ءبىلىم • 06 جەلتوقسان، 2021

مۇرات جۇرىنوۆ: ەلدىڭ كەلەشەك دامۋى عىلىم دەڭگەيىمەن ايقىندالادى

188 رەت كورسەتىلدى

بيىل عىلىمنىڭ قارا شاڭىراعى – ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسىنىڭ قۇرىلعانىنا 75 جىل تولدى. وسى جىلداردا اكادەميا كەڭەستىك باسقارۋ جۇيەسىنەن باتىس ەۋروپا ۇلگىسىنە كوشىپ، قوعامدىق قور رەتىندە جۇمىسىن جالعاستىرىپ كەلەدى. الپىس جىلدان استام ەڭبەك جولىن ءبىلىم مەن عىلىمدى دامىتۋعا ارناعان عالىم، ەلىمىزگە جانە شەتەلدەرگە تانىمال اكادەميك، مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى، «پاراسات»، «بارىس» وردەندەرىنىڭ يەگەرى، حيميا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى، پروفەسسور، ۇعا پرەزيدەنتى مۇرات جۇرىنوۆپەن اڭگىمەمىزدە وتاندىق عىلىمنىڭ دامۋىنا قاتىستى ماسەلەلەر ايتىلدى.

– مۇرات جۇرىن ۇلى، تاۋەل­سىزدىكتىڭ 30 جىلدىعىمەن قاتار ەلىمىزدەگى ەڭ ءىرى زياتكەرلىك ورتا­لىق – ۇلتتىق عىلىم اكادە­ميا­سىنىڭ قۇرىلعانىنا 75 جىل تولىپ وتىر. ءسىزدىڭ بۇل مەكە­مەنى باسقارعانىڭىزعا دا جيىر­ما جىلعا جۋىقتاپ قا­لىپ­تى. وسى جىلداردا عى­لى­مي قاۋىمداستىق قانداي جەتىستىككە جەتتى؟

– پاندەميادان كەيىنگى كە­زەڭدە الەم ەلدەرى ءۇشىن گەوساياسي كەڭىستىكتەگى تۇراقتىلىقپەن قا­تار ادامزاتتىڭ دەنساۋلىعىن ساق­تاۋ ءبىرىنشى كەزەككە شىقتى. قيىن­دىقپەن بەتپە-بەت كەلە وتى­رىپ، عىلىمدى، ءبىلىمدى دامىتۋ­دا عى­لى­مي-يننوۆاتسيالىق باعىت­­تىڭ ماڭىزىنا كوز جەتكىز­دىك. عى­لىم سالا­سىنا مەملەكەت تارا­پى­نان كوڭىل بولىنە باستادى. پرە­زي­دەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ 2025 جىلعا دەيىن عىلىم­عا بولىنەتىن قارجى­نىڭ ءىجو ۇلە­سىن 1 پايىزعا جەتكىزۋدى تاپ­­سىر­دى. مۇنىڭ ءوزى ۇلكەن كورسەت­كىش. ءبىلىم جانە عىلىم ءمي­نيس­تر­ى ا.ايماعامبەتوۆتىڭ باس­شى­لىعىمەن وسى ماسەلەلەر­دىڭ دۇرىس شەشىمىن تاۋىپ، زاڭ­نا­مالارمەن بەكىتۋ جۇمىس­تارى­مەن جانە وعان قوسا جەتەك­شى عالىمدارعا ستيپەنديا تاعايىن­داۋ تۋرالى زاڭ جوباسىن ازىرلەۋ، ىرگەلى عىلىممەن اينالىساتىن ينستيتۋتتاردى تۇ­راقتى قارجى­لاندىرۋ جۇيەسىنە ءوتۋ ماسەلەسىمەن دە شۇعىلدانىپ جاتىر. ايتا كەتەتىن ماسەلە، رەسەي، ۋكراينا ەلدەرىندە مۇناي، گاز، مەتالل كەنىن وندىرۋمەن اينالىساتىن كومپانيالار جىلىنا تاپقان تابىسىنىڭ 1 پايىزىن عىلىم سالاسىنا اۋدارىپ وتىرۋدى داستۇرگە اينالدىرىپ كەلەدى. وسى ءۇردىستى بىزدە دە قولدانۋ قاجەتتىگى بەس جىلداي بۇرىن تۇڭعىش پرەزيدەنت – ەلباسى تاراپىنان ايتىلعان بولاتىن. ونى جىلدام جۇزەگە اسىرۋ جونىندە جۋىردا پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ ناقتى تاپسىرما بەردى. كەلەر جىلدان باستاپ ءوندىرۋشى كومپانيالار تاپقان تابىسىنان عىلىمعا ارنايى قارجى ءبولىپ وتىرادى. بۇل – عىلىمدى دا­مى­تۋعا باعىتتالعان ءىرى ءىس-شارا.

