ساياسات • 29 قاراشا، 2021

سۋدان ليۆيانىڭ كەبىن كيە مە؟

72 رەت كورسەتىلدى

تەل-اۆيۆ. دەموكراتيالىق ءداستۇرى قالىپتاسىپ ۇلگەر­مە­گەن نەمەسە مۇلدە جوق پوست-كولونيالى ەلدەر قاتىگەز ديكتا­تورلىق رە­جىم­نەن قۇتىلعاننان كەيىن دەمو­كراتيالى مەملەكەتكە اينالىپ كەتۋى ەكىتالاي. ونىڭ ورنىنا ەلدە ساياسي حاوس ورناپ، شەتەلدىك مۇددەلەر ستراتەگيالىق ارتىقشىلىق ءۇشىن كۇرەسىپ، قاقتىعىسادى. ماسەلەن، يراك ساددام حۋسەين قۇلاعاننان كەيىن، ليۆيا مۋاممار ءال-كاد­دافي بيلىكتەن كەتكەننەن كەيىن وسىن­داي جاعدايعا تاپ بولدى. ەندى سۋداندى دا وسىنداي تاعدىر كۇتىپ تۇر ما؟

ازىرگە ونىڭ جاۋابى ء«يا» سە­­كىلدى كو­رىنەدى. ليۆيانى سترا­تەگيالىق ويىن الاڭىنا اينال­دىرعان شەتەلدىك دەرجاۆالار 2019 جىلى سۋدان ديكتاتورى ومار ءال-باشير اسكەري توڭكەرىس ناتيجەسىندە بيلىكتەن كەتكەن كەزدە سا­حارا ماڭى ەلدەرى مەن تاياۋ شىعىستىڭ تو­عىسقان جە­رىندە ورنالاسقان ايماقتا ءوز باسىم­دىعىن كورسەتۋگە تالپىنۋعا مۇم­كىندىك ىزدەگەنىن بايقاتتى.

راس، ەلدى ازاماتتىق بيلىككە كوشىرۋ ارقىلى باسقارۋ ءۇشىن كوتەرىلىستەن كەيىن تەز ارادا «ەگە­مەندىك كەڭەسى» قۇرىلدى. بى­راق وتكەن ايدا، ياعني بيلىك ءتران­زيتىنىڭ اۋىسۋىنا ءبىر جىلدان از ۋاقىت قالعاندا سۋداننىڭ اسكەري باسشىسى، گەنەرال ابدەل فاتتاح ءال-بۇرحان توڭكەرىس جاساپ، «ەگەمەندىك كەڭەسىن» تاراتىپ، ازامات­تىق پرەمەر-مينيستر ابداللا حامدوكتى قاماۋعا الدى.

توڭكەرىس جاساعانداردىڭ بار­لى­عى ءباشيردىڭ قول استىندا قىزمەت ەتتى. ونىڭ ۇستىنە بۇر­حان كوپ ۇزاماي با­شير­گە تيە­­سىلى، بىراق قازىرگى تاڭدا تا­را­تىل­­­عان ۇلتتىق كونگرەسس پار­تيا­­سىنىڭ جوعا­­رى لاۋازىمدى تۇل­عالارىن، سونداي-اق ­يسلامشىل جەتەكشىلەردى تۇرمەدەن بوساتۋدى بۇيىردى. ەلدەگى احۋالدىڭ بۇ­­لاي وربىگەنى مىسىر مەن بىرىككەن اراب امىرلىكتەرىن الاڭداتىپ وتىر. ولار سۋداننىڭ جاڭا باس­شىلىعى قۇلاعان ديكتاتوردى قولداپ، وزدەرىنىڭ جاۋى، قا­تار مەن تۇركيانىڭ دوسى سانالا­تىن «مۇسىلمان باۋىرلار» ۇيى­مىمەن اۋىز جالاسۋى مۇمكىن دەپ قاۋىپتەنەدى.

