تاۋەلسىزدىكپەن بىرگە ءبىز ەلدىك ءداستۇر مەن مەملەكەتتىك مادەنيەتتى جاڭعىرتتىق. وسىلايشا, تورتكۇل دۇنيەنى ات تۇياعىمەن دۇبىرلەتكەن داڭقتى بابالاردىڭ «ماڭگىلىك ەل» مۇراتىن قايتا جالعادىق. تەگەۋرىنى بەرىك, تەپكىسى قاتتى زاماندا تەڭ جارىمىنان ايىرىلعان حالقىمىز انا تىلىنەن, قاسيەتتى دىنىنەن كوز جازىپ قالا جازدادى. دەگەنمەن, سونىڭ ءبارى حالقىمىزدىڭ رۋحىن جاسىتا العان جوق, ازاتتىققا دەگەن اڭسارىن جەڭە المادى», دەيدى نۇرسۇلتان نازارباەۆ. شىنىندا, الاش ازاتتىق العانعا دەيىن قازاق بالاسىنىڭ بوستاندىق جولىنداعى كۇرەسى ءبىر ساتكە دە تولاستاماعانىن تاريحتان بىلەمىز.
تۇران دالاسىنداعى تاراز قالاسىنىڭ 2000 جىلدىق تاريحى بولسا, ساق, تۇركىدەن بەرى وسى جەردەن ورىن سۋىتپاعان ەلدىڭ دە تاۋەلسىزدىك ءۇشىن كۇرەسىنىڭ 2000 جىلدىق تاريحى تۇر دەگەن ءسوز. «الاش الاش بولعالى, الاشا حان بولعالى» تاۋەلسىزدىك ءۇشىن جۇرگەن كۇرەس ەندىگى ۋاقىتتا دا توقتامايدى. «مىڭ ءولىپ, مىڭ تىرىلگەن» ەلدىڭ ەندى ولۋگە قاقى جوق. مۇنى تۇسىنسەك, ءاربىرىمىز شاھيد بولۋعا ءتيىسپىز, ۇلتتىڭ تاۋەلسىزدىگى جولىندا. ول ءۇشىن, ارينە, اۋەلى تاريحقا, ەرتەدەگى بابالار رۋحىنا سۇيەنەمىز. الىسقا بارماي-اق, مىسالدى دوسپامبەتتەن تارتسا دا جەتكىلىكتى.
«توعاي, توعاي, توعاي سۋ,
توعاي قوندىم, وكىنبەن.
تولعامالى الا بالتا
قولعا الىپ,
توپ باستادىم, وكىنبەن.
تۋعان ايداي نۇرلانىپ,
دۋلىعا كيدىم, وكىنبەن.
توبىرشىعى بيىك جاي سالىپ,
دۇشپان اتتىم, وكىنبەن.
توعىندى سارتى نار جەگىپ,
كوش تۇزەدىم, وكىنبەن.
تۋ قۇيرىعى ءبىر تۇتام
تۇلپار ءمىندىم, وكىنبەن.
زەرلى ورىندىق ۇستىندە,
اق شىمىلدىق ىشىندە,
ت ۇلىمشاعىن توگىلتىپ,
ارۋ ءسۇيدىم, وكىنبەن.
بۇرىن-سوڭدى وكىنبەن,
وكىنبەستەي بولعانمىن.
ەر مامايدىڭ الدىندا
شاھيد كەشتىم, وكىنبەن!».
شالكيىز, اقتامبەردى, ماحامبەت – بارىندە وسىلاي. ەلدىڭ, جۇرتتىڭ ازاتتىق جولىنداعى كۇرەسىن ايتادى جانە قالاي كەڭىنەن تولعايدى؟ ەلدىك ورناماعان جەردە, ەرلىك جاساماعان كەزدە ازاتتىق بولمايتىنىنان حابار بەرەدى. باسقاسى باسقا, حالقىنىڭ ازاتتىعى ءۇشىن شىبىن جان قۇربان, شاھيد كەشۋگە بولادى ەكەن. دوسپامبەت جىراۋ ايتقان بۇل ءسوز ءتۇبى ءبىر تۇركى حالىقتارى اراسىندا كۇنى بۇگىنگە دەيىن ساقتالعان. وتكەن جىلى ازەربايجاندىقتار قاراباق ءۇشىن قاقتىعىستا قازا تاپقانداردى جەر قوينىنا شاھيد دەپ تاپسىردى. ولار تاۋەلسىزدىك ءۇشىن سوعىستا قازا تاپقانداردى ەرتەدەن شاھيد دەپ اتايدى.