– كەڭەستىك باسقارۋ جۇيە­سىنەن بىردەن باتىس ەۋروپا ۇلگىسىنە كوشۋ عىلىم اكادەميا­نىڭ كەلەشەگىنە قانداي مۇم­كىندىكتەر بەردى؟

– 2003 جىلى قوعامدىق بىر­لەستىك مارتەبەسىنە كوشكەن اكا­دە­ميانى تمد ەلدەرىندە ءبىرىنشى بولىپ كسرو مودەلىنەن نارىقتىق ەكونوميكاعا بەيىم باتىسەۋروپالىق مودەلگە كوشىرە وتىرىپ، ارى قاراي دامىتۋ قاجەت­تىگى تۋدى. بۇل مودەلدى قابىل­داماس بۇرىن فرانتسيا اكادەمياسىنىڭ جۇمىسىمەن تانىسىپ، زەرتتەپ قايتۋعا تۋرا كەلدى. فرانتسيا اكادەمياسى – قوعامداعى ەڭ جوعارى مارتەبەلى مەكەمەلەردىڭ ءبىرى. كەز كەلگەن مينيسترلىكتەن بەدەلى جوعارى. جىلدىق بيۋدجەتى 79 ملن ەۋرو كولەمىندە. جالپى، شەتەلدەردە مەملەكەتتىك، جەكەمەنشىك مارتەبەسىنە قاراماستان، عى­لىم اكادەميالارى بيۋدجەت­تەن قار­جىلاندىرىلادى. فران­­تسيادا، امەريكادا دا سونداي. كەمبريدج، ستەنفورد، گار­ۆارد سياقتى الەم­نىڭ جەتەكشى ۋنيۆەر­سيتەتتەرىن جەكەمەنشىك بولعانىنا قاراماستان، مەملەكەت قارجىلاندىرادى. ويتكەنى ولار امەريكا ءۇشىن مامان دايارلايدى، عىلىمدى دامىتىپ، جاڭا تەحنولوگيالار جاسايدى. بۇگىندە جۇمىسىن قوعامدىق بىرلەستىك رەتىندە جالعاستىرىپ وتىرعان اكادەميا تەك ءبىر باپپەن – عىلىم جونىندەگى ۇلتتىق باياندامانى دايىنداۋ ءۇشىن مەملەكەت تاراپىنان قارجىلاندىرىلادى. وداق تۇسىندا ۇعا قۇرامىندا 45 ينستيتۋت جۇمىس ىستەپ كەلسە، كەيىننەن ولار باسقا مينيس­تر­لىكتەردىڭ قۇرامىنا، بىرقاتارى اكتسيونەرلىك قوعامدارعا ءبولىنىپ كەتتى. دەگەنمەن دە، سول جىلدارى مەملەكەت باسشىسىنىڭ الدىندا اكادەميا ءۇشىن ماڭىزدى دەگەن ءۇش ماسەلەنى شەشىپ الدىق. ءبىرىنشى عيمارات ماسەلەسى، ونى تەگىن ارەندا تاسىلىمەن پايدالانۋ. ەكىنشىدەن، 1946 جىلدان بەرى شىعىپ كەلە جاتقان 73 مەملەكەتكە تارايتىن 8 جۋرنالدى جارىققا شىعارۋ. ەگەر بۇل باسىلىمداردىڭ شىعۋىن توقتاتىپ الساق، الەمدىك عىلىمي قاۋىمداستىق الدىنداعى بەدەلىمىزگە نۇقسان كەلەتىن ەدى.

– ءبىلىم ءمينيسترى بولىپ تۇر­عان كەزدە تەگىن ءبىلىم الۋ ماسە­لە­سىن كوتەرىپ، ونىڭ زاڭ تاراپى­نان بەكۋىنە ىقپال ەتكەنىڭىز بەلگىلى. بۇگىندە وسى ماسەلەلەر قان­شا­لىقتى جەمىسىن بەرىپ كەلەدى؟

