ازىرگە ونىڭ جاۋابى ء«يا» سەكىلدى كورىنەدى. ليۆيانى ستراتەگيالىق ويىن الاڭىنا اينالدىرعان شەتەلدىك دەرجاۆالار 2019 جىلى سۋدان ديكتاتورى ومار ءال-باشير اسكەري توڭكەرىس ناتيجەسىندە بيلىكتەن كەتكەن كەزدە ساحارا ماڭى ەلدەرى مەن تاياۋ شىعىستىڭ توعىسقان جەرىندە ورنالاسقان ايماقتا ءوز باسىمدىعىن كورسەتۋگە تالپىنۋعا مۇمكىندىك ىزدەگەنىن بايقاتتى.
راس, ەلدى ازاماتتىق بيلىككە كوشىرۋ ارقىلى باسقارۋ ءۇشىن كوتەرىلىستەن كەيىن تەز ارادا «ەگەمەندىك كەڭەسى» قۇرىلدى. بىراق وتكەن ايدا, ياعني بيلىك ءترانزيتىنىڭ اۋىسۋىنا ءبىر جىلدان از ۋاقىت قالعاندا سۋداننىڭ اسكەري باسشىسى, گەنەرال ابدەل فاتتاح ءال-بۇرحان توڭكەرىس جاساپ, «ەگەمەندىك كەڭەسىن» تاراتىپ, ازاماتتىق پرەمەر-مينيستر ابداللا حامدوكتى قاماۋعا الدى.
توڭكەرىس جاساعانداردىڭ بارلىعى ءباشيردىڭ قول استىندا قىزمەت ەتتى. ونىڭ ۇستىنە بۇرحان كوپ ۇزاماي باشيرگە تيەسىلى, بىراق قازىرگى تاڭدا تاراتىلعان ۇلتتىق كونگرەسس پارتياسىنىڭ جوعارى لاۋازىمدى تۇلعالارىن, سونداي-اق يسلامشىل جەتەكشىلەردى تۇرمەدەن بوساتۋدى بۇيىردى. ەلدەگى احۋالدىڭ بۇلاي وربىگەنى مىسىر مەن بىرىككەن اراب امىرلىكتەرىن الاڭداتىپ وتىر. ولار سۋداننىڭ جاڭا باسشىلىعى قۇلاعان ديكتاتوردى قولداپ, وزدەرىنىڭ جاۋى, قاتار مەن تۇركيانىڭ دوسى سانالاتىن «مۇسىلمان باۋىرلار» ۇيىمىمەن اۋىز جالاسۋى مۇمكىن دەپ قاۋىپتەنەدى.
ادەتتە, اسكەري توڭكەرىستەرگە يدەولوگيانىڭ اسەر ەتۋى سيرەك كەزدەسەدى. ونىڭ ورنىنا نارازىلار كورپوراتيۆتىك جانە ەكونوميكالىق مۇددەلەردى قورعاۋعا تالپىنادى. سۋدانداعى كوتەرىلىستى جاساعان اسكەري جەتەكشىلەر التىن ءوندىرۋ, قۇرىلىس جانە مۇناي كاسىپتەرىن قورعاۋدى ماقسات تۇتادى. ونىڭ ۇستىنە, توڭكەرىسشىلەر حالىقارالىق سوعىس قىلمىستارى ءۇشىن تاعىلعان ايىپتان جالتارىپ كەتۋدەن ۇمىتتەنەدى. ويتكەنى دارفۋرداعى گەنوتسيدتى جاساعاندار قاتارىندا بۇرحان دا بولعان.
بىراق مىسىر سەكىلدى مەملەكەتتەر تىنىش جاتادى دەگەندى بىلدىرمەيدى. تۇركيانىڭ باشيرمەن قارىم-قاتىناسى ۇلكەن ستراتەگيالىق پايدا اكەلدى. وسىلايشا, قىزىل تەڭىزدە ورنالاسقان ستراتەگيالىق تۇرعىدا ماڭىزدى سۋاكين ارالىن تۇرىكتەر 99 جىلعا جالعا الدى.
تۇركيا سۋاكيندى تەك تۋريستىك ماقساتتا قالپىنا كەلتىرۋدى جوسپارلاپ وتىرعانىن بىرنەشە رەت مالىمدەدى. بىراق سوعان قاراماستان ارالدا اسكەري بەكەت قۇرۋ ىقتيمالدىعىن دا جوققا شىعارا المايمىز. بۇرحان ۇكىمەتى بۇل جالعا بەرۋدى قولداپ قانا قويمايدى, سونىمەن قاتار وعان قوسا, اۋىل شارۋاشىلىعىن دامىتۋ ماقساتىندا سۋداننان اۋقىمدى جەردى تۇركياعا جالعا بەرمەك.
