1986 جىلعى جەلتوقساندا ماقسات جەڭىس ۇلى قارعاباي دا قازاق جاستارىمەن بىرگە كەڭەستىڭ وكتەم ءارى وزبىر ساياساتىنا قارسى شىققان ەدى. قاراقۇر اۋىلىنداعى ف.ەنگەلس اتىنداعى ورتا مەكتەپتى 1986 جىلى ءبىتىرىپ, سول جىلى الماتى مال دارىگەرلىك ينستيتۋتىنىڭ زووينجەنەر فاكۋلتەتىنە وقۋعا تۇسكەن ەدى.
قازاقى اۋىلدا مەكتەپ ءبىتىرىپ, وقۋعا جاڭا بارعان بالا ماقسات نەنى تۇسىنە قويادى دەيسىز, ءتىپتى, قالانى ارالاۋعا دا ۋاقىتى جوق, بار بىلەتىنى – ساباق وقۋ ەدى. سول كەزدەگى جاستار جەلتوقسان كوتەرىلىسىنىڭ ءمانىن ۇزاق جىلداردان بەرى باسقا تۇسكەن بوداندىققا قارسى بۇلقىنىس دەپ ءتۇسىنىپ, بويلارىن پاتريوتتىق ءبىر كۇش بيلەيتىن.
ءيا, تولقۋ بولاتىن سول كۇنى ستۋدەنتتەردى كۇندەگىدەن ەرتە قوڭىراۋ داۋىسى وياتقان. جاتاقحانانىڭ ءىشى ارى-بەرى سۋىت سۇرگىن جۇرىسپەن باستالعان. ماقسات جاتاتىن №216 بولمەدەگى كىشكەنتاي راديو ۇكىمەت ۇيىندەگى جاڭالىقتى تاراتا باستايدى. ايگىلى جەلتوقساننىڭ رۋحاني كۇشى وسى شاعىن بولمەدە, وسى كىشكەنتاي عانا راديودان قۋات قۇيعانداي بولدى, سونىمەن بىرگە ستۋدەنتتەر جاڭالىقتاردى ءبىر-بىرىنەن قايتا-قايتا سۇراستىرىپ جاتتى. ەستۋىنشە, العاشقى ۋاقىتتا بەيبىت شەرۋ جاسالىپ, جاستاردىڭ الاڭعا شىعۋىنا ەشقانداي دا تىيىم بولماعان. الايدا جوعارى جاقتان ناقتى نۇسقاۋلار كەلگەن بە, ايتەۋىر جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ باسشىلارى مەن ۇستازدارى ءوز ستۋدەنتتەرىن جاتاقحانادان شىعارماۋعا تىرىسىپ, دەكاندار, كۋراتورلار, كومسومول, پارتكوم حاتشىلارىنىڭ ءبارى كەتپەي, جاتاقحانالاردا بولعانىن ماقسات كەيىنىرەكتە ءجيى ايتىپ وتىراتىن.
سول كۇندەرى وقىتۋشىلار ءوز ستۋدەنتتەرىن كۇزەتۋمەن بولعان ەدى. جاتاقحانالاردى جاۋىپ تاستاپ, الاڭعا ەشكىمدى شىعارماۋعا تىرىستى, مۇعالىمدەرمەن بىرگە فورما كيگەن اسكەري كىسىلەر دە بولدى.
– ءيا, 17-ءشى جەلتوقسان تاڭى وسىلاي باستالدى, ساعات 11-دەن اسقان كەزدە الاڭعا ۇلكەن شەرۋ كەلىپ توقتادى. ءبىز تەرەزەدەن قاراپ تۇرمىز. «ۇشقىننان جالىن لاۋلايدى», ء«ار حالىققا ءوز كوسەمى» دەگەن ۇراندار جازىلعان پلاكاتتاردى جوعارى كوتەرىپ العان ولار: «جىگىتتەر, تەز شىعىڭدار, ءبىزدى وسىلاي باسىنىپ, قورلاي بەرە مە, نارازىلىق بىلدىرەمىز!», دەپ ايقايلادى. تورداعى قىرانداي جىگىتتەر ىزاعا بۋلىعىپ, الاسۇردى. ەندى ءبىر ساتتە ءبىر قىز ورتاعا شىعىپ: «جىگىتتەر, قىز باسىمىزبەن ءبىز دە شىقتىق قوي, جىگىتتىك نامىستارىڭ قايدا؟ وسىلاي تەرەزەدەن قاراپ, تەلمىرىپ تۇرا بەرەسىڭدەر مە؟ سەكىرىڭدەر!» دەمەسى بار ما؟ سول-اق ەكەن, ەكىنشى قاباتتان سەكىرۋ باستالدى. ودان ەسىك بۇزىلدى. جاتاقحانا تۇگەل دەرلىك كوشەگە شىعىپ كەتتى.