– كەڭەس وداعى تۇسىندا قازاق­ستان عىلىمىنىڭ بازاسى مىقتى بولدى. ءبىز رەسەي مەن ۋكراينادان كەيىنگى ءۇشىنشى ورىندى يەلەندىك. ال كسرو بولسا امەريكامەن تەڭ دارەجەدە تۇردى. مىنە، قازاق­ستاندىق عالىمداردىڭ وسى بەدەلى بىزگە ءالى كۇنگە ازىق بولىپ كەلەدى. بۇگىندە قازاق عالىمدارىنا رە­سەي، قىتاي، ەۋروپا ەلدەرى، تاعى دا باسقا كوپتەگەن ەلدەردە قۇر­­­مەتپەن قارايدى. مىنە، وسى قۇرمەتتى جوعالتىپ الماي، وتان­­دىق عىلىمعا جانە بارلىق جەتەك­شى عالىمداردىڭ باس قوسقان ورتالىعى – ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسىنا كوپ كوڭىل ءبولۋ كەرەك. ەگەمەندىككە قول جەتكىزەر تۇستا دەپۋتات بولعان عالىمدارىمىز ەل ءۇشىن ماڭىزدى زاڭداردىڭ قابىلدانۋىنا مۇرىندىق بولدى. ولاردىڭ قاتارىندا س.زيمانوۆ، س.سارتاەۆ، م.قوزىباەۆ سىندى عالىمدار بولدى. سولاردىڭ ارقاسىندا كونستيتۋتسيامىز، پرەزيدەنتتىك رەسپۋبليكا جانە ءتىل تۋرالى زاڭدار قابىلداندى. ولار ۇكىمەت الدىندا ماسەلەنىڭ دۇرىس-بۇرىستىعىن ايتىپ، توتەسىنەن قويا ءبىلدى. ستراتەگيالىق ماڭىزدى ىستەردىڭ باسى-قاسىندا ءجۇردى. وسى جىلداردا بيزنەسمەندەر تاراپىنان تىپتەن قا­زاق­ستانعا ىرگەلى عىلىم كەرەك ەمەس دەگەن تۇسىنىك پايدا بولدى. ال تىعىرىقتان شىعۋدىڭ جولى تەك عالىمدارعا عانا بايلانىستى ەدى. سول جىلدارى تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ اتا زاڭى قابىلداندى. ال كونستيتۋتسيانىڭ ءبىلىم تۋرالى 30-بابىنىڭ ءبىرىنشى جوباسىن ءوز قولىممەن جازدىم. سونداعى ەڭ ماڭىزدى ەكى اۋىز ءسوز ناعىز كۇرەسكە اينالدى. «ازاماتتاردىڭ مەملەكەتتىك وقۋ ورىندارىندا تەگىن ورتا ءبىلىم الۋىنا كەپىلدىك بەرىلەدى». قار­جى سالاسىنداعىلار «اقىسىز» وقىتۋعا جانە «مىندەتتى» دەگەن ەكى سوزگە قارسى بولدى. مە­نىڭ ۇسىنىسىمدى سول كەزدەگى قارجى ءمينيسترىنىڭ ورىنباسارى ر.توقسەيتوۆ پەن ۇكىمەت اپپاراتىنان ءا.قۇسايىنوۆ قولداپ وتىردى. ۇسىنىستارىمىز ۇكىمەت باسشىسىنان قولداۋ تاپپادى. بىراق ءبىر قادام ارتقا شەگىنبەي، تۇڭعىش پرەزيدەنت – ەلباسىنىڭ الدىنا دەيىن بارىپ، ەل بولاشاعى ءۇشىن وتە ماڭىزدى ماسەلەنى ساقتاپ قالدىق.

– تۇڭعىش پرەزيدەنت – ەل­باسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ رۋحاني استانامىز – كونە تۇركىس­تاندى جانداندىرۋ ماقساتىندا ۋنيۆەرسيتەت اشىپ، ءسىزدى تۇر­كىس­تانعا رەكتور ەتىپ جىبەردى. قيىن-قىستاۋ كەزەڭدە ۋنيۆەرسيتەت اشۋ، وعان بىلىكتى مامانداردى تارتۋ وڭايعا سوقپاعانى بەلگىلى. بۇل تۇركى الەمى جاستارىن بىرىكتىرۋگە باعىتتالعان يگى قادامنىڭ ءبىرى بولدى عوي؟

