التىن وردادان جولدانعان ءمىناجات-حاتتار

عاشىق جاننىڭ سۇيىكتىسىنە ارنالعان حاتتار جيىنتىعىنان تۇراتىن بۇل جا­دiگەر 1353 جىلى (ھيجري 754 جىلى) سىردىڭ ساعاسىندا جازىلعان. اۆتورى تۋرالى تولىق دەرەك جوق. سوندىقتان دا بۇگىنگى عىلىمعا ونىڭ حارەزمي دەگەن اتپەن قالام تەربەگەنi عانا بەلگiلi. دەسەك تە, تۇركىتانۋشى ءا.ءناجiپ شىعارماداعى ء«سۇيiنسiن پەندە حارەزمي راۋاني» دەگەن جولعا سۇيەنiپ, اۆتوردىڭ راۋاني دەگەن دە تاحاللۋسى (ادەبي لاقاپ اتى) بولعانىن العا تارتقان.

حارەزمي «ماحابباتنامادا» بۇعان دەيiن پارسى تiلiندە بiرنەشە تۋىندى جازعانىن, ونىڭ شايىرلىق شەبەرلiگiن تاني بiلگەن اق وردا امiرلەرiنiڭ بiرi – قوڭىرات رۋىنان شىققان مۇحاممەد حوجابەك ءوزi تۋرالى شىعارما جازىپ بەرۋدi وتiنگەنiن, سونىڭ ناتيجەسiندە وسى جادiگەردiڭ دۇنيەگە كەلگەنiن باياندايدى. وسىلايشا ءوز زامانىنىڭ بەدەلدi بەكتەرiنiڭ بiرiنەن تاپسىرىس العان حارەزمي شىعارماسىن سول كەزدەگi شىعىس مۇسىلمان ادەبي داستۇرىندەگى ناما جانرىندا جازىپ شىققان. وسى ورايدا «نامالىق شىعارمالاردىڭ باسقا ادەبي جادىگەرلەردەن ايىرماشىلىعى نەدە؟»  دەگەن ساۋال تۋىندايتىنى انىق. 

بىزگە دەيىن جەتكەن ورتاعاسىرلىق جازبا جادىگەرلەر, نەگىزىنەن, كىتاپ, داپ­تەر, ريسالا نەمەسە ناما تۇرىندە كەزدە­سەتىندىگى بەلگىلى. ءابۋ ناسىر ءال-ءفارا­بيدىڭ ەڭبەكتەرى كىتاپ نەمەسە ريسالا تۇرىندە جازىلعان. احمەت ياساۋي ءوزى­نىڭ دانالىق سوزدەرىنىڭ جيىنتىعىن داپتەر ء(«دافتۋراس-ءساني») دەپ اتاعان. ال شىعىس مۇسىلمان ادەبيەتىندە كەز­­دە­سەتىن «شاھناما», «توتىناما», «قابۇس­­ن­اما», «ساياساتناما», «يقبال­ناما», «ەسكەندىرناما», «بابىرناما» سەكىلدى تۋىندىلاردىڭ اتاۋىنداعى «نا­ما» تىركەسى جيناق نە كىتاپ دەگەندى بىلدى­­رەتىن. ياعني «ەلۋ پاتشالىقتى قامتى­­عان شاھتار تۋرالى كىتاپ» («شاھ­ناما»), «توتىقۇستىڭ حيكايالار جيناعى» («توتىناما») دەگەن سەكىلدى. ەپيكالىق شىعارمالاردىڭ جيىنتىعىن بىلدىرەتىن «ناما» ۇعىمى بەرتىن كەلە جەكە ادەبي جانر رەتىندە ءبولىنىپ شىقتى. سودان عاشىق پەن ماشۇقتىڭ اراسىنداعى حات­تار­دىڭ جيىنتىعىنان تۇراتىن جادى­گەر­لەر «نامالىق» شىعارمالار دەپ اتالا باستادى. ءحىV-حV عاسىرلاردا جازىل­عان «داھناما», «ماحابباتناما», ء«لاتا­فاتناما», «تاشۇقناما» سەكىلدى تۋىندى­لاردا عاشىق پەن ماشۇقتاردىڭ ءبىر-بىرىنە جولداعان نازدى حاتتارى باستى ورىندا تۇردى.