شەرۋ الاڭعا كەلگەندە ءشامشى قالداياقوۆتىڭ «مەنىڭ قازاقستانىم» ءانى شىرقالىپ جاتىر ەكەن. الدىمىزدان دەكانىمىز ارىنعازى ەگەۋباەۆ اعايىمىز شىعا كەلىپ: «قانە, تەز قايتىڭدار, اينالايىندار!» دەدى. ءبىز قايتپادىق.
جاستىق جىگەر بويىمىزدى كەرنەپ, جاسى ۇلكەن اعانىڭ اقىلىن تىڭداتار ەمەس. الاڭعا شىعا بەردىك. مەنىمەن بىرگە شاردارالىق قالمومىن الايداروۆ, قىزىلوردالىق مەيىرحان ابەنوۆ, نارىنقولدىق جومارت ۋناسباەۆ, تالدىقورعاندىق بەكزات احمەتوۆ, قايرات ورازباەۆ, ەلۋباي, اقتوبەلىك قالمۇرزاەۆ ەرلان سياقتى ازاماتتار بولدى. ءبىز ازۆي-ءدىڭ №2-ءشى جاتاقحاناسىنان شىعىپ, اباي داڭعىلىن بويلاپ, فۋرمانوۆ كوشەسىنىڭ قيىلىسىنداعى قۇرىلىس تەحنيكۋمىنا, ودان سحي-عا, اگمي-عا بارىپ, جاستاردى قاتارىمىزعا تولىقتىرا بەردىك. سودان كەيىن سەيفۋللين كوشەسىمەن ءجۇرىپ وتىرىپ, جەنپي-گە كەلىپ, ودان كەرى قايتىپ الاڭعا كەلدىك. بۇل ۋاقىتتا الاڭ تولا باستادى. وسىلايشا, الاڭدا ەكىنشى كۇنى كەشكە قاراي اسكەرلەر كەلىپ, ۇرىپ-سوعۋ, ۇستاپ-قاماۋ, تەكسەرىپ-تەرگەۋ جۇمىستارى باستالدى. قازىرگى كەزدە بۇل – تەك ەستەلىك قانا.
«1988 جىلى ينستيتۋتتان اسكەر قاتارىنا الىنىپ, گەرمانيانىڭ ۆاينەر قالاسىندا ازاماتتىق بورىشىمدى وتەپ ءجۇردىم. بۇل – تاريحي قالا ەكەن. ادولف گيتلەر وسى قالادا تۋىپتى. ونىڭ تۇبىندە الەمگە بەلگىلى بۋحەنۆالد كونتسلاگەرى تۇر. مەنى جەلتوقسان وقيعاسىنا قاتىسۋشى رەتىندە تەرگەۋ-تەكسەرۋ وسى جەردە باستالدى. اسكەري بيلەتىمدە «1986 جىل. الماتى قالاسى» دەگەن, ونىڭ بەرىلگەن ۋاقىتىن بىلدىرەتىن جازۋ تۇر. تەرگەۋگە تىرەك بولعان دا – وسى جازۋ. سودان 6 اي تەرگەۋدە ءجۇردىم. ناقاقتان ايتىلعان نەبىر سوزدەر جانىمدى كۇيدىردى. امال جوق, بارىنە توزۋگە تۋرا كەلدى. ينستيتۋتتا وسى وقيعاعا بايلانىستى نەبىر قۋعىن-سۇرگىندى كورسە دە مويىماي, اقىرى اقتالىپ شىققان قايسار مىنەزدى, نامىسقوي اعالارىمىزدى كورگەنمىن. سولارعا ۇقساپ مەن دە مويىمادىم. اتام قازاقتىڭ ارۋاعىنا سىيىنىپ, اق جولىمنان جالتاقتامادىم. قايتا اۋىلدان دومبىرا الدىرىپ, نەمىس جەرىندە حالقىمىزدىڭ تاماشا اندەرىن شىرقادىم. جانىما ءانىمدى سەرىك ەتتىم. سول جىلى اسكەري بولىمدەر اراسىندا ء«ان-88» فەستيۆالى ءوتتى. وسى فەستيۆالگە قاتىسىپ, جۇلدەلى ورىنعا يە بولدىم. وندا مەن ۇلى ابايدىڭ گەتەدەن اۋدارعان «جەلسىز تۇندە جارىق اي», «ايتتىم سالەم قالامقاسىن» ورىندادىم. بىراق مەنىڭ بۇل تابىستارىم قولىنا شام الىپ, سوڭىما ءتۇسىپ جۇرگەن №58947 اسكەري ءبولىمىنىڭ پولك كومانديرى, پودپولكوۆنيك ۆ.