– 1989 جىلى باتىس گەرمانياعا ءىسساپار بارىسىندا گەيدەلبەرگ ۋنيۆەرسيتەتىنە باردىم. بىلىمگە جاعداي جاساۋ دەگەن وسى بولار. قالانىڭ ىشىندەگى عاجايىپ قالا. ۋنيۆەرسيتەت قاقپاسىنان باستاپ وقيمىن دەگەن ادامعا جاعدايدىڭ ءبارى جاسالعان. وسىنى كورىپ باتىس ەۋروپا ۇلگىسىندە ۋنيۆەرسيتەت قالاشىعىن سالماق بولعان ارمانىمىز الىستادى. قوماقتى قارجىسىز ونى جۇزەگە اسىرۋ مۇمكىن ەمەس. سودان اقش ەلشىسى ۋ.كورتني مىرزانى تۇركىستانعا ەرتىپ كەلىپ، اقش-قازاقستان ۋنيۆەرسيتەتىن قۇرماق بولدىق. ماسكەۋگە ىسساپارمەن كەلگەن اقش پرەزيدەنتىنىڭ تمد ەلدەرى بويىنشا كەڭەسشىسى ۆيليامس مىرزاعا جولىقتىق. بىراق ماسەلە شەشىلمەدى. سودان تۇركياعا بارىپ ءجۇرىپ، قازاق-تۇرىك حالىقارالىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ قالاشىعىن سالۋعا قول جەتكىزدىك. وسى وقۋ ورنىنا 10 جىل رەكتور بولدىم. سول ۋاقىت ىشىندە تۇركيا 100 ملن دوللار كولەمىندە قايتارىمسىز دەمەۋشىلىك جاسادى. سونىڭ ناتيجەسىندە ۋني­ۆەر­سيتەتتىڭ ماتەريالدىق بازاسى جاقساردى. اۋىلداعى قازاق جاستارىنىڭ ءبى­لىم الۋىنا ۇلكەن مۇمكىندىك تۋدى. سونىمەن قاتار بۇكىل تۇركى الەمىنەن ستۋدەنت جاس­تاردى جيناپ باسىن قوسىپ، كەلەشەكتە ولاردىڭ تۇركى الەمىندە دوستىق، بىرلىك ورناتۋى­نا ىقپال جاسادىق. ءدارىس بەرۋگە الماتىدان، شىمكەنتتەن، تاش­كەنتتەن، قاراعاندىدان، اري­نە جانە تۇركيادان ءىرى عالىم-پرو­فەس­سورلاردى شاقىردىق. بۇل ەلباسىنىڭ ارمانى – قاسيەتتى تۇركىستان توپىراعىن گۇلدەندىرۋگە، تۇركى دۇنيەسىن بىرىكتىرۋگە، دوستىق ۇيىم قۇرۋعا قوسىلعان ءبىر ءىرى ۇلەس بولدى.

– الەمدەگى احۋالعا بايلانىستى وتاندىق عىلىم سىن-تەگەۋرىندەر كەزەڭىندە تۇر. بۇ­­گىندە عىلىم ارالاسپايتىن سا­لا جوق. ءبىلىم، مەديتسي­نا، الەۋ­مەتتىك سالا، تىپتەن ەكو­نو­مي­كا­لىق تۇرعىدان ور­كەن­دەۋدە عى­لىمنىڭ ۇلەسى زور. سالا­دا شە­شىمىن تاپپا­عان ماسە­لەلەر­دى عىلىمي قاۋىم­داستىق ءجيى كوتەرىپ ءجۇر. وتاندىق عى­لىمنىڭ الدىندا ناقتى قان­داي ماڭىزدى مىندەتتەر بار؟