ارينە, ەپيستوليارلىق جانردىڭ ارعى ارنالارى حالىق اۋىز ادەبيەتى مەن كونە تۇركى جازبا جادىگەرلەرىندە جاتقانى بەلگىلى. سونداي-اق ورتاعاسىرلىق «حامسا­لىق» ءداستۇردىڭ نەگىزگى كەيىپكەرلەرىنە اينالعان فارھادتىڭ شىرىنعا, ءماج­­نۇن­نىڭ لايلىگە جولداعان حاتتارى دا «نامالىق» جانردىڭ العاشقى ۇلگى­لەرىنەن سانالادى. دەسەك تە, عاشىق-ماشۇق اراسىنداعى شاعىن حاتتار كولەمدى ليرو-ەپيكالىق داستاندارداعى باستى كەيىپكەرلەردىڭ ءىس-ارەكەتتەرىنەن كورىنبەي قالاتىن. 

نامانىڭ جەكە جانر رەتىندە قالىپتا­سۋىندا ولەڭ سوزبەن ورنەكتەلگەن ون حاتتىڭ ء(«داھ-ناما») اسەرى بولعانىن عالىمدار جارىسا وتىرىپ جازعان. ءحى عاسىردا ءومىر سۇرگەن فاحريددين گۋرگاني ءوزىنىڭ «ۋيس جانە رامين» اتتى كولەمدى شىعارماسىنىڭ ءبىر تاراۋىن ء«داھناما», ياعني «ون حات» دەپ اتاعان. وندا عاشىقتىقتان باسى اينالعان قىز ىشكى سەزىمدەرىن الىستاعى جىگىتىنە حات تۇرىندە جولداعان. سونداي-اق ءحىىى-ءحىV عاسىرلاردا جازىلعان ھۋمام تەبري­زيدىڭ «عاشىق پەن ماشۇق حاتتارى» دەگەن شىعارماسى دا وسى ء«داھنامانىڭ» ۇلگىسىندە جازىلىپ ەدى. گۋرگاني مەن تەبريزيدىڭ بۇل باستاماسى بەرتىن كەلە ماراعالي اۋحادي تاراپىنان قولداۋ تاپقان. ول 1306-1307 (ھيجري 706) جىلدارى ءوزىنىڭ ء«داھناما» دەگەن شىعارماسىن جازىپ, باستى كەيىپكەرلەردى «عاشىق» پەن «ماشۇق» دەپ اتاعان. شىعارما كىرىسپەدەن جانە ون حاتتان تۇرادى. اراعا ون بەس جىل سالىپ, ياعني 1322 (ھيجري 722) جىلى قوجا يماديددين كەرماني دا ء«داھناما» دەگەن تۋىندى جاراتقان. ونىڭ بۇل شىعارماسى «سۇيىكتى جانداردىڭ عاشىقتىق حاتتارى» ء(«مۋحابباتناما-ە ساحيبديلان») دەگەن اتپەن دە بەلگىلى. يماديددين كەرمانيدىڭ بۇل تۋىندىسى دا كىرىسپەدەن جانە ون حاتتان تۇرادى. ءاۋحاديدىڭ ء«داھناماسىنان» ايىرماشىلىعى مۇندا كەيىپكەرلەردىڭ اتى-جوندەرى اشىپ كورسەتىلىپ, ون حات سەگىز حيكايانىڭ اياسىندا تاراتىلىپ بەرىلگەن («ۋيس-رامين», «حۇسراۋ-شىرىن», ء«جۇسىپ-زىليحا» جانە ت.ب.). وسى كەرما­نيدىڭ ۇلى يماد تا اكەسىنىڭ ءىزىن جالعاپ, ءوزىنىڭ ء«داھناماسىن» جازعان. سونىمەن بىرگە, شەيح يبراگيم تەيمۋري دا 1397 (ھيجري 800) جىلى ء«داھناما» دەگەن تۋىندى جاراتقانى تۋرالى دەرەكتەر بار.

