حالىق تۇرمىسىن جاقسارتۋ – باسىم باعىت

ەلباسى ءبىر سوزىندە «ەلىمىز الەۋ­مەتتىك-ەكونوميكالىق دامۋدا, حالىقتىڭ ءال-اۋقاتىنىڭ ارتۋىندا ايتارلىقتاي جەتىستىكتەرگە جەتتى. نارىقتىق ەكونوميكا باسىنان باستاپ قۇرىلدى. تۇبەگەيلى رەفورمالار تابىستى جۇرگىزىلدى. بۇل سوڭعى 30 جىلدا ءوسىپ-ونگەن جاس ۇرپاق­تىڭ ەسىندە بولماۋى مۇمكىن. دەگەنمەن ءبىزدىڭ ەسىمىزدە. وتكەندى ءبىلىپ, بولاشاققا نىق قاراۋ ءۇشىن وسى نارسەنى جاستارعا ايتىپ, قايتالاپ وتىرۋ – ءبىزدىڭ مىندەتىمىز. وسىنىڭ ارقاسىندا قازاقستان قازىر الەمدە باسەكەگە قابىلەتتى 50 ەلدىڭ جا­نە ورتاشا تابىسى جوعارى ەلدەر قاتارىنا قوسىلىپ وتىر», دەگەن بولا­تىن. ءيا, توقسانىنشى جىلدارى ەل ەگەمەندىگىنىڭ ەلەڭ-الاڭىندا تاپ­شىلىقتىڭ تاۋقىمەتىن تارتقان وتانداستارىمىزدىڭ حال-احۋالى مەن بۇگىنگى قازاقستاندىقتاردىڭ تۇرمىس جاعدايى – جەر مەن كوكتەي. بۇعان ەڭ الدىمەن تۇڭعىش پرەزيدەنتتىڭ قولعا العان ماڭىزدى الەۋمەتتىك باستامالارى مەن كورەگەندىگى, تاۋەكەلدەن تايىنبايتىن ەرەن ەرلىگى سەرپىن بەرگەنى انىق.

ماسەلەن, ەلىمىزدەگى ەڭ تومەنگى كۇن­كورىس دەڭگەيىنىڭ كولەمى 1997 جى­لى 3 505 تەڭگەنى, 2005 جىلى 6 014 تەڭگە­نى, 2021 جىلى 34 302 تەڭگەنى قۇرادى. سوڭ­عى جيىرما جىلدا بۇل شامامەن 10 ەسە ءوستى. جۇمىسپەن قامتىلعان حالىق سانى 1991 جىلعى 7,7 ملن ادامنان 2021 جىلعى ءبىرىنشى توقساندا 8,8 ملن ادامعا دەيىن ۇلعايدى. ال جۇمىسسىزدىق دەڭگەيى بولسا, 1999 جىلعى 13,5%-دان 2021 جىلدىڭ ءبىرىنشى توقسانىندا 4,9%-عا دەيىن تومەندەدى. سونداي-اق 1999 جىلدان باستاپ 2020 جىلعا دەيىن مەملەكەتتىك الەۋمەتتىك جاردەماقىلاردىڭ ورتاشا مولشەرى ازاماتتىڭ مۇگەدەكتىگى بويىنشا 3 106 تەڭگەدەن 46 219 تەڭگەگە دەيىن (نەمەسە 14,9 ەسەگە), اسىراۋشىسىنان ايىرىلۋى بويىنشا 4 250 تەڭگەدەن 39 169 تەڭگەگە دەيىن (نەمەسە 9,2 ەسەگە) ۇلعايدى. بۇعان قوسا 1999-2021 جىلدارى زەينەتاقى تولەمدەرىنىڭ ەلدەگى ورتاشا مولشەرى 24 ەسەگە دەرلىك ءوسىپ, بۇگىندە 100 مىڭ تەڭگەگە جەتتى (2021 جىلعى 1 مامىرداعى جاعداي بويىنشا). ال زەينەتاقىنىڭ ەڭ جوعارى مولشەرى 134,9 مىڭ تەڭگەدەن اسادى.