– بۇگىندە وتاندىق عىلىمدا شەشىمىن تابۋعا ءتيىستى نەگىزگى ەكى ماسەلە بار. كەز كەلگەن ەل وسى ماسەلەنى شەشە الماسا، وندا عىلىم دامىمايدى. ونىڭ ءبىرى، ەلىمىزدە قالىپتاسقان عىلىمي مەكتەپتەردى ساقتاپ، كەلەسى بۋىنداعى عالىم­داردىڭ قۇرامىن جاسارتۋ بولسا، ەكىنشىسى، زەرتتەلىپ بىتكەن جۇمىستاردى وندىرىسكە ەنگىزۋ. ونى دەر كەزىندە قولدانىسقا ەنگىزبەسەك، جاڭالىق ەسكىرىپ، ونى باسقالار پايدالانىپ كەتۋى مۇمكىن. بۇگىندە عالىمدارىمىزدىڭ قانشاما ەڭبەكتەرى شەتەلدەر­گە كەتىپ جاتقانىن جوققا شىعا­را المايمىن. ويتكەنى ولاردى قارجىلاندىراتىن حالىقارالىق ۇيىمدار بار. بۇلار قازاقستاندىق عالىمدارعا تام-تۇمداپ قار­جى بەرىپ قويىپ، پايداسىن وزدەرى كورەدى. سوندىقتان عالىم­­دارعا مەيلىنشە جاعداي جاساۋ ۋاقىت كۇتتىرمەيدى. جاڭا­لىقتى وندىرىسكە ەنگىزۋ جاعىنا كەلەتىن بولساق، كوپتەگەن زاۋىت­ىمىز شەتەلدىكتەرگە تيە­سىلى بولعاندىقتان، ولار ءوز عالىم­دارىنىڭ زەرتتەۋلەرىن قارجىلاندىرادى. ولاردىڭ نازارىن اۋدارۋ ءۇشىن قوماقتى مولشەردەگى زەرتتەۋلەر قاجەت، ال ول ءۇشىن زاماناۋي زەرتحانالار، جارتىلاي وندىرىستىك جابدىقتار، تەحنولوگيالار قاجەت. كەزىندە جوبالاۋ ينستيتۋتتارى، كونسترۋكتورلىق بيۋرولار، الپاۋىت زاۋىتتاردىڭ جانىندا سىناق ۋچاسكەلەرى، تسەحتار جۇمىس ىستەيتىن. سوندىقتان دا جارتىلاي وندىرىستىك ەكسپەريمەنتتىك تسەحتار قۇرۋ ءبىرىنشى كەزەكتە تۇر. ياعني مەملەكەتتى بايىتۋدىڭ بىردەن-ءبىر ءتيىمدى جولى – اۋىر يندۋستريانى دامىتا وتىرىپ، يننوۆاتسيا جەتىستىكتەرىن ءتيىمدى پايدالانۋ. باتىس ەلدەرىندە وندىرىسكە عىلىمي تۇرعىدان قولداۋ مىندەتتى تۇردە كورسەتىلەدى. عىلىمنىڭ جىلدام دامۋىنا بايلانىستى ەڭ جاڭا دەگەن تەحنولوگيا بەس جىلدا ءتيىمدى بولماي ەسكىرىپ قالادى. سوندىقتان كەز كەلگەن زاۋىت-فابريكانى عىلىمي تۇرعىدان ۇزدىكسىز قولداۋ ارقىلى العى شەپتە ۇستاپ تۇرا الامىز. مىسالى، اقش، جاپونيا، وڭتۇستىك كورەيا سياقتى مەملەكەتتەردە وڭدەۋ، تاۋار شىعارۋ ءوندىرىسى وسىلايشا جولعا قويىلعان. ال وڭتۇستىك-شىعىس ازيا مەملەكەتتەرى اۋىل شارۋاشىلىعى داقىلدارىنان جىل سايىن 4-5 رەت ءونىم الاتىنىنا قاراماستان، كەدەيشىلىكتە ءومىر سۇرۋدە. سەبەبى ول ەلدەردە يندۋستريا دامىماعان، جوعارى تەحنيكالىق ءبىلىم مەن عىلىم جەتىلمەگەن. تابيعي بايلىقتى شيكىزات كۇيىندە ساتا بەرۋ قارجى اكەلگەنىمەن، مەملەكەتتى دامىتپايدى. ونى ءوز ەلىمىزدە وڭدەپ، تاۋارعا اينالدىرىپ، ەلباسى بۇرىننان ايتىپ كەلە جاتقان ورتا جانە شاعىن بيزنەستى دامىتپاساق، افريكانىڭ شيكىزات قانا وندىرە­تىن كەدەي مەملەكەتتەرىنىڭ دەڭ­گەيىندە قالىپ قويۋىمىز مۇمكىن.

– عىلىمي مەكتەپتەردى دامىتۋ ماسەلەسىنە قانشالىقتى كوڭىل ءبولىنىپ كەلەدى؟

– عىلىمي مەكتەپتەردىڭ بۇ­زىلۋى ءار سالاداعى كوشباس­شىلىقتان ايىرىلۋمەن پارا-پار، سوندىقتان ونى ساقتاۋ كەرەك. عىلىمي مەكتەپتەرگە بولاشاعىن ويلاعان ەلدەر ۇلكەن قامقورلىق جاسايدى. ويتكەنى ونىڭ قۇرامى جەتەكشى عالىمداردان عانا قۇرى­لادى. بۇل ۇزاق جىلعى ەڭبەك ءارى قوماقتى قارجى قاجەت جوبا. سوندىقتان كوپ قيىندىقپەن قۇرىلعان عىلىمي مەكتەپتەردى جوعالتىپ الماي، دامىتۋ ۋاقىت كۇتتىرمەيدى. تمد اۋماعىندا قازىر قازاقستاندا عانا ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسى قوعامدىق بىرلەستىك رەتىندە جۇمىس جۇرگى­زۋدە. راس، الەمنىڭ دامىعان ەلدە­رىنىڭ بارىندە ۇعا مەملەكەتكە قارامايدى. وسىعان قاراماستان مەملەكەت ولاردان قارجى ايامايدى. ماسەلەن، اقش-تا عىلىم­نىڭ دا، عالىمداردىڭ دا ابىرويى مەن بەدەلى وتە جوعارى. ولاردىڭ ۇلتتىق اكادەمياسىنىڭ جىلدىق بيۋدجەتى 64 ملن دوللار. بىزگە جەر كولەمى جاعىنان جاقىن اۋستراليادا ۇعا بيۋدجەتى 6،1 ملن دوللار. قازاقستان – تابيعي بايلىعى مول، حالقى ءبىلىمدى، عىلىمى دامىعان مەملەكەت. مۇناي قورى جاعىنان ءبىز الەمدە 9-ورىندامىز، ۋران، حروم، كومىردەن قورىنان تمد-دا 2-ورىندا كەلەمىز. سيرەك كەزدەسەتىن مەتالدار مەن حيميالىق ەلەمەنتتەر قورى جەتكىلىكتى. قازاقستانعا اقش جانە باتىس ەۋروپا، سونداي-اق تۇركيا، يران، جاپونيا جانە قىتاي سەكىلدى ەلدەر قىزىعۋشىلىق تانىتۋدا. بۇل العاشقى كەزەكتە رەسپۋبليكانىڭ ستراتەگيالىق شيكىزاتتىق رەسۋرستار بويىنشا جوعارى الەۋەتىنە بايلانىستى. وسى قورلاردى يگەرىپ، عىلىمي-تەحنولوگيالىق وندىرىستەر قۇرىپ، شيكىزاتتى جاڭا تەحنولوگيا­لار ارقىلى تاۋارعا اينالدىرىپ ەكسپورتقا شىعارعاندا عانا ونىڭ مول يگىلىگىن كورە الامىز.

