توعىزىنشى تەرريتوريا: ءتورت قۇبىلاسى شەگەندەلدى

1991 جىل. الاساپىران كەزەڭ. «با­لا­پان باسىنا, تۇرىمتاي تۇسىنا» كەت­كەن الماعايىپ ۋاقىت. وسى جىلى كەڭەس­تىك رەسپۋبليكالار باسشىلارى ال­ماتى قالاسىندا باس قوستى. ءدال وسى ال­قالى جيىننىڭ ناتيجەسىندە «كە­ڭەستەن كەيىنگى رەسپۋبليكالاردىڭ مەم­لەكەت­تىك شەكارالارى كسرو تارا­عان كەزدەگى بۇرىنعى كەڭەستىك رەسپۋب­ليكالاردىڭ اكىمشىلىك-اۋماقتىق شە­كا­رالارى بولىپ قالادى» دەگەن ال­ماتى دەكلاراتسياسىنا قول قويىلعان ەدى. بۇل 90-جىلداردىڭ الاساپىرا­نىمەن بەت-بەتىمەن كەتۋدىڭ از-اق الدىندا تۇرعان كەڭەستىك رەسپۋبلي­كالار قول جەتكىزگەن زور جەتىستىكتىڭ باس­­تاماسى بولاتىن. سونىڭ ىشىندە تاۋەل­سىز قازاقستاننىڭ مەملەكەتتىك شەكا­رانى شەگەندەۋدەگى تاريحى بۇل با­عىتتا جۇرگىزە بىلگەن كوپۆەكتورلى سىرت­قى سارابدال ساياساتىمەن قۇندى. الىس­پەن دە, جاقىنمەن دە تەڭ ءارى ور­نىق­تى قارىم-قاتىناسىمىزدى ساق­تاي وتىرىپ, كۇرمەۋى قيىن ماسەلەنى شەشۋ­دىڭ ءمانى دە بولەك ەدى. ويتكەنى ەلباسى ايتقانداي «شەكارا ماسەلە­سى, ياعني ەلىڭنىڭ سىرتقى شەپتەرىنىڭ قاي مەملەكەتپەن شەكتەسەتىندىگى تىكە­لەي مەملەكەتتىلىگىڭنىڭ تاعدىرىن ايقىن­داي الاتىن ماسەلە» بولاتىن.

ەلىمىزدىڭ ەكونوميكالىق ساياساتىنا تىكەلەي ىقپال ەتەتىن فاكتوردىڭ ءبىرى – قازاقستاننىڭ تەڭىزگە شىعا ال­ماي­تىندىعى. وسىنى ەسكەرگەن ەل­باسى تەڭىزگە شىعا الاتىن ەكى كورشى – قوس الىپ مەملەكەت – رەسەي جانە قىتاي­مەن شەكارا ماسەلەسىندە ساراب­دال سايا­ساتقا, بەرىك ديپلوماتياعا ار­قا سۇيە­دى. ويتكەنى دۇنيەجۇزى بويىن­شا قۇرلىقتاعى ەڭ ۇزىن, 7,5 مىڭ شا­قى­رىمدى قۇرايتىن قازاقستان-رەسەي شەكاراسىنىڭ ناقتىلانۋى ەلىمىز ءۇشىن اسا ماڭىزدى ەكەنى داۋسىز.

قازاقستان مەن رەسەي اراسىنداعى مەملەكەتتىك شەكارانى دەليميتاتسيالاۋ جانە دەماركاتسيالاۋ 1998 جىلعى 12 قازاندا باستالدى. وسى كۇنى ەكى ەل پرەزيدەنتتەرى الماتىدا قازاقستان رەس­پۋبليكاسى مەن رەسەي فەدەراتسياسى اراسىنداعى مەملەكەتتىك شەكارانى دەليميتاتسيالاۋ تۋرالى حاتتاماعا قول قويعان ەدى. حاتتاماعا سايكەس, تاراپتار الدىمەن قاجەتتى شارالاردى جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن ۇكىمەت دەڭگەيىندەگى دەلەگاتسيالار قۇرىپ, دەلەگاتسيالار 1999 جىلدىڭ سوڭىنا قاراي كەلىسسوزگە كى­رىستى. بۇل پروتسەستىڭ ۇزاققا سوزىلا­تىنى جانە كوپ ۋاقىت الاتىنى ءاۋ باس­تان بەلگىلى ەدى. ويتكەنى ەكى ەلدى ءبو­لىپ تۇرعان شەكارا – دۇنيە جۇزىندەگى ەڭ ۇزىن قۇرلىقتاعى شەكارا. ال وسىنداي اۋماقتاعى شەكارانى دەليميتاتسيالاۋ مەن دەماركاتسيالاۋ جۇمىستارى حالىقارالىق-قۇقىقتىق تاجىريبەدە بۇرىن-سوڭدى بولماعان ەدى. ال 2005 جىلدىڭ 18 قاڭتارىندا ماسكەۋدە مەملەكەتتەر باسشىلارى قازاقستان-رەسەي مەملەكەتتىك شەكاراسى تۋرالى قازاقستان رەسپۋبليكاسى مەن رە­سەي فەدەراتسياسىنىڭ اراسىنداعى شارت­قا قول قويعان كەزدە نۇرسۇلتان نازارباەۆ: ء«بىز ءبارىمىز ماڭىزدى تاريحي وقيعانىڭ كۋاگەرى بولىپ وتىرمىز. تاريحي بولىپ سانالاتىنى – ءبىز ءبىرىنشى رەت شەكارانى شارتتىق تارتىپپەن بەلگىلەدىك», دەگەن سوزىنە بۇكىل قازاق ەلى كۋا بولعان ەدى.