اسىرەسە وسىناۋ ءۇش ونجىلدىقتا حا­لىقتىڭ الەۋمەتتىك جاعدايىن جاق­سار­تۋدا اۋەلگى قوزعاۋشى كۇش بولعان ەلبا­سىنىڭ بەس الەۋمەتتىك باستاماسىن ايتۋعا بولادى. اتالعان باعدارلامانى ەلباسى 2018 جىلى 5 ناۋرىزدا پارلامەنت پالاتالارى مەن ۇكى­مەتتىڭ بىرلەسكەن وتىرىسىندا جاريالاپ, قازاقستاندىقتاردىڭ ءال-اۋقاتىن ءارى قاراي جاقسارتا تۇسۋگە باعىتتالعان جاڭا الەۋمەتتىك باستامالار قاراپايىم حالىقتىڭ قوماقتى قولداۋىنا يە بولدى. «ۇسىنىستىڭ ءبارى – ەسەپ-قيسابى مۇ­قيات جاسالعان باعدارلاما. بۇل – ەلدىڭ يگى­لىگىنە ارنالعان ۇتىمدى, سونىمەن قا­تار وپتيميستىك جوبا. مەن وركەندەگەن قازاقستان – ەڭ الدىمەن مەملەكەتى ءوزىن قورعاپ, قولدايتىنىن, قامقورلىق جاسايتىنىن سەزىنەتىن, تيىسىنشە ەلىن جان جۇرەگىمەن سۇيەتىن, وزدەرىنە سەنىمدى ادامدار دەپ سانايمىن. سول سەبەپتى ءبىز بۇگىن جاڭا, اۋقىمدى الەۋمەتتىك جوبالارعا جول اشامىز», دەدى ەلباسى.

سول جىلى 6 ناۋرىزدا وتكەن ۇكىمەت وتىرىسىندا ەلدىڭ بۇرىنعى پرەمەر-ءمي­نيسترى باقىتجان ساعىنتاەۆ ۇلت­­­تىق ەكونوميكا مينيسترلىگىنە مەملەكەت­تىك ورگاندارمەن جانە ۇلتتىق بانكپەن بىرلەسىپ, ەلباسىنىڭ باستامالارىن ىسكە اسىرۋ بويىنشا ەگجەي-تەگجەيلى جول كارتاسىن ازىرلەۋدى تاپسىردى. ارادا ءبىر اپتادان استام ۋاقىت وتەر-وتپەستە ۇكىمەت وسى بەس الەۋمەتتىك باستامانى ىسكە اسىرۋ جونىندەگى جول كارتاسىن قابىلدادى. جول كارتاسى مۇددەلى مەملەكەتتىك ورگان­دارمەن جانە ۇلتتىق بانكپەن بىر­لەسىپ ازىرلەندى. قۇجات 35 شارادان تۇرا­دى جانە 7 زاڭ جوباسىن, 6 ۇكىمەت قاۋلى­سىنىڭ جوباسىن جانە 3 ۇلتتىق بانك باسقارماسى قاۋلىسىنىڭ جوباسىن ازىر­لەۋدى, سونداي-اق مينيسترلەردىڭ 2 بۇي­رىعى مەن اكىمدىكتەردىڭ 4 قاۋلىسىن قابىل­داۋدى قاراستىردى.

وسىلايشا, ۇلتتىق بانك وسى بەس الەۋ­مەتتىك باستامانىڭ ء«اربىر وتباسىنا باس­پانا الۋدىڭ جاڭا مۇمكىندىكتەرىن بەرۋ» تۋرالى ءبىرىنشى باعىتىنىڭ باستى ورىنداۋ­شىسى رەتىندە ايقىندالدى. ور­گان بۇعان دەيىنگى جىلداردىڭ ەڭ ءساتتى تاجىريبەسىن پايدالانىپ, ەلباسى انىق­تاعان جىلدىق 7%, 25 جىلعا, باستاپقى جارناسى 20% جاع­دايىندا «7-20-25» باعدارلاماسىن ىسكە قوستى. باعدارلاماعا رەسمي تابىسى بار قازاقستان ازاماتى قاتىسا الاتىن بولىپ كەلىسىلدى. ال «جالاقىسى تو­مەن جۇ­­مىس­­شىلاردىڭ ەڭبەكاقىسىن كو­بەيتۋ ءۇشىن ولاردىڭ سالىق جۇكتەمەسىن ازايتۋ» تۋرالى ەكىنشى باعىتتىڭ باس­تى ورىنداۋشىسى – ۇلتتىق ەكونوميكا مينيسترلىگى. وسى باعىتتا سالىق زاڭ­ناماسىنىڭ نورمالارىن وزگەرتۋ بويىن­شا بىرقاتار ۇسىنىس ازىرلەندى. ءبىلىم جا­نە عىلىم مينيسترلىگى – «جوعارى ءبى­لىم الۋدىڭ قولجەتىمدىلىگى مەن ساپا­سىن ارتتىرىپ, ستۋدەنت جاستاردىڭ جا­تاقحا­ناداعى جاعدايىن جاقسارتۋ» جو­نىندەگى ءۇشىنشى باعىتتىڭ نەگىزگى ورىن­داۋ­شى­سى. اتالعان باعىت اياسىندا تەح­نيكا­لىق ماماندىقتارعا ەكپىن بەرە وتى­رىپ, مەملەكەتتىك ءبىلىم بەرۋ تاپسىرىس­تارىن ۇل­عاي­­تۋ كوزدەلدى. مەملەكەت-جە­كەمەنشىك ارىپ­تەس­تىگى قاعيداسىنداعى جاتاقحانالار قۇ­رى­­لىسى بويىنشا تەتىك­تەردى انىقتاۋ مەن زاڭنامالىق تۇزە­تۋلەردى ازىرلەۋ جوس­پارلاندى.

