ادەبيەت • 23 جەلتوقسان، 2021

«ۇستارانىڭ ءجۇزى»: سوعىستان كەيىنگى قالجىراۋ

156 رەت كورسەتىلدى

ارينە، سوعىستى كورگەن جازۋشى سوعىس تۋرالى مولدىرەتىپ رومان جازا الادى. ونى بىزگە سومەرسەت موەم ءتۇسىندىرىپ بەردى. سوعىستا نە ىستەگەنى ءۇشىن ەمەس، ولمەس روماندارى ارقىلى. بالا جاسىنان جەتىم ءوسىپ، قاتىگەز ناعاشىسىنىڭ قاباعى جىگەرىن مۇقالتا الماعان سومەرسەت موەمنىڭ ەسىمىن بۇگىندە كۇللى ەل بىلەدى، ونىڭ شىعارماشىلىعى اعىلشىن جانە الەم ادەبيەتىندە كوپ وقىلاتىن ساناتقا كىرگەلى قاشان؟! قۇددى حەمينگۋەي سياقتى ءبىرىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستا قىزىل كرەست قوعامىندا جۇمىس ىستەگەن ول قالامىنان شىققان ءار تۋىندىسىن ومىردەگى شىنايى وقيعالارمەن بايلانىستىرا جازدى. سوعىس بىتكەن سوڭ ۇندىستانعا، ورتالىق ازياعا، تىنىق مۇحيتىنا ساپار شەككەن جازۋشىنىڭ ومىردەن كورگەندەرى دە از ەمەس ەدى.

ءبىز ونىڭ «ۇستارانىڭ ءجۇزى» اتتى رومانى تۋرالى ءسوز قوزعاماقپىز. بۇل رومان نەگىزىنەن ءومىردىڭ ءمانىن ىزدەۋگە جانە ماتەرياليزم مەن رۋحانيلىق اراسىن جالعاۋعا ىزدەنىس جاسايتىن شىعارما. چيكاگودا، پاريجدە جانە ءۇندىستاندا بەلەڭ العان 1920 جانە 30-شى جىلدارداعى وقيعالار ءارتۇرلى الەمدەردىڭ كەيىپكەرلەرىن كىرىستىرۋ ارقىلى شىعارمانىڭ جەلىسىن ءبىر ارنادا توعىستىرىپ وتىرادى. رومان ءبىرىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستا ءوزىنىڭ سوعىس الدىنداعى قۇندىلىقتارىنان مۇلدە باس تارتىپ، ۇشقىش رەتىندە قىزمەتتەن ورالعان لارري داررەل تۋرالى باياندايدى. كەيىپكەر نەگىزىنەن ادام بولمىسىنىڭ ءمانىن اشۋمەن جانە الەمدەگى ز ۇلىمدىقتى جويۋمەن كۇرەسكىسى كەلەدى.

موەم وسى رومانىنىڭ العاشقى تاراۋىندا: «مەن وقىرمانىمدى كەڭىستىكتە ۇستاعىم كەلدى. بۇل كىتاپ ۇزاق ۋاقىت ارالىعىمەن عانا جاقىن قارىم-قاتىناستا بولعان ادام تۋرالى ەستەلىكتەرىمنىڭ جيىنتىعى. مەن قازىرگى ونەرتابىستى قولدانۋ ارقىلى كەيبىر ولقىلىقتاردى جەتكى­لىكتى تۇردە تولتىرا الامىن جانە وسى­لايشا ءوزىمنىڭ باياندا­ۋىمدى نەعۇرلىم جۇيەلەيمىن، بىراق مەنىڭ ولاي ىستەگىم كەلمەدى. مەن تەك ءوز ءبىلىمىم بويىن­شا بىلەتىنىمدى قاعازعا تۇسىرگىم كەلدى» دەپ اعىنان جارىلا­دى. وسى سويلەمدەردەن ءسىز ونىڭ كەزەكتى شىعارماسىنىڭ قانداي ماق­سات­تا، قانداي كۇيدە جازىلعانىن اڭداي الاسىز.