ءبىزدىڭ ۇلتتىق تانىم مەن رۋحتىڭ, ازاتتىق تۋرالى پايىمىمىزدىڭ كۇرەتامىرى – سوناۋ كۇلتەگىن ەسكەرتكىشىندەگى جازۋلاردان باستاۋ الاتىن, كەرەك بولسا شىڭعىس حان زاڭدار جيناعىنان تامىر تارتاتىن «بەس عاسىر جىرلايدى» كىتابىنداعى جىراۋلار پوەزياسىندا.
قازاق ۇلتىنىڭ دارالىق سيپاتى مەن ج ۇلىن-جۇيەسى سوندا تۇر. ەڭ باستىسى, ەركىندىك پەن ازاتتىق تۋرالى ويى مەن ۇلتتىق تانىمى ايقىن كورىنەدى. مەملەكەت, ۇلت بولۋدىڭ التىن دىڭگەگىنە اپاراتىن ويلارمەن كومكەرىلگەن التىن كىتاپ – قازاق تاريحىنىڭ رۋحىن ايگىلەيدى. تاعى دا سول دوسپامبەت: «وق قىلقانداي شانشىلسا, قان جۋسانداي ەگىلسە, اققان سۋداي توگىلسە, بەتەگەلى سارىارقانىڭ بويىندا سوعىسىپ ولگەنگە وكىنبەيدى». مۇنىڭ ءبارى جاي تاريح ەمەس, تاۋەلسىزدىكتى ساقتاپ قالۋ جولىنداعى كۇرەسكە تولى قاستەرلى تاريح.
قۇلدىق پسيحولوگيادان حالىقتى قۇتقارۋدىڭ بىردەن-ءبىر جولى – تاريحي سانانى وياتۋ. وتارلاۋشىلاردىڭ ىعىمەن جازىلعان «تاريح» ەمەس, تاۋەلسىز كوزقاراستا تاڭبالانعان شىن تاريح سالتانات قۇرارعا كەرەك. دەمەك ازات ەل تاريحىن ءوزى جازباسا, كىم كورىنگەننىڭ جازىپ بەرگەنى ۇرپاقتى قۇلدىققا تاربيەلەيدى. تاۋەلسىزدىك جىلدارىندا قولعا الىنعان «مادەني مۇرا», «رۋحاني جاڭعىرۋ» باعدارلامالارىنىڭ ءمانى مەن ماڭىزى وسىندايدا بىلىنەدى.
ءىلياس ەسەنبەرليننىڭ «كوشپەندىلەرىنەن» كەيىن ءبىزدىڭ جاتا-جاستانا وقىعانىمىز مۇحتار ماعاۋيننىڭ «قازاق تاريحىنىڭ الىپپەسى» اتتى دەرەكتى تولعامى. 1993 جىلى جارىق كورىپتى. قازاق اسپانىن باسىپ تۇرعان تۇنەكتى سەرپىپ اشقان نايزاعايداي اسەرگە بولەيدى بۇل ەڭبەك. «كەشە عانا كوك وردادا تەجەۋسىز بيلىك قۇرعان ورىس حاننىڭ ۇرپاقتارى كەرەي مەن جانىبەك سۇلتاندار ابىلقايىر بيلىگىنەن باس تارتادى دا, سوڭىنا ەرگەن بارلىق جۇرتىمەن ءتۇپ كوتەرىلە كوشىپ, قوزىباسى دەيتىن بايتاق قونىس پەن شۋ وزەنىنىڭ بويىندا دەربەس حاندىقتىڭ تۋىن كوتەرەدى. 1465-1470 جىلدار – حاندىقتىڭ قۇرىلعان ەمەس, نىعايعان ۋاقىتى, حالىقتىڭ ءوز تاۋەلسىزدىگىن جاريالاعان ەمەس, كورشى جۇرتتارعا ءبىرجولا تانىلعان مەزگىلى» دەيدى جازۋشى. وسى سارىنداس دەرەكتى تاريحشى جامبىل ارتىقباەۆ تا ايتادى. كەرەي مەن جانىبەك سۇلتاندار 1420 جانە 1430 جىلدارى كورشى جۇرتتارمەن ەلارالىق كەلىسسوز جاساسقانى تۋرالى دەرەكتەر قىتاي جازبالارىندا دا كەزدەسەتىن كورىنەدى. ءبىز ونى 1456 جىلعا اپارىپ تىرەپ قويامىز.