وسىلايشا پارسى شايىرى فاحريددين گۋرگانيدىڭ «ۋيس جانە رامين» داستانىن­داعى ءبىر تاراۋدىڭ اتاۋى بەرتىن كەلە اۋحادي, كەرماني, يماد جانە تەيمۋري سەكىلدى شايىرلاردىڭ باستى تاقىرىبىنا اينالعان. وسىلايشا ءحىV عاسىردىڭ وزىندە ء«داھناما» دەگەن اتپەن ءتورت شى­عار­ما جازىلىپ, اجام (پارسى ءھام تۇركى) حالىقتارىنىڭ اراسىنا كەڭىنەن تاراعان.

 التىن وردا تۇسىندا حاتقا تۇس­كەن «ماحابباتناما» دا وسى ۇلگىدە جازىلعان. ياعني بۇل جادىگەر «ماحاب­بات­تىڭ قىر-سىرى تۋرالى كىتاپ» ەمەس, قايتا «عاشىق جاننىڭ نازدى حاتتا­رىنىڭ جيىنتىعى» دەسەك تە بولادى. شىعارمانىڭ قۇرىلىمى, نەگiزiنەن, ون بiر حاتتان جانە ءار «نامانىڭ» اراسىندا كەزدەسەتiن بiرنەشە ولەڭ-جىردان (عازال, ءماسناۋي, فارد, قىتعا) تۇرادى. «ماحابباتنامانىڭ» جالپى كولەمi 473 بايiتتەن, ياعني 946 تارماق دەگەنىمىزبەن دە, ونىڭ 156 ءبايiتi (312 تارماق) پارسى تiلiندە جازىلعان. پارسى ءھام تۇركi تiلدەرiندە قاتار قالام تەربەگەن حارەزمي سول داۋiردە جيi كەزدەسەتiن «زۋلليسان» (ەكى تىلدە بىردەي جازاتىن) اقىنداردىڭ قاتارىنان سانالعان.

ادەبي جادىگەردىڭ قولجازبالارىن ۆ.ۆ.بارتولد تاۋىپ, العاش رەت عىلىم الەمىنە جاريالاعان. تۇركىتانۋ­شى 1914 جىلى انگلياعا بارعان عىلى­مي ءىسساپارىندا بريتانيا مۇرا­جايىندا ساقتالعان اراب ارپiندەگi «ماحاب­بات­نامانى» (شامامەن 1508-1509 جىلدارى كوشىرىلگەن) كەزدەستiرسە, 1922-1923 جىلدارى ەكiنشi ساپارىندا سول مۋزەيدەن تۇركى-سوعدى الىپپەسىمەن جازىلعان تاعى بiر نۇسقاسىن تاپقان. سوڭعىسى بۇگiنگi عىلىمعا بەلگiلi ەڭ كونە نۇسقا سانالادى. بۇل جادiگەر 1432 (ھيجري 835) جىلى ەرەجەپ ايىنىڭ باسىندا ءيازد شاھارىندا مانسۋر ەسiمدi حاتتات تاراپىنان كوشiرiلگەن. سونداي-اق بۇدان باسقا اراب ارپiندەگi تاعى ەكi نۇسقا ىس­تانبۇلدىڭ ۇلتتىق كiتاپحاناسىنان تا­بىلعان. الايدا سوڭعى ەكى نۇسقا تو­لىق بولماعاندىقتان دا, بريتانيالىق قول­جازبا بۇگىنگى كۇنگە دەيىن كانوندىق ءماتىن رەتىندە قاراستىرىلىپ كەلەدى.