سونداي-اق بىزگە دەيىن ەشكىممەن شەكاراسىن ناقتىلاي قويماعان الپاۋىت قىتايمەن شەكارا بەلگىلەۋدە ءتيىمدى قادام جاسالىپ, ەكى مەملەكەتتىڭ ورتاق مامىلەگە كەلۋى شىن مانىندە ۇلت­تىق قاۋىپسىزدىگىمىزدى نىعايتقان, حال­قىمىزدىڭ بولاشاققا دەگەن سەنى­مىن ارتتىرعان اۋقىمدى ساياسي شارا بولدى. ەستەرىڭىزدە بولسا, ەلباسىنىڭ قىتاي ەلىنە العاشقى رەسمي ساپارى 1993 جىلدىڭ قازانىندا جاسالدى. ساپار بارىسىندا جاسالعان ەكىجاق­تى كەلىسسوزدەردىڭ ناتيجەسىندە قىتاي باس­­شىسى تسزيان تسزەمين شەكارانى زاڭ­دىق تۇرعىدان قاعازعا ءتۇسىرۋ جو­نىندەگى ۇسىنىستى قولداعان ەدى. ەڭ باس­­تىسى, رەسمي ساپار كەزىندە قىتاي قازاقستانعا تەرريتوريالىق تالاپتار قويمايدى, شەكارا ماسەلەلەرى بىزگە تا­ريحتان مۇرا­عا قالعان, ال ولار­دى كەلىسسوز جولى­مەن, تەڭ قۇقىق­تى­لىق قا­عيداتى, مامىلەگە كەلۋ جانە ءوز­­ارا جول بەرۋ نەگىزىندە شەشۋگە بو­­لادى دەگەن وتە ماڭىزدى ما­لىم­دە­مە جاسالدى. قازاقستان-قىتاي شە­­كا­را­سىنىڭ وسىلايشا كەلىسىممەن, حا­لىق­­ارالىق زاڭناما تالاپتارىنا ساي­كەس رەتتەلۋى دە جاس مەملەكەت ءۇشىن ۇل­كەن ديپلوماتيالىق جەتىستىك ەدى. وسى­­لايشا, ەلىمىز نەبارى ون جىلدىڭ ىشىن­دە قىتايمەن تەرريتوريالىق ما­سە­لەنى تولىق رەتتەپ الدى. قازىرگى تاڭ­دا قازاق­ستان-قىتاي شەكاراسىنىڭ جالپى ۇزىن­دىعى 1 783 كيلومەتردى قۇرايدى.

ەلىمىزدىڭ وزبەكستان, قىرعىزستان جانە تۇرىكمەنستان رەسپۋبليكالارىمەن دە شەكاراسىن بەكىتىپ, جەرىمىز تۇتاستىعىنىڭ قامتاماسىز ەتىلۋى كوڭىل مارقايتپاي قويمايدى. قازاقستان-وزبەكستان مەملەكەتتىك شەكاراسىن دە­لي­ميتاتسيالاۋ پروتسەسى 2000-2002, قازاقستان-تۇرىكمەنستان شەكاراسىن دەليميتاتسيالاۋ تۋرالى كەلىسسوزدەر 2000-2001 جىلدارى جۇرگىزىلدى. قازاق­ستان-قىرعىز شەكاراسىن دەليميتاتسيالاۋ جونىندەگى كەلىسسوزدەر 1999 جىلدىڭ قاراشاسى مەن 2001 جىلدىڭ جەلتوقسا­نى ارالىعىندا ءوتتى. ال قا­زاقستان-رە­سەي مەملەكەتتىك شەكارا­سىن ناقتىلاۋ ءىسى 1999 جىلدىڭ قىر­كۇيەگىنەن 2005 جىلدىڭ قاڭتارىنا دەيىن جالعاسىپ, 2005 جىلدىڭ 18 قاڭتارىندا ماسكەۋدە قازاقستان-رەسەي مەملەكەتتىك شەكاراسى تۋرالى شارتقا ەكى ەلدىڭ پرەزيدەنتتەرى قول قويدى. وسىلايشا, ەلىمىز ءوزىنىڭ قۇرلىقتاعى شەكاراسىن قۇقىقتىق تا­لاپقا سايكەس رەسىمدەدى. قۇرلىقتا بەس مەم­لەكەتپەن – قىتاي (شەكارا ۇزىن­دى­عى شامامەن – 1 783 كم), قىر­عىزستان ­(1 257 كم), وزبەكستان (2 351 كم), تۇرىكمەنستان (458,3 كم) جانە رەسەيمەن (7 548 كم) شەكتەسەتىن قازاقستان تالايلارعا شەكارا شەگەندەۋدە ۇلگى بولا ءبىلدى.