وسىدان باستاپ قازاق ورداسىنىڭ بەيبىت, مامىراجاي وتىرعان كەزى از. ۇنەمى شاپقىنشىلىق, ۇنەمى ۇرىس. ءبىر ساتكە دە تولاس تاپپاعان, سويتە وتىرا جەرىن كەڭىتىپ, مالىنا مال, جانىنا جان قوسقان قايسار دا قۋاتتى حالىقتى كورەمىز. اسىرەسە جانىبەكتىڭ ۇلى قاسىم حان تۇسىنداعى قازاق ورداسىنىڭ قۋاتى. قازاقتارعا قارسى ابىلقايىردىڭ نەمەرەسى مۇحامەد ءشايبانيدىڭ جوسپارلى جورىقتارى. ايتارلىقتاي شىعىنعا ۇشىراتىپ, ويسىراتىپ شاۋىپ تا العان تۇستارى جەتەرلىك. بىراق تابيعاتىنان مىقتى, بىرلىگى بەكەم ەل قىڭبايدى. سول كەزدە, ءحVى عاسىردىڭ باسىندا شايباني اسكەرىمەن جۇرگەن, «ميحمان-ناما-ي-بۇحارا» دەيتىن اتاقتى تاريحي كىتاپ جازعان عۇلاما فازلاللاح يبن رۋزبەحان: «بۇل قازاقتار – وزدەرىنىڭ قايتپاس ەرلىگىمەن دە, قۋات-كۇشىمەن دە بۇكىل الەمگە تانىلعان حالىق. ەگەر قازاقتار رۋلى ەلىمەن باس قۇراپ, تۋ كوتەرىپ, ۋاقىتىندا شەپ تۇزەي السا, ولار ەشبىر جاۋعا دەس بەرمەيدى», دەگەن. «قايرات پەن اقىل جول تابار, قاشقانعا دا, قۋعانعا», دەمەي مە حاكىم اباي. دەمەك ءوز الدىنا تاۋەلسىز ەل اتانعان قازاق ورداسىنىڭ كۇش-قۋاتى مەن ەل باسىنداعى حان-سۇلتانداردىڭ پاراسات-پايىمى ءبىر ارنادا توعىسىپ وتىرعان. جالعىز قاجىر-قايرات قايدا اپارادى ايتپەسە؟ ۇنەمى كۇشكە سالىپ, ۇستەم شىعام دەۋ – اقىماقتىڭ ءىسى. وسى تۇرعىدان كەلگەندە, قاجىر مەن قۋاتتى, قونعان باقتى ۇستاپ تۇراتىن اقىل كەرەگى امبەگە ايان. بابالارىمىز بۇل ۇدەدەن شىعا بىلگەن. ونىڭ ۇستىنە قازاق دالاسى – بۇرىنعى ءداشتىنىڭ, التىن وردانىڭ ورتالىعى.
قازاق حاندىعىنىڭ ورتا ازياداعى الەۋەتى ءبىز وقىپ-ءبىلىپ كەلگەننەن الدەقايدا جوعارى, اناعۇرلىم كۇشتى. تاۋەلسىزدىك تاڭىمەن بىرگە تەبىندەگەن تاريحتا ايبىندى ءارى قاھارلى ۇلىس دەڭگەيىندە بولعانىن اڭعارامىز. اسىرەسە قاسىم, حاقنازار, تاۋەكەل, ەسىم, سالقام جاڭگىر حاندار تۇستارىنداعى قازاق حاندىعى – ورتا ازياداعى ەڭ قۋاتتى مەملەكەت ەسەبىندە. دەربەس ەل بولىپ, حاندىق قۇرعان 400 جىلدىق تاريحىندا سوعىسسىز وتكەن زامانى جوق. ىلعي جەرىن جاۋدان قورۋمەن, ىرگەسىن بەكىتۋمەن جورىقتا جۇرگەن. سالقام جاڭگىردەن كەيىنگى ءاز تاۋكە كەزىندە عانا 30 جىلعا جۋىق بەيبىت زامان ورناعانى ايتىلادى. باسقا ۋاقىتتا بابالارىمىز اتتان تۇسپەگەن.