ادەتتە، اسكەري توڭكەرىستەر­گە يدەو­لوگيانىڭ اسەر ەتۋى سيرەك كەزدەسەدى. ونىڭ ورنىنا نا­­رازىلار كورپوراتيۆ­تىك جانە ەكو­­نوميكالىق مۇددەلەردى قور­عاۋ­عا تالپىنادى. سۋدانداعى كو­تەرىلىستى جاساعان اسكەري جە­تەكشىلەر التىن ءون­دىرۋ، قۇرىلىس جانە مۇناي كاسىپتەرىن قورعاۋ­دى ماقسات تۇتادى. ونىڭ ۇستى­نە، توڭكەرىسشىلەر حالىقارالىق سوعىس قىل­مىستارى ءۇشىن تاعىل­عان ايىپتان جالتارىپ كەتۋدەن ۇمىتتەنەدى. ويتكەنى دارفۋرداعى گەنوتسيدتى جاساعاندار قاتا­رىندا بۇرحان دا بولعان.

بىراق مىسىر سەكىلدى مەملەكەتتەر تىنىش جاتادى دە­گەندى بىلدىرمەيدى. تۇركيانىڭ با­شير­­مەن قارىم-قاتىناسى ۇلكەن ستراتەگيالىق پايدا اكەلدى. وسى­لايشا، قىزىل تەڭىزدە ورنالاس­قان سترا­تەگيالىق تۇرعىدا ماڭىز­دى سۋاكين ارالىن تۇرىكتەر 99 جىلعا جالعا الدى.

تۇركيا سۋاكيندى تەك تۋريس­تىك ماق­سات­تا قالپىنا كەلتىرۋدى ­جوسپارلاپ وتىر­عانىن بىرنەشە رەت مالىمدەدى. بىراق سو­عان قارا­ماستان ارالدا اسكەري بەكەت قۇرۋ ىقتيمالدىعىن دا جوققا شىعا­را المايمىز. بۇرحان ۇكىمەتى بۇل جالعا بەرۋدى قولداپ قانا قوي­مايدى، سونىمەن قاتار وعان قو­سا، اۋىل شارۋاشىلىعىن دامىتۋ ماق­ساتىندا سۋداننان اۋقىمدى جەردى تۇركياعا جالعا بەرمەك.

رەسەي دە سۋداننىڭ قىزىل تە­ڭىز جاعالاۋىنا كوز تىگىپ وتىر. وت­كەن جىلى كرەمل «ەگەمەن­دىك كە­ڭەسىمەن» كەلى­سىمگە قول قوي­­دى. وسى قۇجاتقا سايكەس پورت-سۋداندا ءتورت اسكەري كەمە ۇس­­تاۋعا مۇمكىندىك الدى. «قىر­عي-قا­­باق سوعىس» اياقتالعاننان بە­رى رەسەيدىڭ افريكادا اسكەري-تە­ڭىز بازاسى بولماعان. سوعان باي­لانىس­تى ماسكەۋ بيلىگى سۋ­دان تىز­گىنىن ۇستاعان كەز كەلگەن ۇكى­­مەت­تىڭ كەلى­سىمنەن باس تارت­پا­عا­نىن قالايدى.

سۋدانعا قىزىعۋشىلىعىن جو­عالتقان ءبىر ەل بولسا، ول – قىتاي. ليۆيادان ايىر­ماشىلىعى سول، سۋدان مول مۇناي ون­دى­رەتىن مەملەكەت ەمەس. 2011 جىلعى ساياسي وقيعادان كەيىن، ياعني وڭتۇستىك سۋدان ءبولىنىپ شىققاننان سوڭ، ەلدەگى بارلانعان مۇناي قورى­نىڭ 80 پايىزى كورشىلەس ەلدىڭ ەنشىسىنە بۇيىردى. ءسويتىپ، سۋدان مۇناي ءوندىرۋشى ەل تىزىمىنەن ءتۇسىپ قالدى. بۇل ءبىراز ماسەلەنى تۇسىندىرەدى. قىتاي 2011 جىلدان 2018 جىلعا دەيىن سۋدانعا نەبارى 143 ميلليون دوللار نەسيە بەرگەن. ال 2003 جانە 2010 جىلدار ارالىعىندا 6 ميلليارد دوللار قارجى بولگەن ەدى. ول قاراجات نەگىزىنەن ەلەكتر جانە كولىك جوبالارىنا جۇمسالدى.