«ۇستارانىڭ ءجۇزى» ءبىز ءومىر ءسۇرىپ وتىرعان قوعامنىڭ دەرتىنە باتىستىق ۇلگىگە قاتىسى جوق شە­شىم­­دەردى ۇسىنعان العاشقى با­تىس رومان­دارىنىڭ ءبىرى دەۋگە بولا­­دى. شىعارماداعى كەيىپ­كەر لار­ري داررەلل ءابسوليۋتتى ىز­دە­گەن جاس امەريكالىق. بۇل رۋحاني وديسسەيانىڭ بارىسى ونى شىعار­ماداعى وزگە كەيىپكەرلەرمەن، ءتىپتى ونىڭ سۇيىسپەنشىلىك پەن بايلىق اراسىنداعى ءوز تاڭداۋى، قالىڭدىعى يزابەلمەن، اعاسى ەلليوت تەمپل­تون­مەن قارىم-قاتىناسىن اشىق سۋرەتتەيدى. جازۋشىنىڭ ءبىر ەرەكشە­لىگى – ول كەيىپكەرلەرىنىڭ تاعدىرىمەن كۇرەسىپ جاتقانىن باقىلاپ وتىرۋ ءۇشىن وقيعانىڭ ىشىندە جانە ودان تىس جەردە اۆتوردىڭ ءوزى ماڭىزدى ءرول اتقارادى. وقيعانى قالاي بەرۋ، سوعان وقىرماندى ناندىرۋدا ول السىزدىك تانىتپايدى. كەيىپكەر سوعىستان ورالعاندىعى سەبەپتى جانى دا، ءتانى دە جارالى كۇيدە ەدى. ءتىپتى وسى كۇي ونى قاتتى كۇيزەلىسكە ۇشىراتادى. نوبەل سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى ور­حان پامۋكتەن «ەڭ باقىتتى ءساتىڭىز تۋرالى ايتساڭىز» دەگەن سۇراققا ء«بىر كىتاپتى وقىعان كەزدە ءوزىمدى ۇمىتىپ، تولىعىمەن سول كىتاپتى ءوزىم جازعانداي سەزىنىپ، سول كوركەم شىعارما ىشىندە جوعالعان ءساتىم – ەڭ باقىتتى ءساتىم» دەپ جاۋاپ بەرەدى. دەمەك، مۇندا شىعارمانىڭ قۇدىرەتى تۋرالى ءسوز بولىپ وتىر. موەمنىڭ «ۇستارانىڭ ءجۇزى» رومانى دا وقىرمانعا انە سونداي جاقسى ءسات سىيلايدى. قازىر دۇنيەگە ايگىلى بولىپ جاتقان كوركەم شىعارمالاردىڭ كوبى اۆتوردىڭ ءوز باسىنان كەشىرگەندەرى بولماق. ءبىز ايتىپ وتىرعان بۇل شىعارما دا جازۋشىنىڭ ءوز ءومىر شەجىرەسى سياقتى. رومانداعى باستى كەيىپكەر لارري جوسپاردان باس تارتىپ، وعان نيەت تانىتپاي، بارلىعىن تاڭ قالدىرادى، ءتىپتى ول كەلىسىمىن بۇزىپ، ونى پاريجدەن ءبىر ساتتە ءۇندى تاۋلارىنا اپاراتىن ونجىلدىق جولدى باسۋعا دايىندالادى، ول وسى ساپارى ارقىلى اشىق الەمدە ءومىر ءسۇرىپ، سودان ماعىنا ىزدەۋگە ۇمتىلادى. سوعىس كەزىندە كورگەن اۋىر تراگەديا­لاردى ۇمىتىپ، جاراقاتىن جازۋعا بارىن سالادى.