تۇركىتانۋشى ۆ.ءبارتولدتىڭ رەسەي عىلىم اكادەمياسىنداعى «ماحاب­باتنامانىڭ» ەسكى قولجازباسى تۋرالى بايانداماسىنان كەيىن ا.ن.سامويلوۆيچ, دج.كلوسون, ا.م.ششەرباك, ءا.ءناجiپ, ا.ستاروستين جانە ت.جالولوۆ سەكىلدى تۇر­كىتانۋشىلاردىڭ دا بۇل جادىگەرگە دەگەن قىزىعۋشىلىعى ارتىپ, كونە قول­­­­­جازبانى زەرتتەۋ نىسانىنا اينال­دىرعان. سونداي-اق  ع.ايداروۆ, ءا.قۇرىش­جانوۆ, م.تومانوۆ, I.كەڭەسباەۆ, ءا.كەرi­موۆ سەكiلدi عالىمدار حارەزمي شىعار­ماسىن تiلدiك تۇرعىدان قاراستىرىپ, جادىگەردە قىپشاق ەلەمەنتتەرىنىڭ باسىم ەكەندىگىنە نازار اۋدارعان. ال ا.قى­راۋباەۆا, ءا.دەربiسالين, م.جارمۇ­حامە­دوۆ, ءو.كۇمiسباەۆ سياقتى بەلگىلى ادە­بيەت­تانۋشىلار اقىن مۇراسىن ۇلتتىق دۇنيەتانىم تۇرعىسىنان زەردەلەپ, شى­عار­­مانىڭ قازاق ادەبيەتى تاريحىندا الا­تىن ورنى تۋرالى ءوز ويلارىن ورتاعا سالعان.

دەسەك تە, بۇل اتالعان زەرتتەۋلەردە شىعارماداعى حاقيقي عاشىقتىقتىڭ استارىنا ۇڭىلۋگە قاراعاندا, بۇل دۇنيەنىڭ ماجازي ماحابباتىن تالداۋعا كوپ ورىن بەرىلگەنى بەلگىلى. وعان سەبەپ, اعا بۋىن زەرتتەۋشىلەردىڭ كەمەلدىك ۇستىندارى, حاقيقات سىرلارى سەكىلدى رۋحانيات ما­سەلە­لەرىن ءجىتى تۇسىنبەگەندىگى, تۇسىنسە دە بەلگىلى سەبەپتەرگە بايلانىستى اشىپ ايتا الماعانى دەپ ۇققان دۇرىس. سەبەبى حارەزمي «ماحابباتناماسىنىڭ» بار قۇندىلىعى ءيلاھي عاشىقتىق سىرلارىمەن كومكەرىلگەندىگىندە جاتىر. 

راسىندا دا, التىنوردالىق بۇل جادى­گەر­دىڭ باستى ەرەكشەلىگى – ماجاز بەن حاقيقات سىرلارىندا جاتىر. وقىرماننىڭ شىعارماداعى عاشىق جاننىڭ اقىننىڭ ءوزى ەكەنىن اڭعارعانىمەن دە, ونىڭ ماشۇقى­نىڭ, ياعني سۇيىكتىسىنىڭ كىم ەكەنىن بىلە بەرمەيتىندىگى دە سوندىقتان. وسى ورايدا سۋرەتكەر-عالىم م.اۋەزوۆتىڭ: «ويتكەنى شىعىس­تىڭ كوپ كلاسسيگىنە ورتاق بولعان ءبىر جاي ماحاببات سياقتى سەزىمدەردى جىرلاۋدا ميستيكالىق ەلەمەنتتەر دە بولادى. عاشىقتىقتىڭ ءوزىن قۇدايدى تانۋ جولىنداعى جان ارەكەتى ەسەبىندە جىرلاۋ باسىم ەدى. سوندىقتان عازالداردا اتالاتىن «ماعشۇقا» قانداي وتاننىڭ, نەندەي حالىقتىڭ قانداي شارالارىن مەكەن ەتكەن جان ەكەنىن ءبىلىپ بولمايدى... بۇل جەر باسقان ادام­زات پا, جوق ءبىر مەكەنسىز, ناقتىلى دەرەك­سىز عاجايىپ جارالعان پەريزات پا؟ ونى دا ايىرۋ قيىن», – دەپ جازعانى ەسكە ورالا­دى. سول سەبەپتى دە, حارەزمي شىعارماسىنىڭ تۇپكى ءمانىن ءجىتى ءتۇسىنۋ ءۇشىن بەلگىلى ءبىر دارەجەدە رۋحاني دايىندىق قاجەت ەكەنى انىق.