يۆويلوۆقا شانشۋداي قادالدى. كەزەكتى ءبىر كومسومول جينالىسىندا «ب ۇلىكشى», «ناتسيست», «دەكابريست» دەپ, ماسەلە كوتەردى. بۇل جولى مەنى الاڭسىز مويىنداتپاقشى بولدى. بىراق مەن تەرگەۋدە بەرگەن جاۋابىمنان تايمادىم. پودپولكوۆنيكتى جينالىستاعى كومانديرلەر مەن سولداتتار قولدامادى. «اققا قۇداي جاق» دەگەن راس ەكەن. اقىرى اشۋعا ءمىنىپ, دولدانعان كوماندير: «ۆستات, ۆولچونوك» دەپ ايقاي سالىپ, كەلگەن بەتتە ۇستىمدەگى كيتەلدى ايىرىپ تاستادى دا پوگوندارىمدى ج ۇلىپ-ج ۇلىپ الىپ: «7 سۋتوك ارەست» دەدى ويلانباستان. ارى تازا ادامعا بۇدان ارتىق قيانات پەن قورلىق بار ما؟ ۆ.يۆويلوۆتىڭ ماقساتى مەنىڭ قىر سوڭىما ءتۇسىپ, مويىنداتۋ ارقىلى قىراعىلىق كورسەتىپ, ءوزىنىڭ شەنىن كوتەرۋ ەدى. الايدا ونىڭ ماقساتى ورىندالعان جوق. بۇل ماعان ومىردە ۇلكەن ساباق بولدى, دەگەنمەن وسى «ساباق» رۋحاني جان-دۇنيەمدى جاڭارتتى» دەيدى ماقساتتىڭ ءوزى.
بۇگىنگى تاڭدا ماقسات جەڭىس ۇلى قارعاباي قازاقستان جازۋشىلار وداعى, قازاقستان جۋرناليستەر وداعىنىڭ مۇشەسى. سوزاق اۋدانىنداعى جەلتوقسان كوتەرىلىسىنە قاتىسۋشى جاستاردىڭ «جەلتوقسان ارداگەرلەرى» قوعامدىق بىرلەستىگىنىڭ توراعاسى. اۋداندىق اتا-انالار كوميتەتىنىڭ دە توراعاسى. اۋداندىق «سوزاق ءۇنى» گازەتىنىڭ جاۋاپتى حاتشىسى. «وڭتۇستىك قازاقستان» گازەتىنىڭ بايدىبەك, سوزاق اۋداندارىنداعى مەنشىكتى ءتىلشىسى.
ماقسات «ايدىنعا قونعان اققۋلار», ء«ىز قالدىرعان», ء«ومىردىڭ ءوزى», «ەرلىككە ۇران», «سوزاق پەرزەنتتەرى», «عيبرات», «قاراقۇرلىق ۇستازدار», «سۇلتانبەك», «سوزاقتىڭ ساۋىربەگى», «اۋەسبەك», ء«بىزدىڭ تاي اعاي», «سوزاق جىلناماسى», «ەلبەرگەن», ء«ابدۋالى», «سۇر جەبە», «بابالار سالعان جولمەنەن», «دۋلات تۇرانتەگى» سىندى 20-عا جۋىق اڭگىمە, جىر, پۋبليتسيستيكالىق كىتاپتىڭ, سونداي-اق قر پرەزيدەنتىنىڭ رۋحاني جاڭعىرۋ باعدارلاماسىنا وراي «تۋعان ولكە – جۇمباق ولكە», «سايالى بايتەرەك» اتتى كىتاپتارىنىڭ دا اۆتورى.
مىنە, كەشەگى اق قار, كوك مۇزدا ءوز ەلىنىڭ تاۋەلسىزدىگى ءۇشىن حالقىمەن بىرگە كۇرەسكەن تەرىسكەيدىڭ تۇلەگى 17 جاسار مۇزبالاق جىگىتتىڭ اسقاق ارمانى ورىندالىپ, تاۋەلسىز ەلىندە ءوزىنىڭ سۇيىكتى ىسىمەن اينالىسىپ, حالقىنىڭ ۇدەسىنەن شىعىپ ەڭبەگى باعالانىپ, باقىتتى عۇمىر كەشىپ وتىرعانىن كورۋ قۋانتادى.
ەلىنە بەرگەنىنەن بەرەرى كوپ ماقساتتىڭ وسكەلەڭ ۇرپاقتى ءوز وتانىن سۇيۋگە, ونى قورعاي بىلۋگە تاربيەلەۋ نيەتى جازعان كىتاپتارىنان, اڭگىمەلەرى مەن ماقالالارىنان كورىنىپ تۇرادى.
قارشىعا مۇقانبەك ۇلى,
نۇر-سۇلتان قالاسى