«شاعىن نەسيە بەرۋدى كوبەيتۋ» اتتى ءتورتىنشى باعىتقا – ەڭبەك جانە حالىقتى الەۋمەتتىك قورعاۋ مينيسترلىگى جاۋاپتى. اتالعان باعىت بويىنشا 2017-2021 جىل­­دارعا ارنالعان ناتيجەلى جۇمىسپەن قام­تۋدى جانە جاپپاي كاسىپكەرلىكتى دامىتۋ باعدارلاماسىنا تۇزەتۋلەر ەنگىزۋ جوسپارلاندى. وزگەرىستەر قالالارداعى جانە اۋىلدىق جەرلەردەگى شاعىن نەسيە بەرۋدى قارجىلاندىرۋدى ۇلعايتۋ جانە كاسىپكەرلىكتى دامىتۋ ماسەلەلەرىن قامتىدى. «ەلدى گازبەن قامتاماسىز ەتۋدى جالعاستىرۋ» تۋرالى بەسىنشى باعىتتى ىسكە اسىرۋدى ەنەرگەتيكا مينيسترلىگى قولعا الدى. اتالعان باعىت «سارىارقا» ماگيس­ترالدى گاز قۇبىرىنىڭ ءبىرىنشى كەزەڭىنىڭ قۇرىلىسىنا ارنالدى. جوبانىڭ سحەماسى مەن قارجىلاندىرۋدىڭ شارتى بەلگىلەندى. ەقدب, ەادب جانە باسقا دا حالىقارالىق قارجى ۇيىمدارى ارقىلى قارجى تارتۋ جوسپارلاندى.

وسىلايشا, ۇكىمەت ۇلتتىق بانكپەن بىرلەسە وتىرىپ, ناقتى ءىس-شارالار مەن ولار­دى ورىنداۋ مەرزىمدەرى ەگجەي-تەگ­جەيلى قاراستىرىلعان جول كارتاسىن ازىر­لەدى. ءتىپتى سول جوسپارعا سايكەس 2018 جىل­دىڭ سوڭىنا دەيىن 6 ءىس-شارا ورىندال­دى. قالعان 3 ءىس-شارا ۇزاقمەرزىمدى كەزەڭگە – 2019-2021 جىلدار ارالىعىندا قولعا الىناتىن بولدى. سونىمەن حا­لىقتىڭ تۇرعىن ءۇي يپوتەكاسىنىڭ قول­جەتىمدىلىگىن ارتتىرۋدى كوزدەيتىن ء«ار­بىر وتباسىنا باس­پانا الۋدىڭ جاڭا مۇم­كىندىكتەرىن بەرۋ» تۋرالى ءبىرىنشى باس­تامانىڭ ناتيجەسىندە ءاربىر جۇمىس ىستەي­تىن قازاقستاندىقتىڭ يپوتەكالىق قارىز الۋعا مۇمكىندىگى پايدا بولادى. نەگىزگى پارامەترلەرى: نەسيە ءوسىمىنىڭ مول­شەرلەمەسى – جىلىنا 7%-دان اسپايدى, باستاپقى جارنا 20%-دان كەم بولماۋى ءتيىس, نەسيە مەرزىمى 25 جىلعا دەيىن بەرىلەدى. وسىلايشا, «7-20-25» باعدارلاماسى 19 ماۋ­سىمدا بەكىتىلىپ, 2018 جىلعى 4 شىلدەدە باس­تاۋ الدى. اتالعان باعدارلاما اياسىندا 8 ەكىنشى دەڭگەيلى بانك نەسيە بەرۋدە: «تسەنتركرەديت بانكى» اق, «قازاقستان­نىڭ حالىقتىق جيناقتاۋشى بانكى» اق, «ەۋرا­زيالىق بانك» اق, «تسەسنابانك» اق, «اتفبانك» اق, «Bank RBK» اق, «ForteBank» اق جانە «سبەربانك» اق.