تاۋەلسىز ەلىمىزدىڭ تاريح بەتتەرىندە 2018 جىلدىڭ 12 تامىزىندا وتكەن اقتاۋ ءسامميتىنىڭ دە الار ورنى ەرەكشە. سەبەبى وسى باسقوسۋ كەزىندە كاسپيدىڭ قۇقىق­تىق مارتەبەسى تۋرالى كونۆەنتسياعا قول قويىلدى. قاتىسۋشى بەس مەملەكەتتىڭ ورتاق مۇددە ورايىن­داعى ۇلكەن جەڭىسىنىڭ كورىنىسى بولعان بۇل كەلىسىم كاسپي ماڭى ەلدەرى ارا­سىنداعى ىنتىماقتاستىق­تى ودان ءارى نىعايتۋعا, ەكونوميكا­لىق بايلانىس­تاردى ۇدەتۋگە, ايماقتىق قا­ۋىپ­سىزدىكتى نىعايتۋعا جول اشتى. بۇل كون­ۆەن­تسيانىڭ قابىلدانۋى قازاقستان شە­كاراسىن زاڭدى تۇردە بەكىتۋ ءىسىنىڭ تولىق اياقتالعانىن كورسەتتى.

تۇڭعىش پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆ باق-قا بەرگەن ءبىر سۇحبا­تىندا «قازاقستاننىڭ اۋماقتىق تۇتاس­تىعى مەن تاۋەلسىزدىگىن ساقتاۋدان اس­قان ماڭىزدى مىندەت جوق» دەگەن ەدى. ەل مەن حالىقتىڭ مۇددەسى ءۇشىن ەرەن ەڭبەك اتقارعان ەلباسىنىڭ شەكارا­لىق قايشىلىقتاردى شەشۋدەگى نەگىز­گى ءرول اتقارعانىن, باتىل ءىس-قيمىل­دار جاساپ, شەشىمدەر قابىلداعانىن نىق سەنىممەن ايتۋعا بولادى. سو­نىڭ ناتيجەسىندە مەملەكەتتىك شەكارا ماسە­­لەلەرى رەتتەلىپ, ەلدىڭ اۋماق­تىق تۇتاس­تىعىنا قول سۇعۋ قاۋپى تۇپكى­لىك­تى جو­يىلدى. ال قازاقستاننىڭ مەملە­كەتتىك شەكاراسى دوستىق پەن سەرىك­تەستىك شەكاراسىنا اينالدى.

شەگەندەلگەن شەكارامىز – تۇڭ­عىش پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆ­تىڭ تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى ساتىنەن باستاپ بارلىق كۇش-جىگەرىن اياماي, تىنىمسىز جۇرگىزگەن جۇمىسىنىڭ جار­قىن ءارى ءىرى جەمىسى. بۇكىل ءبىر ەلدىڭ بار بولۋ, نە جويىلىپ كەتۋ تاعدىرىن شە­شەتىن ەڭ كۇردەلى ىستە اعايىنداس ەلدەرمەن ءداستۇرلى دوستىققا, الپا­ۋىتتارمەن كەلىسىمگە باستايتىن سە­نىمگە سۇيەندىك. سونىڭ ارقاسىندا قازاقستان شەكاراسىن حالىقارالىق قۇقىقتارعا سايكەس بەكىتۋ ءىسىنىڭ جاسامپاز تاريحىن قالىپتاستىردى. سوندىقتان دا ەلباسى «اتا-بابا­لارىمىز اق بىلەكتىڭ كۇشىمەن, اق نايزانىڭ ۇشىمەن قورعاپ قالعان بايتاق جەرىمىزدى تاۋەلسىزدىكتىڭ ارقا­سىندا زاڭداستىرىپ, شەكارانى شەگەندەۋ – ماڭگىلىك ەل قۇرۋدىڭ ءبىر شارتى» دەگەن ويىن ۇدايى ەلدىڭ ەسىنە سالىپ جۇرەدى.