و باستا بەرەكەسى قاشقان ابىلقايىر حاندىعىنان بولىنە كوشىپ «قازاق كەتسە», مىنەز-قۇلقى, سالت-ءداستۇرى ءبىر حالىق بوستاندىقتا, قالاۋلارىنشا ءومىر سۇرگىسى كەلگەنى. اقىرى سوعان جەتتى. ۇلت, ۇلىس دەڭگەيىندە ۇيىسا بىلگەن قازاق. سول كەزدەگى قازاق حاندىعىن ماڭايداعى كورشىلەس ەلدەر عانا ەمەس, ورتا ازياداعى قانشاما حالىق تانىپ, دوس ءسۇيىنىپ, دۇشپان كۇيىنگەندەي زامان ورناعان. وسىعان وراي تاۋەلسىز قازاق ەلى ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ جارلىعىمەن 2015 جىلى قازاق حاندىعىنىڭ 550 جىلدىق مەرەيتويىن كەڭ كولەمدە اتاپ ءوتتى. تاۋەلسىز قازاقستان جىلناماسىنداعى ەڭ ەلەۋلى داتانىڭ بىرىنە اينالدى ول جىل. ۇلتتىڭ مەرەيى اسىپ, داڭقى كوپكە جايىلدى. كەزى كەلگەن سوڭ بارىمىزدى ءبىر تۇگەندەپ قويدى دەمەسەڭىز, بۇل – قازاقتىڭ بەرىدەگى تاريحى عانا.
«الىستان ورىس-قىتاي – اۋىر سالماق, جاقىننان تىنشىتپايتىن قالىڭ قالماق. سول كەزدە ەلگە قورعان حان ابىلاي, كوپ جاۋدىڭ ءبىرىن شاۋىپ, ءبىرىن ارباپ», دەگەن ماعجاننىڭ ءسوزى – ۇلكەن باعا. «ابىلاي ولگەن 1781 جىلى الاش جۇرتى قايتادان بولشەكتەنەدى. ايتكەنمەن, مەملەكەتتىك جوعالدى, ۇلتتىق نەگىزدەگى ۇلىس جويىلدى دەپ ايتۋعا بولمايدى. قازاق ورداسى ءارتۇرلى سىپاتتاعى جەكە حاندىقتار رەتىندە تاعى دا جەتپىس جىلعا جۋىق شاڭىراق كوتەرىپ تۇردى», دەيدى مۇحتار ماعاۋين. دەمەك ارالىق كەنەسارى حان جورىعىنىڭ سوڭىنا دەيىن ۇزارادى. ەلدىڭ باسىنان باق تايسا دا, حالىق ۇزىن ارقان, كەڭ تۇساۋدا بۇرىنعى ءومىر-سالتىن جوعالتا قويماعان. تابيعاتىنان تانباعانىن باعامداۋعا بولادى. ال كەنەسارى حان كەتكەن سوڭ, قازاق ەلىنىڭ تاريحىندا بۇرىن-سوڭدى بولماعان سۇمدىق – ەركىندىكتەن ايىرىلعان, ەزگىگە تۇسكەن وتارلىق زامان باستالعانىن ايتادى تاريحشىلار. سويتسە دە, بۇعىپ, قۇلدىققا مويىنسۇنباعان. كەڭەستىك جۇيە تىرناعىن باتىرىپ, شەڭگەلىن سالعان ۇجىمداستىرۋ كەزىنىڭ وزىندە قازاق دالاسىندا ءىرىلى-ۋاقتى 400-گە جۋىق كوتەرىلىس بولعانى ايتىلادى. وگپۋ دەرەكتەرىندە 1929 جىلى قازاقستاندا جالپى سانى 350 ادامنان تۇراتىن 31 كوتەرىلىسشىلەر وتريادى بولعانى جازىلىپتى. 1930-1932 جىلدارى كوتەرىلىسشىلەر 2 مىڭعا, 1932-1933 جىلدارى 3,2 مىڭ ادامعا جەتكەن. سونىمەن قاتار بۇل كەزەڭدە سەلولار مەن اۋىلداردا جالپى سانى 10 مىڭ ادام بولعان 2 مىڭ «دۇشپان توپتار» انىقتالىپ, 10,4 مىڭ «زيانكەستەر» تۇتقىندالىپتى. گولوششەكيننىڭ ستالينگە 1931 جىلى جەلتوقساندا جازعان حاتىندا قازاقستان اۋماعىنداعى 15 ءىرى كوتەرىلىس كورسەتىلگەن.
زامانىنا ساي امالىن قىلاتىن ۋاقىت كەلگەنىن اڭداعان الاش ارىستارىنىڭ ەرلىگى تاريحقا التىن ارىپتەرمەن تاڭبالاندى. زاڭمەن قورعالاتىن زاماناعا حح عاسىردىڭ باسىندا الاش زيالىلارى بولىپ كوز تىگىپ, قانشا قىرىلىپ, تەپەرىش كورسە دە ازاتتىق ءۇشىن العان بەتتەن قايتپادى قازاق. جەلتوقسان بولىپ كوتەرىلىپ, اقىرى وسى كۇنگە جەتىپپىز. ال حح عاسىرداعى زيالىلار باستاعان ساياسي-ەليتالىق كۇرەس تۋرالى اڭگىمە بولەك.