شىعارماداعى, اۋەلى, اللانىڭ اتىنا, پايعامباردىڭ زاتىنا ايتىلعان ۇلىقتاۋ-ماداقتاۋلار مەن سوڭىندا بەرىلگەن جاراتۋشىعا جالبارىنعان ءمىناجاتتان تۋىندىنىڭ كومپوزيتسيالىق قۇرىلىمى سول ءداۋىردىڭ ادەبي تالاپتارىنىڭ اياسىندا جازىلعانى اڭعارىلادى. سونداي-اق اقىننىڭ عاشىق پەن ماشۇق بەينەسىن سۋرەتتەۋ ارقىلى شىنايى ماحاببات تاقى­­رىبىن ءساتتى اشا بىلگەنىنىڭ دە كۋا­سى بولامىز. شىعارماداعى ناز-تىلەك­تەر مەن ىشكى سەزىمدەردىڭ استارلانىپ, جۇمباقتالىپ بەرىلۋى, كەيدە ارنايى ۇعىمدارمەن كومكەرىلۋى, اۆتور كوتەرگەن ماسەلەنىڭ نەگىزى ۇلى عاشىقتىقتا جات­قان­دىعىنان حابار بەرەدى. سەبەبى اقىن ءومىر سۇرگەن كەزەڭدە, ياعني ءحىV عاسىردا كەمەلدىك ۇستىندارى باستى ورىندا تۇرىپ, جاراتۋشى مەن جاراتىلىستى ماحابباتپەن تانۋ جاعىنا ءجىتى ءمان بەرى­لە­تىن. سوندىقتان دا, ءوز زامانىنىڭ جىرىن جىرلاعان حارەزمي دە ۇلى ماحابباتتىڭ جولىندا كەمەلدىككە قاراي قادام قويعانىن اڭعارۋ قيىن ەمەس. ولاي دەۋىمىزگە سەبەپ, اقىن شىعارما سوڭىندا: «حارابات ىشىندە مەشىتتە ورنىم بار, سەبەبى مەن رەندپىن ءارى پارسامىن» – دەپ, ءوزىنىڭ حالىنەن حابار بەرگەنى سونداي ويعا جەتەلەيدى. وسىنداعى «حارابات», «رەند» ءھام «پارسا» سوزدەرىنىڭ رۋحانيات الەمىن­دە وزىندىك تەرەڭ مانگە يە ەكەندىگى بەلگىلى.