2018 جىلدىڭ سوڭىنا دەيىن باعدار­لامانى ىسكە اسىرۋ اياسىندا 5 621 ءوتىنىم قابىلدانىپ, سونىڭ ىشىندە 42,4 ملرد تەڭگە سوماسىنا نەسيە بەرۋگە 3 542 ءوتىنىم ماقۇلداندى. «7-20-25» باعدارلاماسىن ىسكە اسىرۋدىڭ العاشقى التى ايىنىڭ قورىتىندىسى وسىنداي. جوبانى جۇزەگە اسىرۋعا 1 ترلن تەڭگە ءبولىندى. ال 2019 جىلى – 8 723 نەسيە (99,1 ملرد تەڭگە), 2020 جىلى – 10 207 نەسيە (120,8 ملرد تەڭگە) راسىم­دەلدى. ال بيىلعى بەس ايدا (قاڭتار-مامىر) تۇرعىندار 73,9 ملرد تەڭگەگە 5 656 نەسيە العان بولسا, 30 قىركۇيەكتەگى جاعداي بويىنشا, «7-20-25» باعدارلاماسىن ىسكە اسىرۋ اياسىندا 891,2 ملرد تەڭگە نەسيە الۋعا 72 116 ءوتىنىم قا­بىل­داندى. سونىڭ ىشىندە 511,3 ملرد تەڭ­گەگە 41 450 نەسيە ماقۇلداندى.

ەلباسى ەكىنشى باستامادا سالىستىرمالى تۇردە جالاقىسى تومەن قازاق­ستاندىقتاردى قولداۋ ءۇشىن 2019 جىلدىڭ 1 قاڭتارىنان باستاپ ولار­دىڭ سالىق جۇكتەمەسىن 10 ەسەگە ازايتىپ, 1% عانا سالىق سالۋدى, اي سايىن ەڭ تومەنگى ەسەپتىك كورسەتكىشتىڭ 25 ەسە­­­لەن­گەن كولەمىنەن از جالاقى الا­تىن­­دارعا سالىناتىن جەكە تابىس سالى­عىن ازايتۋ ارقىلى ولاردىڭ سالىق جۇكتەمەسىن جەڭىلدەتۋدى تاپسىردى. بۇل «جالاقىسى تومەن جۇمىسشىلاردىڭ ەڭبەكاقىسىن كوبەيتۋ ءۇشىن ولاردىڭ سالىق جۇكتەمەسىن ازايتۋ» قادامى ەدى. وسىلايشا, 2019 جىلعى 1 قاڭتاردان باس­تاپ 25 اەك-كە دەيىن جالاقى الاتىن جۇمىسشىلارعا سالىق جۇكتەمەسىن 10 ەسەگە تومەندەتۋ قاراستىرىلدى. ازىر­لەنگەن نورمالار 2019-2021 جىلدا­رى جەرگىلىكتى بيۋدجەتتەردىڭ 93,7 ملرد تەڭگە كولەمىندەگى شىعىنىنا الا كەلگەنىن ايتا كەتكەن ءجون. ولار 2017-2019 جىلدارداعى ۇشجىل­دىق ترانسفەتتەردىڭ قولدانىسى كەزەڭىندە رەسپۋبليكالىق بيۋدجەت قارا­جاتى ەسەبىنەن وتەلدى.