شىن مانىندە، قىتايدىڭ سۋ­دانداعى مۇددەسى باتىستىڭ مۇد­­­دەسىمەن ايتار­لىقتاي ساي­كەس كەلەدى. سۋداننىڭ سو­مالي تۇبە­گىندەگى (Horn of Africa) سترا­تە­گيا­لىق ورنىن ەسكەرە وتىرىپ، ەكى تاراپ تا اتالعان ەلدىڭ ساياسي تۇ­راقتى جانە ەكونوميكا­لىق تۇر­­عىدان تاۋەلسىز بول­عانىن قا­لايدى.

وڭىردە مۇددەسى بار ەلدىڭ ءبىرى – يز­رايل. بۇرحاننىڭ بي­لىككە كەلۋى كە­­مى تەوريالىق تۇر­عىدان جاقسى جاڭا­­لىق. وتكەن جىلى بۇرحان مەن ونىڭ اسكەري قىزمەتتەگى سەرىكتەستەرى يزرايل مەملەكەتىن تانۋ جانە رەسمي ديپ­لو­ماتيالىق بايلانىس­تار ورناتۋ تۋرالى كەلىسىمدى قول­دادى. وسىلايشا، سۋدان مۇن­داي قادامعا بارعان بەسىنشى اراب ەلى اتاندى.

سۋداننىڭ ۇلتشىلدارى بۇل كە­لىسىمدى قابىلداۋعا اسا نيەت­تى ەمەس. دەگەنمەن اقش-تىڭ بۇ­رىنعى پرەزيدەنتى دونالد ترامپ اكىمشىلىگىنىڭ سۋداندى تەرروريزمگە دەمەۋشىلىك جاسايتىن مەملەكەتتەر تىزىمىنەن شىعارۋ تۋرالى ۋادەسىنەن كە­يىن وعان كەلىستى. سۋداندا قىر­قى­سىپ جاتقان جەرگىلىكتى تاراپ­تار امەريكانىڭ جۇرەگى مەن ءاميا­نىنا اپاراتىن جول ءيزرايلدى مويىنداۋ ەكەنىن جاقسى بىلەدى.

مۇنى تەز اڭعارعان باشير ەدى. ءيز­رايلدىڭ جاۋلارى حاماس پەن حەزبول­لانىڭ دوسى ەكەنىنە قاراماستان، ول يزرايلمەن دە تاتۋ بولۋعا تالپىندى. ول ديپ­لوماتيالىق بايلانىس ورناتۋ ارقىلى اقش-تىڭ قولداۋىن يەلەنىپ، حالىقارالىق قىل­مىس­تىق سوتتىڭ ايىپتاۋىنان قۇ­تىلىپ كەتەتىنىنە سەندى. ليۆيا كو­تەرىلىسشىلەرىنىڭ قول­باسشى­­سى، فەلدمارشال حا­ليفا حافتار­دىڭ يزرايلمەن دوستاسۋداعى باس­تى نيەتى دە ءدال وسىنداي ەدى.

بىراق امەريكانىڭ سۋدان­دا­عى مۇد­دەسى يزرايلگە قولداۋ كورسەتۋمەن شەك­­تەلمەيدى. سون­داي-اق ول ليۆياداعى مۇد­­دەسىنەن الدەقايدا ماڭىزدى. بىرىن­شى­دەن، تالىپتەر اۋعانستاندى باسىپ ال­­عاننان كەيىن، اقش قىسىمعا ۇشى­رادى. وسىلايشا، شەتەلدە دەموكراتيا ورنا­تۋعا جاساعان ارەكەتىن تاعى دا جوققا شى­عارا المايدى. تۇركيا مەن رەسەيدىڭ، سونداي-اق قىتايدىڭ مۇددەسى تو­عىسۋى ىقتيمال سومالي تۇبەگى سترا­تەگيالىق تۇرعىدان ماڭىزعا يە. سوندىقتان اقش مۇندايعا جول بەرە المايدى.