– وتاندىق عالىمدار عى­لىم­نىڭ قاي سالاسىندا دا جوعا­­رى بەدەلگە يە. بىراق سوڭ­عى جىلدارى «عىلىم قار­تايىپ بارادى» دەگەندى ءجيى ەستي­مىز. ەلىمىزدە عالىمداردىڭ مار­تەبەسى قالاي انىقتالادى؟ ونىڭ ارنايى ءبىر تالاپتارى بار ما؟

– فرانتسيا مودەلىنىڭ ۇز­دىك ۇلگىلەرىن ەلىمىزدە ەنگىزۋ ماسە­لەسىنە قاتىستى ايتتىم. بۇل ەل­دە ءاربىر اكادەميكتىڭ شتاتتىق كومەكشىسى بار، مەملەكەت تاراپىنان قولداۋ جولعا قويىلعان. الايدا ءبىزدىڭ 1995 جىلعا دەيىن اكادەميك مارتەبەسىن العاندار عانا ستيپەندياسىن الىپ كەلەدى. بۇل ماسەلە ۇكىمەت الدىندا ءجيى ايتىلىپ ءجۇر. جاسى جەتىپ، قارتايعان عالىمدار، ياعني اكادەميكتەر بارلىق ەلدە بار. ەلىمىزدە 2003 جىلى 200 اكادەميك بولسا، قازىر ولاردىڭ سانى 120 شاماسىندا. وسى تۇستا ايتا كەتەتىن ماسەلە، دامىعان ەلدەر تاجىريبەسىندە «ومىرلىك اكادەميك» دەگەن مارتەبە قولدانىستا. بۇل جەردە ماسەلەنىڭ تاعى ءبىر جاعىنا نازار اۋدارا كەتكەن ءجون. مىسالى، دۇنيەدەن وتكەن اكادەميك ا.جانعاليەۆ 94 جاسىندا امەريكانىڭ كونكۋرسىنا قاتىسىپ، عىلىمي گرانت ۇتىپ الدى. ەڭبەگى جوعارى باعالانىپ، امەريكا عالىمدارى مويىندادى. س.زيمانوۆ اعامىز 90-عا تاياپ قالعاندا قۇندى ەڭبەكتەرىن جازدى. ءا.قايدار اعامىز دۇنيەجۇزى مويىندايتىن ەڭبەكتەرىن 75-80-ىندە جازدى. عىلىمنىڭ ناتيجەسى كوپ جىلعى ەڭبەكپەن ولشەنەدى. عالىمنىڭ دا ءومىرى ولشەۋلى، سوندىقتان دا ولار باستاعان ءىسىن وسى سالانى جانىمەن تۇسىنەتىن جاس بۋىنعا تابىستاپ كەتكىسى كەلەدى. وكىنىشتىسى، ءبىز وتپەلى كەزەڭدە ورتا بۋىن عالىمدارىمىزدى جوعالتىپ الدىق. تەك كافەدرا مەڭگەرۋشىسى، توپ جەتەكشىسى بولىپ جۇرگەن ءىرى عالىمدار عانا عىلىمنان الىستامادى. وسى ورايدا ءىزباسار جاستاردى تاربيەلەۋ، ولاردى عىلىمعا تارتىپ، جاعداي جاساۋ ۋاقىت كۇتتىر­مەيدى. ال عالىمداردىڭ دارەجەسى عىلىمعا سىڭىرگەن ەڭبەگى مەن اشقان جاڭالىقتار ارقىلى بەلگىلەنەدى. ونى شەنەۋنىكتەر ەمەس، عالىمدار قاۋىمى انىقتاي الادى.