حارابات – سوزدىكتە قيراعان, بۇزىلعان جەر دەگەن ماعىنا بەرگەنىمەن دە, سو­پىلىق تانىمدا «شاراپحانا», «مەيحانا» دەگەن ۇعىمدارعا يە. سونداي-اق پەندەنىڭ بۇتىندەي ءفانا بولۋى دا حارابات دەپ اتالادى. ال سوپىلىقتاعى شاراپ پەن مەيدىڭ عاشىقتىق شارابى ەكەنىن ەسكەرسەك, «شاراپحانا», «مەيحانا» دەگەنىمىز پەندەنىڭ جاراتۋشىمەن قاۋىشاتىن, ءناپسى تاربيە­لەيتىن ورنى بولماق. سوندىقتان دا حارەزمي ءوز شىعار­ماسىنىڭ بىرنەشە جەرىندە كوڭىلدەگى قايعى-مۇڭدى شاراپپەن جۋدى ۇسىنادى. ونى كەيدە «مەي», «بادە» دەپ بەرسە, بىردە «جام» دەگەن ۇعىممەن جەتكىزەدى. ءار حاتتىڭ سوڭىندا قايتالانىپ كەلىپ وتىراتىن «ساقىدان شاراپ سۇراۋ» جولدارى شايىر جۇرەگىنىڭ عاشىقتىق شارابىنا قانشالىقتى ىنتىقتىعىن كورسەتسە, ساقىنىڭ ۇسىنعان ءاربىر شارابى اقىنعا شابىت سىيلايتىن رۋحاني كۇشكە اينالعانىنىڭ كۋاسى بولامىز. 

ال رەند دەگەنىمىز, ءدىني تۇسىنىك بويىن­­شا شاريعات شارتتارىنان بىلە-تۇرا باس تارتۋ, ياعني ەرتەڭگى كۇنگى جاۋاپ­كەر­شىلىگىن بىلسە دە, جاراتۋشىنىڭ بۇيىر­عان امالدارىن ورىنداماۋ بولسا, يرفاني (ميستيكالىق) تانىمدا عا­شىق­تىق جولىنا تۇسكەن جاننىڭ بۇل دۇنيەنىڭ الدامشى قىزىقتارىنان قا­شىپ, تاركىدۇنيەلىككە سالىنۋى. پارسا – كۇنالى ىستەردەن بويىن اۋلاق ۇستاۋ, شىنايى دىندارلىق دەگەن ماعىنا بەرەدى.

وسىنداي رۋحاني كەمەلدىككە كەنەلىپ, ءناپسى تاربيەلەۋدىڭ جولىنا تۇسكەن شايىر ءوزىنىڭ ايتار ويىن ولەڭ سوزبەن ورنەكتەپ قانا قويماستان, سونىمەن بىرگە ءوزىنىڭ رۋحانياتتاعى قاي دارەجەدە ەكەنىن دە ادەمى جەتكىزە بىلگەن. «حارابات» پەن «رەندكە» قادام باسىپ, «پارسالىققا» تىرىسقان اقىننىڭ اللا مەن پەندە اراسىنداعى عاشىقتىقتان, ءيلاھي سىردان حابار بەرۋىنىڭ ءمانىسى دە وسىندا جاتىر.

ادەتتە, كەمەلدىك ۇستىندارى جىرلان­عان تۋىندىلاردىڭ باستى ەرەكشە­لىكتە­رىنىڭ قاتارىندا, اۋەلى شىعارمانىڭ يدەيا-مازمۇندىق جاعىنان اۆتوردىڭ ءيلاھي عاشىقتىعى, ياعني جاراتۋشىنىڭ جامالىنا دەگەن ىنتىقتىعى ءبىرىنشى كەزەكتە تۇرسا, سونداي-اق, ونداعى وبرازدار مەن سيۋجەتتەر, ارنايى اتاۋ­­لار مەن ۇعىمدار ارقىلى جۇزەگە اساتىندىعى بەلگىلى. شىعىس مۇسىلمان ادەبيەتىندە, سونىڭ ىشىندە كلاسسيكالىق تۇركى جازبا جادىگەرلەرىندە كەڭىنەن قولدانىلعان يرفاني ۇعىمدار مەن سيمۆولدىق, ياعني شارتتى تۇردە بەرىلەتىن اتاۋلار تەرەڭ ءھام استارلى مانگە يە بولىپ, وزىندىك تەرميندەر جۇيەسىن قۇرايتىندىعى تاعى بار. حارەزميدىڭ «ماحابباتناماسىندا» دا ساقي, ءجامي ءجام, ءپارۋانا (كوبەلەك) مەن شام, گۇل مەن بۇلبۇل سەكىلدى بىرنە­شە وبراز كەزدەسىپ وتىرادى. ادەتتە, ورتاعاسىرلىق تۇركى جازبا جادىگەرلەرىندە كوبەلەكتىڭ شامعا, بۇلبۇلدىڭ گۇلگە ىنتىقتىعىنىڭ استارىندا حاليق پەن ماحلۇقتىڭ, ياعني جاراتۋشى مەن جارا­تىلىستىڭ اراسىنداعى عاشىقتىق سىرلارى سۋرەتتەلەتىنى بەلگىلى.