ەكىنشى باستاماعا سايكەس جالاقىسى 25 ايلىق ەسەپتىك كورسەتكىش نەمەسە 60 125 تەڭگەدەن تومەن جۇمىسشىلار ءۇشىن جەكە تابىس سالىعىنىڭ مولشەرلەمەسىن 10 ەسە تومەندەتۋ ۇسىنىلدى. جالپى, رەس­پۋبليكادا مۇنداي ەڭبەكاقىنى 2 ملن-نان اسا ادام الادى. نەگىزىنەن بۇل – اۋىل شارۋاشىلىعى مەن ساۋدا سالاسىندا­عى جۇمىسشىلار. اتالعان باستامانى ىسكە اسىرۋ ماقساتىندا مەملەكەتتىك ورگان­­دارمەن جانە «اتامەكەن» ۇلتتىق كاسىپكەرلەر پالا­تا­سىمەن بىرلەسكەن جۇ­مىس جۇرگىزىلدى. جۇمىس ناتيجەسىندە جالاقىسى تومەن جۇ­­مىس­­­شى­لار­دىڭ جەكە تابىس سالىعىن تو­مەن­دەتۋدىڭ وڭتاي­لى تەتىگى ايقىندالدى. ماسەلەن, سا­لىق سالىناتىن تابىس 90 پايىز­عا ازاي­تىلدى. قالعان ەڭبەكاقىعا 10 پا­يىز مول­شەرلەمەمەن جەكە تابىس سالىعى سا­لى­­­­نادى. ياعني سالىق جۇكتەمەسى 10 ەسەگە تو­مەندەدى.

ماسەلەن, جالاقى ايىنا 60 125 (25 ايلىق ەسەپ كورسەتكىش) تەڭگەنى قۇرايدى. وسى سومادان 10% مولشەرىندە مىندەتتى زەينەتاقى جارنالارىنىڭ سوماسى, ياعني 6 013 تەڭگە شەگەرىلەدى. قالاتىنى – 54 112 تەڭگە. بۇل سومادان 1 ەڭ تومەن جالاقى – ەڭ از سالىق سالىنبايتىن كىرىس, ياعني 28 284 تەڭگە شەگەرىلەدى. سالىق سالىناتىن تابىس (قولدانىستاعى مەحانيزم) – 25 828 تەڭگە قالادى. قولدانىستاعى مەحانيزم بويىنشا سالىق سوماسى 25 828ح10% = 2 583 تەڭگە. ۇسىنىلعان تەتىككە سايكەس سالىق سالىناتىن تابىس مولشەرى 90%-عا تومەندەدى: 25 828 – (25 828ح90%) = 2 583 تەڭگە. بۇل سوماعا جەكە تابىس سالىعىنىڭ 10% مولشەرلەمەسى بويىنشا سالىق سالىنادى – 2 583ح10% = 258 تەڭگە. ياعني ءىس جۇزىندە سالىق مولشەرى 10 ەسە 2 583 تەڭگەدەن 258 تەڭگەگە دەيىن تومەن­دە­دى. ال جالاقى قوسىمشا 2 325 تەڭگەگە ءوستى. اتالعان تەتىكتى قولدانۋ قىزمەتكەر­دىڭ دەرەۋ جانە كەپىلدىكتى قوسىمشا تابىس الۋىن (نەگىزگى جالاقى الۋ كەزىندە) پايىمدايدى جانە جۇمىس بەرۋشىنىڭ قارجىلىق جۇكتەمەسىن ۇلعايتپايدى.

سونىمەن بىرگە جۇمىس بەرۋشىنىڭ اكىم­شىلىك شىعىندارى مينيميزاتسيالان­دى. جالپى, رەسپۋبليكا بويىنشا جۇ­مىس­شىلار 29 ملرد تەڭگە شاماسىندا قوسىمشا ەڭبەكاقى الادى. سالىق زاڭ­ناماسىنا ءتيىستى تۇزەتۋلەر 2018 جىلعى 2 شىلدەدە ەلباسى قول قويعان «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كەيبىر زاڭنامالىق اكتىلەرىنە الەۋمەتتىك قامسىزداندىرۋ ماسەلەلەرى بويىنشا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى» زاڭدا كوزدەلگەن. اتالعان تەتىك 2019 جىلعى 1 قاڭ­تاردان باستاپ قولدانىسقا ەندى.