موەمنىڭ اتىن شىعارعان بۇدا باسقا دا ۇزدىك روماندارى بولدى. ول ءبىر سوزىندە: «كوپ جىلدار بۇرىن مەن «اي جانە التى باقىر» اتتى رومان جازدىم. ول شىعارمادا اتاقتى سۋرەتشى پول گوگەندى نەگىزگە الىپ، قالام قۋاتىمدى پايدالانا وتىرىپ، فرانتسۋز سۋرەتشىسى تۋرالى بىلەتىن از فاكتىلەردىڭ ماعان بەرگەن قۇندىلىقتارى بويىنشا جاساعان كەيىپكەرىمدى سۋرەتتەيتىن بىرنەشە وقيعانى ويلاپ تاپتىم. وسى شىعارمادا مەن ويدان ەشتەڭە قوسۋعا تىرىسپادىم. ءالى دە ارامىزدا ءومىر ءسۇرىپ جاتقان ادامداردى ۇياتقا قالدىرماۋ ءۇشىن مەن وسى شىعارمادا كەيىپكەر بولعان ادامدارعا ءوزىمنىڭ ويلاپ تاپقان ەسىمدەرىمدى بەردىم، ءتىپتى ولاردى ەشكىم دە تاني المايتىنداي ەتىپ ءوز تۋىندىما قوستىم. مەن جازىپ وتىرعان ادام ماڭىزدى تۇلعا ەمەس. ول ەشقاشان ولاي بولمايتىن دا شىعار» دەيدى. تاعى دا اۆتور ءوزىنىڭ ء«وزىم جاقسى بىلەتىن دۇنيەنى عانا جازۋعا تىرىستىم» دەگەن ۇستانىمىنان اينىماعانىن راستايدى.

جازۋشى «ۇستارانىڭ ءجۇزى» شى­عارماسىندا ادامداردىڭ وزىندىك قاسيەتى مەن ويداعى ماقساتىنان باس تارتقان كەزدە زارداپ شەگەتىن كۇيزەلىستى سۋرەتتەيدى. ءتىپتى ول ءبىز قا­لاعان نارسە مەن بىزدەن كۇتىلەتىن نارسە اراسىنداعى شيەلەنىستى كەيىپ­كەرلەردىڭ ومىرىنە بايلانىستى ەتىپ شەبەر شەندەستىرەدى. سونىمەن بىرگە ء«ۇمىت» دەيتىن جالعىز ءسوزدىڭ ادامنىڭ تاعدىرىنا اسەرى مەن قاتەرى تۋرالى دا كوپتەگەن فيلوسوفيالىق ىزدەنىس جاسايدى. وسى ىزدەنىستەر موەمنىڭ اتىن الەمگە تانىتتى، شىعارماسىن ءاربىر كىتاپ سۇيگەن وقىرماننىڭ سورەسىندە سامساتتى. ونىڭ شىعارماشىلىعى ءارتۇرلى تاقىرىپتاردى وزەك ەتەدى، ايتالىق، شىعىس ءميستيتسيزمى، سو­عىستان قالجىراۋ، سوعىستان كەيىنگى ءومىر، الەۋمەتتىك جاۋاپكەرشىلىك جانە تاپتىق شايقاستار تۋرالى ونىڭ قالامى شىن جازا الدى. سول ءۇشىن دە ونىڭ روماندارى سوعىستان كەيىنگى اۋديتوريادا رەزونانس تۋدىردى.

موەم ءار رومانعا ءوزىنىڭ تاعدىرىن كىرىستىرگەن سياقتى. سوعىستان ورال­عان لارري داررەللدىڭ ءومىرى – ونىڭ سوعىستا بولعان جىلدارىنىڭ كۇنتىز­بەسى سياقتى بولىپ سەزىلە­دى. رومان 1919-1943 جىلدار ارالى­عىنداعى جيىر­ما ءتورت جىلدىق كەزەڭدى، چيكاگو، پاريج، لوندون جانە ءۇندىستان سياق­تى كوپتەگەن جەردى ءسوز ەتەدى. ءبىر سوزبەن ايت­قاندا، «ۇستارانىڭ ءجۇزى» – يدەيا­لار مەن كەيىپكەرلەردىڭ رومانى. مىنا دۇنيەدە بولىپ جاتقان ز ۇلىمدىقتارعا جاۋاپ ىزدەگەن ءلارري­دىڭ شىندىعى – موەمنىڭ سان جىلدار بويى ويلانعان سۇراعىنىڭ سوڭعى ناتيجەسى بولماق. ز ۇلىمدىق دەپ وتىر­عانى – جاھاندىق سوعىستار ەكەنى شىندىق.

سوڭعى جاڭالىقتار

دوللار ارزاندادى

قارجى • كەشە

ۇقساس جاڭالىقتار