– ءسىز 39 جاسىڭىزدا عىلىم دوكتورى اتاعىن العان عالىم­سىز. ەسىمىڭىز الەمدىك ونەر­تاپ­قىشتار تىزىمىندە تۇر. 100-دەن استام عىلىمي جاڭا­لىعىڭىز پا­تەنتتەلگەن. بۇگىندە ونىڭ بىر­­­قا­تارى وندىرىسكە ەندى. بۇل باعىت­تاعى جۇمىستار قا­لاي جال­عا­سىن تابۋدا؟

– مەن وقۋعا تاپسىرعان جىلدارى ەڭ مىقتى وقيتىن، وزىنە سەنەتىن بالالار عانا حيميك بولۋدى تاڭدادى. كەزىندە حيميا فاكۋلتەتىنە وقۋعا ءتۇسۋ ءۇشىن ءبىر ورىنعا ون-ون بەس ادامنان كەلەتىن. ينستيتۋتتى ءبىتىرىپ، جولدامامەن زاۋىتقا بارماق بولعانىمدا ناعىز عالىم، كافەدرا مەڭگەرۋشىسى، پروفەسسور راۆيل ۆاحيدوۆ اعايى­مىز عىلىمعا كەلۋىمدى قالا­دى. اكەممەن اقىلداسىپ كورىپ ەدىم، كەلىسىمىن ءبىلدىرىپ، باتاسىن بەردى. سودان كەيىن ماسكەۋگە اسپيرانتۋراعا ءتۇسىپ، مەندەلەەۆ اتىنداعى ماسكەۋ حيميا-تەحنولوگيا ينستيتۋتىنا بارعانىمدا، ورگانيكالىق ەلەكتروحيميا سالاسىندا دۇنيەجۇزىنە ايگىلى عالىم م.ءفيوشيننىڭ زەرتحاناسىنا ءتۇستىم. عالىم بولىپ قالىپتاسۋىما وسى ەكى ادام­نىڭ ەڭبەگى ەرەكشە ەكەنىن ايتا كەتكىم كەلەدى. ودان كەيىن جاڭا قىزمەتتەر ۇسىنا باستادى. ماس­كەۋگە عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتىنا جۇمىسقا شاقىردى. تاشكەنتكە وداق دەڭ­گەيىندەگى اكادەميك ا.سادىقوۆ جۇمىسقا شاقىردى. ول كەزدە بۇكىل كەڭەس وداعى بويىنشا ورتا ازيادان 3 قانا اكادەميك بار ەدى. ابيد سادىقوۆ – سول ۇشەۋدىڭ ءبىرى بولدى، قالعان ەكەۋى قازاقستاننان – ق.ساتباەۆ پەن ا.قوناەۆ. بۇگىندە ەلىمىزدە جاراتىلىستانۋ سالاسىندا ۇزدىكسىز زەرتتەۋلەر جۇرگىزىلىپ كەلەدى. جەر بەتىندە قوقىس رەتىندە ساقتالىپ كەلگەن ميللياردتاعان توننا تيتاننىڭ قالدىقتارىن ەرىتىپ جىبەرەتىن مۇمكىندىكتەرىن قازاقستاندىق عالىمدار ويلاپ تاپتى. مەنىڭ جەتەكشىلىگىممەن «تيتاننىڭ قىشقىل سۋ ەرىتىندىلەرىندەگى پوستەلەكتروليزدىك حيميالىق ەرۋ قۇبىلىسى» جوباسى وتاندىق عالىمداردىڭ جەتىستىگى. تيتاندى پوست-ەلەكتروليزدىك تاسىلمەن قىشقىل سۋدا ەرىتىپ، ودان ءارتۇرلى قۇندى زاتتار الۋ تەحنولوگياسى قىتايدىڭ بوادي تيتان زاۋىتى باسشىلارىنىڭ قىزىعۋشىلىعىن تۋعىزدى. بۇل جۇمىسىمىزدى دۇنيە ءجۇزى عالىمدارى مويىنداپ، بۇگىنگە دەيىن ادامزاتقا بەلگىسىز بولىپ كەلگەن قۇبىلىس رەتىندە «عىلىمي جاڭالىق» بولىپ تىركەلدى جانە بىزگە ارنايى ديپلومدار مەن مەدالدار تاپسىرىلدى. بۇگىندە ەلىمىزدە حيميا ءوندىرىسى جاقسى دامىعان، زاۋىتتار كوپ. مەتاللۋرگيا ءوندىرىسى حيميامەن تىعىز بايلانىستى. رۋدانى العان سوڭ، ونى تازارتىپ، بايىتۋ حيمياعا تاۋەلدى. رەسپۋبليكادا مۇناي وڭدەيتىن ءۇش ءوندىرىس جانە ون شاقتى مەتاللۋرگيا زاۋىتى بار. وعان قوسا حيميا سالاسىنداعى عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتتارىندا جانە بىرنەشە ۋنيۆەرسيتەتتە عالىمدار دايىندالادى. سوندىقتان دا حيميا عىلىمىنىڭ ەلىمىزدەگى الەۋەتى جوعارى. ال ونى ەلدىڭ يگىلىگىنە جاراتا ءبىلۋ – مەملەكەتتىڭ مىندەتى.