ءۇشىنشى باستاما «جوعارى ءبىلىم الۋ­دىڭ قولجەتىمدىلىگى مەن ساپاسىن ارتتىرىپ, ستۋدەنت جاستاردىڭ جاتاق­حا­ناداعى جاعدايىن جاقسارتۋ» ماسەلەسىنە قاتىستى بولدى. ەلباسى تاپسىرمالا­رىن ورىنداۋ اياسىندا 2018 جىلعى قىر­­­كۇيەكتەن باستاپ ءبىلىم بەرۋ گرانتتا­رى 20 مىڭ ورىنعا كوبەيتىلدى: 11 مىڭى – تەحنيكالىق ماماندىقتارعا; 5 مىڭى – ەڭبەك نارىعىندا سۇرانىسقا يە مامان­دىقتارعا; 3 مىڭى – ماگيسترلەردى وقى­تۋعا, 1 مىڭى PhD دوكتورلارىن دايار­لاۋ­عا باعىتتالدى. وسىلايشا, 2018 جىل­­دىڭ وزىندە مەملەكەتتىك ءبىلىم بەرۋ تاپ­سىرىسىنىڭ جالپى كولەمى 69 059 ورىندى (53 594 – جوعارى ءبىلىم بەرۋ, 13 220 – ماگيستراتۋرا, 2 265 – دوكتورانتۋرا PhD) قۇرادى. تەحنيكالىق جانە اۋىل شارۋاشىلىعى ماماندىقتارى بويىنشا جوعارى ءبىلىمدى ءبىر ماماندى دايارلاۋعا بولىنگەن شىعىندار 346,6 مىڭ تەڭگەدەن 635,8 مىڭ تەڭگەگە دەيىن ۇلعايتىل­دى. تەحنيكالىق جانە تەحنولوگيالىق ما­ماندىقتار بويىنشا كادرلاردى دايار­لاۋعا مەملەكەتتىك تاپسىرىس كولەمى, سونىڭ ىشىندە ينجەنەرلىك كادرلاردى دايارلاۋعا ارنالعان كولەم (اقپاراتتىق تەحنولوگيالار, روبوتتى تەحنيكا, نانو-تەحنولوگيالار سالاسىندا) 25 237 گرانتتى (49,6%) قۇرادى. پەداگوگيكا ماماندارىن, ونىڭ ىشىندە تىلدىك قۇزىرەتتىلىگى جوعارى كادرلاردى دايارلاۋعا ەرەكشە كوڭىل بولىنگەن (مەملەكەتتىك تاپسىرىستىڭ جالپى كولەمىنىڭ 18,7%-ى).

بۇعان قوسا ەلباسى «بەس الەۋمەتتىك باستاماسىندا» الەمدىك ستاندارتتارعا ساي ءبىلىم بەرۋ جۇيەسىن قالىپتاستىرا وتىرىپ, ستۋدەنتتەردىڭ ءبىلىم الۋىنا جانە تۇراتىن جەرىنە جاعداي جاساۋعا ءتيىستى نازار اۋدارۋ قاجەتتىگىن اتاپ كورسەتكەن بولاتىن. سوعان وراي 2022 جىلدىڭ سوڭىنا دەيىن ستۋدەنتتەرگە ارناپ كەمىندە 75 مىڭ ورىندىق جاڭا جاتاقحانا سالۋ تاپسىرىلدى. بۇل رەتتە 2018 جىلدىڭ قىركۇيەك ايىنان باستاپ ستۋدەنتتەردىڭ تۇراتىن جەرلەرىنىڭ جاعدايىن جاقسارتۋ جونىندەگى جوبا ءىس جۇزىندە جۇزەگە اسىرىلا باستادى.

2018 جىلى جاتاقحانالارعا دەگەن جالپى قاجەتتىلىك 90 366 ورىندى قۇرادى (جوو-لار – 65 713 ورىن, كوللەدجدەر – 24 653 ورىن). بۇل رەتتە تاپشىلىقتى جابۋ ءۇشىن 170 جەر تەلىمىندە جاڭا ورىندار بەرۋ كوزدەلدى. ولاردىڭ 49-ىن اكىمدىكتەر بولگەن بولسا, 121-ءى وقۋ ورىندارى مەن ينۆەستورلارعا تيەسىلى. سول 2018 جىلدىڭ سوڭىنا دەيىن نۇر-سۇلتان (3), الماتى (5), شىمكەنت (2), قاراعاندى (1) جانە ورال (1) قالالارىنىڭ ءبىلىم بەرۋ ۇيىمدارىمەن مەملەكەتتىك تاپسىرىستىڭ 12 كەلىسىمشارتىنا قول قويىلدى. ال 2019 جىلدان باستاپ رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتە قۇرىلىس سالۋشىلاردىڭ ينۆەستيتسيالىق جانە پايدالانۋ شىعىندارىن وتەۋگە قاراجات (2019 جىلى – 1 ملرد تەڭگە; 2020 جىلى – 4 ملرد تەڭگە; 2021 جىلى – 10 ملرد تەڭگە) مەملەكەت-جەكەمەنشىك ارىپتەستىگى سحەماسى بويىنشا قاراستىرىلدى. الدىن الا كەستە بويىنشا جاتاقحانالاردان 2019 جىلى – 5 مىڭ ورىن, 2020 جىلى 15 مىڭ ورىندى پايدالانۋعا بەرۋ كوزدەلدى.