رەسەي دە سۋداننىڭ قىزىل تەڭىز جاعالاۋىنا كوز تىگىپ وتىر. وتكەن جىلى كرەمل «ەگەمەندىك كەڭەسىمەن» كەلىسىمگە قول قويدى. وسى قۇجاتقا سايكەس پورت-سۋداندا ءتورت اسكەري كەمە ۇستاۋعا مۇمكىندىك الدى. «قىرعي-قاباق سوعىس» اياقتالعاننان بەرى رەسەيدىڭ افريكادا اسكەري-تەڭىز بازاسى بولماعان. سوعان بايلانىستى ماسكەۋ بيلىگى سۋدان تىزگىنىن ۇستاعان كەز كەلگەن ۇكىمەتتىڭ كەلىسىمنەن باس تارتپاعانىن قالايدى.
سۋدانعا قىزىعۋشىلىعىن جوعالتقان ءبىر ەل بولسا, ول – قىتاي. ليۆيادان ايىرماشىلىعى سول, سۋدان مول مۇناي وندىرەتىن مەملەكەت ەمەس. 2011 جىلعى ساياسي وقيعادان كەيىن, ياعني وڭتۇستىك سۋدان ءبولىنىپ شىققاننان سوڭ, ەلدەگى بارلانعان مۇناي قورىنىڭ 80 پايىزى كورشىلەس ەلدىڭ ەنشىسىنە بۇيىردى. ءسويتىپ, سۋدان مۇناي ءوندىرۋشى ەل تىزىمىنەن ءتۇسىپ قالدى. بۇل ءبىراز ماسەلەنى تۇسىندىرەدى. قىتاي 2011 جىلدان 2018 جىلعا دەيىن سۋدانعا نەبارى 143 ميلليون دوللار نەسيە بەرگەن. ال 2003 جانە 2010 جىلدار ارالىعىندا 6 ميلليارد دوللار قارجى بولگەن ەدى. ول قاراجات نەگىزىنەن ەلەكتر جانە كولىك جوبالارىنا جۇمسالدى.
شىن مانىندە, قىتايدىڭ سۋدانداعى مۇددەسى باتىستىڭ مۇددەسىمەن ايتارلىقتاي سايكەس كەلەدى. سۋداننىڭ سومالي تۇبەگىندەگى (Horn of Africa) ستراتەگيالىق ورنىن ەسكەرە وتىرىپ, ەكى تاراپ تا اتالعان ەلدىڭ ساياسي تۇراقتى جانە ەكونوميكالىق تۇرعىدان تاۋەلسىز بولعانىن قالايدى.
وڭىردە مۇددەسى بار ەلدىڭ ءبىرى – يزرايل. بۇرحاننىڭ بيلىككە كەلۋى كەمى تەوريالىق تۇرعىدان جاقسى جاڭالىق. وتكەن جىلى بۇرحان مەن ونىڭ اسكەري قىزمەتتەگى سەرىكتەستەرى يزرايل مەملەكەتىن تانۋ جانە رەسمي ديپلوماتيالىق بايلانىستار ورناتۋ تۋرالى كەلىسىمدى قولدادى. وسىلايشا, سۋدان مۇنداي قادامعا بارعان بەسىنشى اراب ەلى اتاندى.
سۋداننىڭ ۇلتشىلدارى بۇل كەلىسىمدى قابىلداۋعا اسا نيەتتى ەمەس. دەگەنمەن اقش-تىڭ بۇرىنعى پرەزيدەنتى دونالد ترامپ اكىمشىلىگىنىڭ سۋداندى تەرروريزمگە دەمەۋشىلىك جاسايتىن مەملەكەتتەر تىزىمىنەن شىعارۋ تۋرالى ۋادەسىنەن كەيىن وعان كەلىستى. سۋداندا قىرقىسىپ جاتقان جەرگىلىكتى تاراپتار امەريكانىڭ جۇرەگى مەن ءاميانىنا اپاراتىن جول ءيزرايلدى مويىنداۋ ەكەنىن جاقسى بىلەدى.