ونىڭ ۇستىنە، ليۆياداعى قاق­تىعىس ماعريبتاعى تۇراقتىلىق­تى بۇزعانىمەن، سۋدانداعى سو­عىس ايماقتىق تارتىپكە قاۋىپ تون­دىرەدى. كورشىلەس ەفيوپيا قا­­زىردىڭ وزىندە سۋدانمەن ازا­ماتتىق سوعىس الدىندا تۇر. بۇل قاق­تىعىس وڭ­تۇستىك سۋداننان مۇ­ناي ەكسپورتتاۋعا كە­دەر­گى كەل­تىرەدى. ال ەفيوپيانىڭ ءنىل وزە­نىنە سالعان «الىپ رەنەسسانس» بو­گەتى مىسىرعا ايتارلىقتاي قاۋىپ توندىرەدى.

ايماقتىق قاقتىعىسقا جول بەرمەۋ ءۇشىن اقش سۋدانداعى بي­لىكتى حالىقتىڭ ءوز قولىنا ۇستاتۋ ءۇشىن يزرايل، ەگيپەت جانە ءباا-ءنىڭ قولداۋىن پايدالانۋى قاجەت. بۇل قادام «مۇ­سىلمان باۋىر­لار» قوز­عا­لىسىن تىزگىندەۋىن، كەز كەلگەن سۋدان ۇكىمەتىنىڭ يز­رايلمەن كەلىسىمدى ساقتاۋىن قام­تاماسىز ەتەدى. ءنىل وزەنىنە قا­تىستى داۋدى شەشۋ ءۇشىن اقش قازىردىڭ وزىندە ەفيوپيانىڭ دا­مۋىنا بولىنگەن قاراجاتتى توقتاتامىز دەپ قورقىتتى.

سۋداننىڭ ازاماتتىق قوعا­مى قاۋىپ­سىزدىك كۇشتەرىنىڭ اياۋسىز قۋعىنداۋىنا قاراماستان، قارسىلىق ناۋقانىن جۇر­گىزىپ، احۋالعا ءوز ۇلەسىن قوسىپ وتىر. وسىنداي تالپىنىستىڭ اسەرىنەن ءبا­شيردىڭ قۇلاۋىنا جول اشىلدى. (ليۆيادا مۇنداي ناۋقان بايقالمايدى.)

سۋداندىق نارازىلىق بىل­دىرۋشىلەر جالعىز ەمەس. افريكا وداعى بۇرحانعا ساياسي قىسىم­دى كۇشەيتتى، ال باتىس ەل­دەرى مەن دۇنيەجۇزىلىك بانك كومەكتى توق­تاتتى. بىراق ءالى كوپ نارسە ىستەۋ كە­رەك. اقش باستاپ، باتىس قول­داسا عانا سۋدان ليۆيانىڭ تاع­دىرىنان قۇتى­لىپ، ازامات­تىق باسقارۋ جولىن قايتا جالعاستى­را الادى.

 

شلومو بەن-امي،

ءيزرايلدىڭ بۇرىنعى

سىرتقى ىستەر ءمينيسترى،

تولەدو حالىقارالىق بەيبىتشىلىك ورتالىعىنىڭ ۆيتسە-پرەزيدەنتى،

Scars of War، Wounds of Peace:

The Israeli-Arab Tragedy كىتابىنىڭ اۆتورى

 

Copyright: Project Syndicate، 2021.

www.project-syndicate.org

سوڭعى جاڭالىقتار

مۇناي باعاسى ارزاندادى

ەكونوميكا • بۇگىن، 13:23

دوستىق بەسىگى

ايماقتار • بۇگىن، 08:43

ەل كۋبوگى ءۇشىن تالاسادى

فۋتبول • بۇگىن، 08:40

شيرەك فينالدا ۇتىلدى

تەننيس • بۇگىن، 08:39

دايارلىقتارىن پىسىقتادى

حوككەي • بۇگىن، 08:37

ۇقساس جاڭالىقتار