جاتاقحانا ماسەلەسىن شەشۋ ءۇشىن بيۋدجەتتەن 118 ملرد تەڭگە قارجى قاراستى­رىلعان بولاتىن. بۇل رەتتە 2020 جىلى 20 مىڭ توسەكتىك ورىنعا ارنالعان 75 نىسان پايدالانۋعا بەرىلدى. سونىمەن قاتار بيىل جىل باسىنان بەرى 3 مىڭ ورىنعا ارنالعان 15 جاتاقحانا قولدانىسقا ەنگىزىلدى. 2021 جىلدىڭ سوڭىنا دەيىن جاسالعان الدىن الا شارتتار ەسەبىنەن 5,5 مىڭ توسەكتىك ورىنعا ار­نالعان 23 جاتاقحانانى پايدالانۋعا بەرۋ جوسپارلانىپ وتىر. بۇعان قوسا 8 وقۋ ورنى تۇرعىن ءۇي-جايلاردى جالعا الۋ ەسەبىنەن 2 مىڭعا جۋىق ورىنعا قاجەتتىلىكتى قامتاماسىز ەتىپ وتىر. ال 2022 جىلى 24 مىڭعا جۋىق ورىندىق 59 جاتاقحانانى, 2023 جىلى 11,5 مىڭ ورىندىق 25 جاتاقحانانى پايدالانۋعا بەرۋ جوسپارلانۋدا.

ەلباسى «شاعىن نەسيە بەرۋدى كو­بەيتۋ» جونىندەگى ءتورتىنشى باستاماماسى اياسىندا 2018 جىلى قوسىمشا 20 ملرد تەڭگە ءبولىپ, شاعىن نەسيەلەردىڭ جالپى سوماسىن 62 ملرد تەڭگەگە جەتكىزۋدى تاپسىردى. سول جىلعى جەلتوقسانداعى جاعداي بويىنشا 59 ملرد تەڭگەگە 14 006 شاعىن نەسيە بەرىلگەن (قالالاردا – 13,6 ملرد تەڭگەگە 1 246, اۋىلدىق جەرلەردە – 45,4 ملرد تەڭگەگە 12 760, قالالارداعى شاعىن نەسيەنىڭ ورتاشا مولشەرى – 11 ملن تەڭگەنى, اۋىلدىق جەرلەردە 3,5 ملن تەڭگەنى قۇرادى). ءاربىر ءۇشىنشى دەرلىك قارىزعا مەملەكەتتىك كەپىلدىك بەرىلگەن. ستارتاپتارعا – 8 891 (63,5%), زاكىرلىك كوو­پەراتسيانى دامىتۋعا – 1,007 (7,2%), جەكە بيزنەستى كەڭەيتۋگە  4 108 (29,3%) شاعىن نەسيە بەرىلگەن. شاعىن نەسيە بەرۋ اياسىندا ءوزىن-ءوزى جۇمىسپەن قامتىعانداردىڭ قاتارىنان 12 325 ادام جانە 1 681 جۇمىسسىز ازامات كاسىپكەرلىكپەن اينالىسا باستادى, سونداي-اق ءوز قىزمەتتەرىن فورماليزاتسيالادى. شاعىن نەسيە الۋشىلار قوسىمشا 12 089 جۇمىس ورنىن اشتى. «باستاۋ-بيزنەس» جوباسى بويىنشا 28,3 مىڭ ادام وقىتىلدى, ولاردىڭ 19,5 مىڭ قاتىسۋشىسى وزدەرىنىڭ بيزنەس-جوبالارىن قورعاپ, 6,3 مىڭ ادام شاعىن نەسيە الدى.

