قولىن قاپاش-قۇپاش سەرمەپ, دومبىرانى كومىپ-كومىپ جىبەرىپ ماقامىنا سالعاندا, داۋىس ىڭعايىمەن تىڭدارمان دا تەبىرەنىپ وتىرعانداي بولاتىن. حالىقتىڭ قۇلاعىنا جاعىپ, جۇرەگىنە ورنىعىپ, كوڭىلىنە قونعاندىعىنان بىلەم, وزىنەن كەيىنگى اقىنداردىڭ كوبى قۇمار بولدى بۇل ماقامعا. امانجول ءالتايدىڭ ماقامىنا سالىپ توپ جارىپ, سول ماقام ارقىلى حالىقتىڭ جۇرەگىنەن ورىن العان ايتىسكەرلەر قانشاما. سوزىنە دە, وزىنە دە ەلىكتەپ ءوزىن تاپقاندار بۇگىندە ايتىس ونەرىندە جارقىراپ كورىنىپ ءجۇر. دەمەك, ايتىس ونەرىندە قولتاڭباسىن قالدىرعانى بىلاي تۇرسىن, مەكتەبىن قالىپتاستىردى دەگەن ءسوز. مىڭ جەردەن داۋىلپاز, ءجۇز جەردەن دارىن بولسا دا, ەكىنىڭ ءبىرىنىڭ ماڭدايىنا جازىلا بەرمەيتىن باق بۇل. قاسىمنىڭ ءجۇز جىلدىق مەرەيتويىنداعى ايتىستا ماقسات اقانوۆ قاسىمنىڭ انىنە سالىپ, «امانجول التاەۆتىڭ باۋىرىمىن» دەپ شىققانى ەسىمدە. «امانجو-ول» دەپ سوزىپ ءبىراز تۇرعاندا, قاسىمنىڭ ءانىن سالعالى جاتىر ەكەن دەپ ويلاپ قالعانبىز. قىز بەن جىگىت ايتىسىنىڭ قىلابى ماقسات دۇنيەجۇزىلىك كوشپەندىلەر ويىندارىندا وتكەن حالىقارالىق ايتىستا باس جۇلدە العانىن دا ۇمىتا قويعان جوقپىز.
اقىن قولىنا دومبىرا الىپ, حالىقتىڭ ءسوزىن ايتارعا ەل الدىنا شىقتى ەكەن, وزىنە ءتان ءسوز مانەرى مەن جەكە ماقامىن قالىپتاستىرۋعا ءتيىس. جانە ونداي جەتىستىككە كەز كەلگەن ايتىسكەردىڭ قولى جەتە بەرمەسى تاعى انىق. مۇنى جىر الىبى جامبىل دا ايتقان كەزىندە. العاشىندا ولەڭدى ەل ىشىندەگى ماقامداردىڭ اۋەنىمەن سۋىرىپ سالىپ جۇرگەنىن جەتكىزەدى اقىن. باسىندا ءتىپتى سۇيىنبايعا ەلىكتەگەنىن ايتادى. كەيىن سۇيىنبايمەن كەزدەسكەندە اتايى اقىن جامبىلدىڭ ونەرىنە ءسۇيسىنىپ, جول سىلتەپ, باتاسىن بەرگەنى بەلگىلى. سوندا ءسۇيىنباي جاس اقىنعا ءوز ماقامىڭ بولۋى كەرەك دەگەن سىڭايدا باعىت تا كورسەتەدى. ولەڭ-جىرمەن ءومىر سۇرە كەلە ءبىر كۇندەرى جامبىل ءوز ىشىنەن الدەبىر ءۇن تاۋىپ, ەندى جىرلارىن سوعان سالىپ ايتا باستاعانىن ەسكە الادى ءبىر ەستەلىك سوزىندە. «ەل اراسىندا ءۇنىم زورايىپ, سوعان قوسىپ ايتقان سوزىمە حالىق تا كوبىرەك ۇي باستادى» دەيدى اقىن. بىزدىڭشە بۇل – جامبىلدىڭ ءوزىن تاپقانى, كەمەلىنە كەلگەن شاعى بولسا كەرەك. ءدال وسىنداي ويدى امانجول اعا دا ايتىپ قالدى ماقام تۋرالى ءبىر سوزىندە. ء«ار ءوڭىردىڭ ءوزىنىڭ ءداستۇرى بار. شامامىز كەلگەنشە سول بابالارىمىزدىڭ ءداستۇرىن بۇزىپ الماي, دامىتۋعا ءتيىستىمىز دەپ ويلايمىن. اقىننىڭ وزىنە ءتان ءتول ماقامى تۇرعىسىنان ايتام مۇنى. بۇرىنعى اقىنداردىڭ قايسىسىن الساڭىز دا وزدەرىنىڭ ءتول ماقامى بار. الگى ماقام ەستىلگەندە ونى سالعان اقىن كوز الدىڭىزعا كەلەدى. سوندىقتان مەن وسى ماقامدى تابۋ جولىندا كوپ ىزدەندىم. ماعان بۇل ماقام بىردەن كەلە قويدى دەپ ايتا المايمىن. بىردە قونىسبايدىڭ ماقامىنا سالىپ, بىردە باتىس اۋەندەرىنىڭ سارىنىمەن ايتىسىپ باستاعانىمىز اقيقات. ءسويتىپ ءجۇرىپ ءوز ماقامىمدى تاۋىپ الدىم. قازىرگى اقىنداردىڭ 60-70 پايىزى مەنىڭ ماقامىما سالىپ ايتىساتىنى بەلگىلى. ءبىر ايتىستا «الپىس اقىن سالعاندا ماقامىما, اتىم كىسىنەگەندەي ەلەڭدەيمىن» دەگەنىم ەسىمدە» دەپتى اقىن. جامبىلمەن ارادا ءجۇز, ءجۇز ەلۋ جىل ۋاقىت وتسە دە قالاي-قالاي قيىسقان, ءا, ويلارى ءبىر-بىرىمەن؟! عاسىردان عاسىرعا كوشكەن قازاق سارىنى مەن ماقامى ولمەسىن, ەندەشە.