حارەزمي – عاشىق اقىن. ول عاشىقتىق جولىندا باق پەن بوستانداردا ۇشىپ سايراعىسى («سەنىڭ ىشقىڭدا سايرارعا حارەزمي, بۇگىن الەمدە ءبىر بوستان جوق, ەي جان»), وسى جولدا بۇتىندەي جوق بول­عىسى كەلەدى («سەنىڭ ىشقىڭدا حارەزمي جوعالدى»). مۇنداي جولدا عاشىق بولۋ – كەمەلدىككە ۇمتىلعان كەز كەلگەن پەن­دەنىڭ ارمانى. سەبەبى عاشىقتىق جول­دىڭ جەمىسى – رۋحاني تولىسۋ, كەمەلدەنۋ.

كەمەلدىك جولىنداعى ماحاببات – سىر. احمەت ياساۋي, سۇلەيمەن باقىرعاني, ءفا­ري­داد­دين اتتار, ءماۋلانا رۋمي سەكىل­­دى حاققا عاشىقتاردىڭ ءبارى دە ماحاب­باتتىڭ سىر ەكەندىگىن جارىسا وتىرىپ جىرلاعان. حارەزمي دە مۇحاممەد پايعامباردىڭ ماحابباتپەن اللانىڭ سۇيىكتىسىنە اينالعانىن ايتا كەلە: «ما­حابباتتان تۋادى مىڭ ءتۇرلى سىرلار, كوڭىل سىرلارىن جانمەنەن ساقتار» دەپ, عاشىقتىقتىڭ ءتۇبى رۋحاني سىردا جاتقانىنا توقتالعان.

پارسى تىلىندەگى ء«داھنامالاردا», نەگىزىنەن, جىگىت پەن قىزدىڭ اراسىنداعى ماحاببات تۋرالى ءسوز بولسا, حارەزمي وسى شىعارماسى ارقىلى ماجازي ماحاببات­تى ءيلاھي عاشىقتىققا اينالدىرا بىل­گەن. سوندىقتان دا, عاشىق تاراپىنان جول­دانعان ون ءبىر حاتتىڭ ەشبىرىنە دە ماشۇق تاراپىنان جاۋاپ قايتارىلماعان. اقىننىڭ زار-نالاسى, ارمان-تىلەگى ءمىناجات-حات تۇرىندە جولدانعان. پەندە ول حاتتاردىڭ جاۋابىن كۇتپەگەن, قايتا سول ار­مان-تىلەكتەردىڭ ونىڭ قۇزىرىندا قابىل بولۋىن عانا تىلەگەن. اقىن ادرە­سات­تى جۇرت كوزىنەن تاسا ۇستاۋعا تىرىس­قان. ماشۇق­­­تىڭ كىم ەكەندىگى تاڭ سامالىنا عانا ايان ەدى. سول سەبەپتى دە تاڭ ساما­لى جۇرت ۇيقىدا جات­قان تاڭسارىدە عاشىق­تىڭ ءمىناجات-حاتتارىن ماشۇقىنا جەتكىزىپ وتىرعان.