– بۇگىندە حالىقارالىق عىلىمي جۋرنالدارداعى جاريا­لانىمدارعا قاراپ، قازاق عا­لىم­دارى الەۋەتىنىڭ جوعارى ەكە­نىن كورەمىز. بىراق زەرتتەۋلەرىن ارنايى فورۋمداردا قورعاپ ءارى دەمەۋشى ىزدەپ جۇرگەن عالىمداردىڭ دا بار ەكە­نى راس. وسى ماسەلەگە ءتيىستى ورىندار قالاي نازار اۋدارىپ وتىر؟

– تاۋەلسىز قازاقستاندا ءوندىرىس تاراپىنان عىلىمعا كەڭەس وكىمەتى كەزىندەگىدەي سۇرانىس جوق ەكەنىن جوعارىدا ايتىپ ءوتتىم. ءىرى ءوندىرىس ورىندارى شەتەلدىك ينۆەستورلار قولىندا. ول كومپانيالاردىڭ ءوز ەلدەرىندە كوپتەگەن عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتتارى بار، عىلىمعا بولىنەتىن شىعىندارى سوندا كەتەدى. ال ودان تومەندەۋ ءوندىرىس ورىندارىن يەلەنگەن مونوپوليستەر قانداي تاۋار شىعارسا دا ءوتىمدى، اراسىندا باسەكەلەستىك جوق. عىلىمسىز-اق تابىستى كۇرەپ تابادى، قورشاعان ورتانى دا اياماي ءبۇلدىرىپ جاتىر. ەكىنشى سەبەبى – عىلىمي لابوراتوريا مەن ءوندىرىس تسەحتارىنىڭ اراسىن جالعاپ تۇراتىن كوپىردىڭ ءرولىن اتقاراتىن ءىرى ەكسپەريمەنتالدىق قوندىرعىلار مەن تسەحتار جوق. جارتىلاي وندىرىستىك سىناقسىز زاۋىتتار عالىمداردىڭ جاساعان تەحنولوگيالارىن قابىلداي المايدى. قازىر وسى ماسەلەلەردى شەشۋ ءۇشىن ءتيىستى زاڭ جوبالارى دايىندالىپ جاتىر. جاڭادان ءورىس الىپ كەلە جاتقان مەملەكەت-جەكەمەنشىك سەرىكتەستىگىن قۇرۋ ارقىلى بۇل ماسەلەنى تولىق شەشۋگە بولادى. ونداي يگى باستامالار دا جوق ەمەس، كەن ءوندىرىسى، مەتاللۋرگيا، حيميا، ودان كەيىن اۋىل شارۋاشىلىعى، دەنساۋلىق ساقتاۋ سالالارىندا. ال ىرگەلى عىلىمدا: فيزيكا، حيميا، بيولوگيا، ماتەماتيكا. بۇگىندە اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىن كوتەرۋ دە باستى باسىمدىقتاردىڭ ءبىرى. ويتكەنى قازاقستان اگرارلى ەل ءارى قازاقتىڭ قىرىق پايىزى ءالى اۋىلدا تۇرادى. دەگەنمەن ەل ەكونوميكاسىن كوتەرۋدە نەگىزىنەن تەحنيكالىق عىلىمداردىڭ قولعا الىنعانى ابزال.

ءسوز سوڭىندا ايتارىم، قازاق­ستان ءبىلىمى مەن عىلىمى، مادەنيەتى، ءداستۇرى دامىعان مەملەكەت. وعان قوسا ۇشان-تەڭىز جەراس­تى باي­­لىعىمىزدى ەسەپكە الساق، ەلىمىز­دىڭ جارقىن بولاشاعىنا، قازاق­ستاننىڭ گۇلدەنە بەرەتىنىنە سە­نىمىمىز ارتا تۇسەدى.

 

اڭگىمەلەسكەن

ەلۆيرا سەرىكقىزى،

«Egemen Qazaqstan»

سوڭعى جاڭالىقتار

مۇناي باعاسى ارزاندادى

ەكونوميكا • بۇگىن، 13:23

دوستىق بەسىگى

ايماقتار • بۇگىن، 08:43

ەل كۋبوگى ءۇشىن تالاسادى

فۋتبول • بۇگىن، 08:40

شيرەك فينالدا ۇتىلدى

تەننيس • بۇگىن، 08:39

دايارلىقتارىن پىسىقتادى

حوككەي • بۇگىن، 08:37

ۇقساس جاڭالىقتار