ەلباسى باستامالارىنىڭ اراسىنداعى ەلدى ەلەڭ ەتكىزگەن ەڭ ءىرى جوبا «ەلدى گازبەن قامتاماسىز ەتۋدى جالعاستىرۋ» تۋرالى ۇسىنىسى بولدى دەر ەدىك. سەبەبى ناق وسى بەسىنشى باستاما قاراوزەك (قىزىلوردا وبلىسى) – جەزقازعان – قاراعاندى – تەمىرتاۋ – استانا باعىتىندا ما­گيسترالدى گاز قۇبىرىن سالۋ جوباسىن قامتيدى. 2018 جىلى تامىزدا «سارى­ارقا» ماگيسترالدى گاز قۇبىرىن سالۋ جو­باسىن قارجىلاندىرۋ سحەماسى مەن شارت­تارى ماقۇلداندى. سونىمەن قاتار جوبانىڭ جوبالىق-سمەتالىق قۇجات­تا­ماسىنا وڭ تۇجىرىم جاسالدى. سول جىلى 11 جەلتوقساندا «سارىارقا» مگ جوباسىنىڭ قۇرىلىسى باس­تاۋ الدى. وسى ۋاقىت ارالىعىندا جۇمىس ءبىر مەزگىلدە بىرنەشە جەلىلىك اعىنمەن جۇزەگە اسىرىلدى. بۇل جوسپارلانعان قۇرىلىس مەرزىمىن ساقتاۋعا مۇمكىندىك بەردى.

ماسەلەن, وسى كۇنى قاراعاندىدا گاز تاراتۋ جەلىلەرىنىڭ 1-ءشى ىسكە قوسۋ كەشەنىنىڭ العاشقى كەزەگىنىڭ قۇرى­لىسى اياقتالدى. 67,3 شاقىرىم گاز قۇ­بى­رى وتكىزىلىپ, ميحايلوۆكا شاعىن اۋد­ا­نىنداعى 1584 ۇيگە كوگىلدىر وتىن كەل­دى. ال مامىر ايىندا 2-ءشى ىسكە قوسۋ كە­شەنى جەلىلەرىنىڭ قۇرىلىسى باستالىپ, قازىرگى ۋاقىتتا
1 209 ۇيگە گاز تارتىلىپ, 36,5 شاقىرىم جەلى وتكىزىلدى. ال نۇر-سۇلتاندا گازعا كوكتال-1, كوكتال-2, تەمىرجولشىلار, پرومىشلەننىي, اگرو­قا­لاشىق, وڭ­تۇستىك-شىعىس ەلدى مە­كەندەرى, سونداي-اق جەو-1 مەن جەو-2 ەكى جىلۋ ەلەكتر ورتالىعى قوسىلدى. 650 شاقىرىم كۆارتالىشىلىك گازبەن جابدىقتاۋ جەلىلەرى سالىندى. وسىلايشا, قازىر ەلوردانىڭ 11 مىڭ ءۇيى گازعا قول جەتكىزە الادى. گاز­بەن جابدىقتاۋدىڭ ىشكى جەلىلەرىن دا­يىن­داعان تۇتىنۋشىلار «قازترانسگاز اي­ماق» اق-عا وتىنىممەن جۇگىنۋى قا­جەت. جىل سوڭىنا دەيىن كۇيگەنجار, ميچۋ­رينو, ينتەرناتسيونالنىي ەلدى مەكەن­دەرى گازبەن قامتاماسىز ەتىلەدى.

ەلباسىنىڭ ەل قامىن ويلاعان, حالىق­تىڭ تۇرمىسىن تۇزەۋگە باعىتتالعان ىلكىمدى ىستەرى اياقسىز قالعان جوق. بايىپتى باس­تامالار بۇگىن دە جالعاسىن تاۋىپ كە­لەدى. جاستارعا جاتاقحانا تۇرعىزۋ, تۇر­­عىن­دارعا كوگىلدىر وتىن جەتكىزۋ جۇ­مىس­­تا­رى جۇيەلى ءجۇرىپ جاتىر. ياعني تۇڭ­عىش پرەزيدەنتتىڭ جولعا قويىپ كەتكەن الەۋمەتتىك باعدارلامالارى الداعى ۋاقىتتا دا ەل دامۋىنا سەنىمدى سەرپىن بەرەدى دەپ سەنىممەن ايتا الامىز.