مۇنى تەز اڭعارعان باشير ەدى. ءيزرايلدىڭ جاۋلارى حاماس پەن حەزبوللانىڭ دوسى ەكەنىنە قاراماستان, ول يزرايلمەن دە تاتۋ بولۋعا تالپىندى. ول ديپلوماتيالىق بايلانىس ورناتۋ ارقىلى اقش-تىڭ قولداۋىن يەلەنىپ, حالىقارالىق قىلمىستىق سوتتىڭ ايىپتاۋىنان قۇتىلىپ كەتەتىنىنە سەندى. ليۆيا كوتەرىلىسشىلەرىنىڭ قولباسشىسى, فەلدمارشال حاليفا حافتاردىڭ يزرايلمەن دوستاسۋداعى باستى نيەتى دە ءدال وسىنداي ەدى.
بىراق امەريكانىڭ سۋدانداعى مۇددەسى يزرايلگە قولداۋ كورسەتۋمەن شەكتەلمەيدى. سونداي-اق ول ليۆياداعى مۇددەسىنەن الدەقايدا ماڭىزدى. بىرىنشىدەن, تالىپتەر اۋعانستاندى باسىپ العاننان كەيىن, اقش قىسىمعا ۇشىرادى. وسىلايشا, شەتەلدە دەموكراتيا ورناتۋعا جاساعان ارەكەتىن تاعى دا جوققا شىعارا المايدى. تۇركيا مەن رەسەيدىڭ, سونداي-اق قىتايدىڭ مۇددەسى توعىسۋى ىقتيمال سومالي تۇبەگى ستراتەگيالىق تۇرعىدان ماڭىزعا يە. سوندىقتان اقش مۇندايعا جول بەرە المايدى.
ونىڭ ۇستىنە, ليۆياداعى قاقتىعىس ماعريبتاعى تۇراقتىلىقتى بۇزعانىمەن, سۋدانداعى سوعىس ايماقتىق تارتىپكە قاۋىپ توندىرەدى. كورشىلەس ەفيوپيا قازىردىڭ وزىندە سۋدانمەن ازاماتتىق سوعىس الدىندا تۇر. بۇل قاقتىعىس وڭتۇستىك سۋداننان مۇناي ەكسپورتتاۋعا كەدەرگى كەلتىرەدى. ال ەفيوپيانىڭ ءنىل وزەنىنە سالعان «الىپ رەنەسسانس» بوگەتى مىسىرعا ايتارلىقتاي قاۋىپ توندىرەدى.
ايماقتىق قاقتىعىسقا جول بەرمەۋ ءۇشىن اقش سۋدانداعى بيلىكتى حالىقتىڭ ءوز قولىنا ۇستاتۋ ءۇشىن يزرايل, ەگيپەت جانە ءباا-ءنىڭ قولداۋىن پايدالانۋى قاجەت. بۇل قادام «مۇسىلمان باۋىرلار» قوزعالىسىن تىزگىندەۋىن, كەز كەلگەن سۋدان ۇكىمەتىنىڭ يزرايلمەن كەلىسىمدى ساقتاۋىن قامتاماسىز ەتەدى. ءنىل وزەنىنە قاتىستى داۋدى شەشۋ ءۇشىن اقش قازىردىڭ وزىندە ەفيوپيانىڭ دامۋىنا بولىنگەن قاراجاتتى توقتاتامىز دەپ قورقىتتى.
سۋداننىڭ ازاماتتىق قوعامى قاۋىپسىزدىك كۇشتەرىنىڭ اياۋسىز قۋعىنداۋىنا قاراماستان, قارسىلىق ناۋقانىن جۇرگىزىپ, احۋالعا ءوز ۇلەسىن قوسىپ وتىر. وسىنداي تالپىنىستىڭ اسەرىنەن ءباشيردىڭ قۇلاۋىنا جول اشىلدى. (ليۆيادا مۇنداي ناۋقان بايقالمايدى.)
سۋداندىق نارازىلىق بىلدىرۋشىلەر جالعىز ەمەس. افريكا وداعى بۇرحانعا ساياسي قىسىمدى كۇشەيتتى, ال باتىس ەلدەرى مەن دۇنيەجۇزىلىك بانك كومەكتى توقتاتتى. بىراق ءالى كوپ نارسە ىستەۋ كەرەك. اقش باستاپ, باتىس قولداسا عانا سۋدان ليۆيانىڭ تاعدىرىنان قۇتىلىپ, ازاماتتىق باسقارۋ جولىن قايتا جالعاستىرا الادى.
شلومو بەن-امي,
ءيزرايلدىڭ بۇرىنعى
سىرتقى ىستەر ءمينيسترى,
تولەدو حالىقارالىق بەيبىتشىلىك ورتالىعىنىڭ ۆيتسە-پرەزيدەنتى,
Scars of War, Wounds of Peace:
The Israeli-Arab Tragedy كىتابىنىڭ اۆتورى
Copyright: Project Syndicate, 2021.
www.project-syndicate.org