ۇلى ماحابباتتان سىر شەرتەتىن «ما­حابباتناما» شىعارماسى تۇركى اقىن­دارىنىڭ ءبىرازىنا قاتتى اسەر ەتتى. سودان تۇركى ادەبي تىلىندە ناما­لىق شىعارمالار جازىلا باستادى. ارادان كوپ ۋاقىت وتپەس­تەن, ياعني ءحىV عاسىردىڭ سوڭىندا حو­جاندي ءوزىنىڭ ء«لاتافاتناماسىن» جازىپ شىقتى. ول بۇل تۋىندىسىن حارەز­­­­ميدىڭ «ماحابباتناماسىنا» جاۋاپ رە­تىندە جازعانىن «حوجاندي سوزدەرىن حارەزمي مىسكىن, ەسىتسە ء«پالى» دەپ اڭ-تاڭ قالاتىن», دەپ اشىپ كورسەتتى. اق وردانىڭ ورتالىعى – سىعاناقتا كوشىرىلگەن بۇل جادىگەردە دە ماجاز بەن حاقيقات سىرلارى كەڭىنەن ءسوز بولادى.

سودان 1435-1436 (ھيجري 839) جىلدارى سايد احمەت ون حاتتان تۇراتىن «تاشۇقناماسىن» جازسا, وسى داۋىردە ءجۇسىپ ءاميري دە ء«داھناما» دەگەن شىعارماسىن اياقتادى. وسى ەكى شىعار­مانىڭ كومپوزيتسيالىق قۇرىلىمى مەن يدەيا-مازمۇنى «ماحابباتنامانىڭ» اياسىندا ورىلگەنىن باسا ايتقان ءجون. سونداي-اق 1506 (ھيجري 911) جىلى تۇركى ادەبي تىلىندە جازىلعان شاھ يس­مايل حاتايدىڭ ء«داھناماسىنا» دا حارەزميدىڭ ءمىناجات-حاتتارىنىڭ تيگىزگەن اسەرى از بولعان جوق.

التىن وردا تۇسىندا جازىلعان حارەزميدىڭ «ماحابباتناماسى» – تۇركى ادەبي تىلىندەگى نامالىق شىعارمالاردىڭ باستاۋى دەسەك تە بولادى. حارەزمي شىعارماسىنان كەيىن حوجاندي, سايد احمەت, ءجۇسىپ ءاميري جانە شاھ يسمايل حاتاي سەكىلدى تۇركى اقىندارى وزدەرىنىڭ نامالىق جانرداعى شىعارمالارىن جازدى. ءارى بۇل شىعارمالاردا عاشىق-ماشۇق اراسىنداعى ءمىناجات-حاتتار ارقىلى حاققا دەگەن ۇلى ماحاببات جىرلاندى. جاراتۋشىنىڭ قاھارىنان قورقىپ ەمەس, قايتا ونىڭ مەيىرىمىنە عاشىق بولۋ ارقىلى حاقتى تانۋ كەرەكتىگى نامالىق شىعارمالاردا كەڭىنەن كورىنىس بەردى. حاكىم ابايدىڭ «ماحابباتپەن جاراتقان ادامزاتتى, سەن دە ءسۇي, ول اللانى جاننان ءتاتتى» دەپ جىرلاۋىنىڭ استارىندا دا وسى كەمەلدىك ۇستىندارى جاتىر ەدى. سوندىقتان دا حارەزميدىڭ ءمىناجات-حاتتارىنىڭ تۇپكى ءمانىن ءتۇسىنۋ ءۇشىن عاشىق-ماشۇق الەمىنىڭ استارىنا ءۇڭىلۋ قاجەت. حارەزميدىڭ سوزىمەن ايتار بولساق: «كىمدە-كىم مۇنى («ماحابباتنامانى» - ت.ق.) عاشىقتىقپەن وقىسا, حاقيقات الەمىن سوندا تابادى». 

ءتورالى قىدىر,

م.اۋەزوۆ اتىنداعى ادەبيەت جانە ونەر ينستيتۋتىنىڭ ءبولىم مەڭگەرۋشىسى, فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى