وتكەنگە تاعزىم – ۇرپاققا ۇلاعات
ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى جىلدارىنان باستاپ قازاق ادەبيەتىنىڭ جاعدايى مەن ماسەلەلەرىن ارقاشان نازاردا ۇستادى. قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى – ەلباسى كىتاپحاناسىنىڭ ارحيۆ قورىنان الىنعان ماتەريالدار وسىنىڭ ايقىن دالەلى.
قازاق ارقاشان ابايدى قۇبىلاسىنا تەڭەدى. ءوز ۇلتىنىڭ مىنەزى مەن بولمىسىن, قايعى-مۇڭىن, قۋانىشىن ابايداي تاپ باسىپ تانىعان ەشكىم جوق. حاكىمنىڭ قازاق رۋحانياتىنداعى, جالپى قازاق ومىرىندەگى ورنى ەرەكشە. ويتكەنى قانداي انىقتاما ايتساق تا, ابايدىڭ بيىگىنە جەتپەيتىنى اقيقات. اباي زامانىنان كەيىن بىرنەشە قوعام اۋىسىپ, تالاي جىلدار كوشتى. اقىننىڭ حالقى ازاتتىق الىپ, جەكە مەملەكەت قۇردى. تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ تىزگىنىن ۇستاعان تۇڭعىش پرەزيدەنت ەل باسقارۋدا ابايعا سۇيەندى. ابايدى وقىدى, ابايدى ۇلىقتادى. جەكە تۇلعا رەتىندە ءھام جاھاندىق ساياسات ساردارلارىنىڭ ءبىرى رەتىندە حاكىمنىڭ باي مۇراسىنا قۇرمەتپەن قاراپ, ونىڭ ەسىمىن الەمگە تانىتۋعا ەرەكشە كۇش سالدى.
مەملەكەت باسشىسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ 1993 جىلى 4 مامىردا اباي اتىنداعى الماتى قالالىق قورىنىڭ سالتاناتتى اشىلۋ راسىمىنە قاتىسىپ, حاكىم ابايدىڭ تۋعانىنا 150 جىل تولۋىنا وراي وتەتىن مەرەكەلىك ءىس-شارالار ۇلكەن مادەني وقيعا عانا ەمەس, قازاقستان ەگەمەندىگىنىڭ قالىپتاسۋىنا, الەمدىك ارەنادا ونىڭ بەدەلىنىڭ ارتۋىنا جاردەمدەسەتىنىن اتاپ ايتتى.
«اباي – قازاق حالقىنىڭ رۋحاني قازىناسىنا ولشەۋسىز ۇلەس قوسقان عۇلاما عانا ەمەس, سونىمەن قاتار ول قازاق حالقىنىڭ ەل بولۋىنا ۇلان-عايىر ەڭبەك ەتكەن داناگوي. وسىنىسىمەن دە اباي الەمدىك دەڭگەيدەگى ويشىلداردىڭ قاتارىندا.
سولاي بولا تۇرا ءبىز ابايدى ءالى كۇنگە وزگە جۇرتقا تانىتا الماي كەلەمىز. وسىنى ەسكەرىپ, مەن يۋنەسكو باسشىلارىنا اباي تويىن حالىقارالىق دارەجەدە اتاپ ءوتۋ تۋرالى ۇسىنىس ايتىپ, حات جازدىم. نەگىزىندە, يۋنەسكو سوڭى ەكى نەمەسە بىرنەشە نولدەرمەن اياقتالاتىن مەرەيتويلاردى عانا تىركەيدى.
مىسالى, 100, 200, 500, 1000 دەگەندەي. الايدا بۇگىنگى قازاقستاننىڭ تاۋەلسىز مەملەكەت رەتىندەگى جاستىعىن, الەمدىك اياداعى بەدەلىن ەسكەرىپ, يۋنەسكو باسشىلىعى ءبىزدىڭ ۇسىنىسىمىزدى قولداۋعا نيەت ءبىلدىرىپ وتىر. ماسەلە وسى تامىز ايىندا قارالادى», دەدى. سونداي-اق سەمەي قالاسى مەن اباي اۋدانىندا الەۋمەتتىك-مادەني قۇرىلىس نىساندارى – اباي, شاكارىم ماۆزولەيلەرى سالىنىپ, اباي شىعارمالارى مەن اۋدارماسى باسىلىپ شىعاتىنى دا وسى جيىندا العاش ايتىلدى.
مەملەكەت باسشىسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى جىلدارىندا-اق اباي شىعارمالارىن اعىلشىن تىلىنە اۋدارتۋ ارقىلى الەمگە, سونىمەن قاتار ارنايى فەستيۆال ۇيىمداستىرىپ, تۇركى دۇنيەسىنە تانىتۋىندا ۇلت رۋحانياتى جولىنداعى ۇلكەن ماقسات بايقالادى.
وسىلايشا, اباي قۇنانباي ۇلىنىڭ 150 جىلدىعى يۋنەسكو كولەمىندە اتاپ ءوتىلىپ, 1995 جىل – «اباي جىلى» بولىپ جاريالاندى. ايتا كەتەيىك, بۇل – تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ, جالپى قازاق تاريحىنداعى الەمدىك دەڭگەيدە اتالعان العاشقى ادەبي وقيعا. ونىڭ ابايدان باستالۋى دا زاڭدى.
1995 جىلدىڭ 9 تامىزىندا ەلباسى ابايدىڭ 150 جىلدىعىنا ارنالعان جيىندا وقىعان بايانداماسى بۇگىندە «اباي تۋرالى ءسوز» دەگەن اتاۋمەن ابايتانۋ عىلىمىنا ەندى. نۇرسۇلتان نازارباەۆ حاكىم تۋرالى تاريحي بايانداماسىندا اباي الەمىن ءبىزدى جەتى تۇندە اداستىرماس تەمىرقازىققا تەڭەپ, اقىن جىرلاعان ادام بويىنداعى اقىل, ار-نامىس سىندى قاسيەتتەردىڭ ماڭىزىنا دا توقتالادى.
«ەرەكشە جاعدايدىڭ ەرەكشە ىزدەنىستەر مەن ەرەكشە ارەكەتتەرگە باستايتىنى بەلگىلى. ەرەن تالانت پەن ەرەن جىگەر دە سوندايدا كەرەك. ءاردايىم العا ۇمتىلىپ, بيىككە ۇمسىنعان ادامزات ءناسىلى. ەشقاشان تولاس تاپپاعان جانە تاپپايتىن رۋحاني كۇرەسىنە اداستىرماس نىسانا, الجاستىرماس باعدار سىلتەپ بەرە الاتىن كورەگەن كوسەم تۇلعالاردى ءاردايىم سۋساي اڭساعان, ءاردايىم توبەسىنە كوتەرە قۇرمەتتەگەن. ويتكەنى اقىل تابىلماي تۇرىپ, ەشتەڭە تابىلمايدى. ول جەتىلمەي تۇرىپ, ار-نامىس شىڭدالمايدى. ار-نامىسسىز ازامات وزگەلەردىڭ كوسەگەسى تۇگىل, ءوزىنىڭ كوسەگەسىن كوگەرتە المايدى. ونسىز ۇلتتىق سانا مەن ۇلتتىق نامىس تا تۇل. ونسىز قوعام دامۋدىڭ داڭعىل جولىنا تۇسە الماي, ۇيرەنشىكتى ءۇردىستىڭ سولعىن سوقپاعىنان شىعا الماي, زامانالار شىرعالاڭىندا باسى اينالىپ, داعدارىس حال كەشەدى. ونداي داعدارىستان شىعار جولدى تاريح پەن تابيعاتتىڭ ايرىقشا پەيىلى تۇسكەن پەرزەنتتەرى عانا سىلتەپ بەرە الادى.
اباي دا ءدال سونداي بالاعات زاماندا عالامات تاۋەكەلگە بارا العان ەرەكشە پاراسات پەن ەرەكشە رۋح يەسى. سونىڭ ارقاسىندا ول بۇگىن كۇللى ادامزاتتىڭ ابىرويى الاسارماس رۋحاني ساردارلارىنىڭ بىرىنە اينالىپ وتىر. ونى تۋعىزعان ءداۋىردى كەڭىنەن قاراستىرمايىنشا, ودان قالعان مۇرانىڭ تەرەڭىنە بويلاي المايمىز», دەيدى تۇڭعىش پرەزيدەنت.
سونداي-اق جان يەسى جارىققا تالپىنباي تۇرا المايتىنىن, حالىق تا قانشا زورلىق كورسە دە, زومبىلىق كورسە دە ءۇمىتىن ۇزبەيتىنىنە مىسال كەلتىرە وتىرىپ, ءوز زامانىنان وزىپ تۋعان اقىننىڭ ادامدىق ءھام اقىندىق ەرەكشەلىگىن اتاپ وتەدى.
«ابايدىڭ ادام كورمەگەن جانقيارلىعى مەن ەرەن كۇبىلىس سانالارداي ەرەكشەلىگى – وتارشىل كەمسىتۋشىلىك بار جەردە بولماي قويمايتىن تايسالۋدىڭ ورنىنا تايتالاستى, جيرەنۋدىڭ ورنىنا ۇيرەنۋدى, جارامساقتىقتىڭ ورنىنا جاراستىقتى, مانساپ قۋعان باققۇمارلىقتىڭ ورنىنا ءبىلىم قۋعان باسەكەنى ءسىڭىستىرىپ, ۇلتىمىزدىڭ رۋحاني قايسارلىعىن اتىمەن جاڭا قاسيەتتەرىمەن بايقاتقاندىعى», دەيدى.
«ەگەر اباي بولماسا, وسى عاسىردىڭ باسىندا-اق ازاماتتىق كەمەلدىلىككە, سۋرەتكەرلىك ساليقالىلىققا, ستيلدىك ءار الۋاندىققا, زامانمەن بىرگە اتتاپ, زامانداسپەن مۇنداس بولا الاتىنداي الەۋمەتتىك پايىمعا يە بولعان جازبا ادەبيەت مەكتەبى: شىن مانىندەگى اباي مەكتەبى قالىپتاسپاس ەدى. ماعجان جۇماباەۆ, بەرنياز كۇلەەۆ, شاڭگەرەي بوكەەۆ, شاكارىم قۇدايبەرديەۆ ليريكاسىندا, ءاليحان بوكەيحانوۆ, احمەت بايتۇرسىنوۆ, عۇمار قاراشەۆ, حالەل دوسمۇحامەدوۆ, مۇحامەدجان سەراليندەردىڭ ساياسي-عىلىمي كوسەمسوزدەرىندە, سۇلتانماحمۇت تورايعىروۆ, سپانديار كوبەەۆ, مىرجاقىپ دۋلاتوۆ, جۇسىپبەك ايماۋىتوۆ شىعارمالارىندا بار بىتىمىمەن كورىنگەن بۇل مەكتەپ اباي جۇيەلەگەن جاڭا ۇلتتىق ەستەتيكالىق الەمنىڭ قانشالىقتى سىندارلى ەكەندىگىن ايقىن تانىتتى», دەپ ابايدان باستالعان پوەزيانى سارالايدى.
ادەبيەتتىڭ اتاۋلى مەرەكەسى قارساڭىندا سەمەيدە اباي مۋزەيى, جيدەباي شاتقالىندا اباي, شاكارىم كەسەنەلەرى بوي كوتەردى. كەيىن ىستانبۇلدا اباي اتىنداعى مەكتەپ اشىلىپ, رەسەيدەگى «اباي جىلى» اياسىندا ماسكەۋدەگى جانە تاشكەنتتەگى ەسكەرتكىشى تۇرعىزىلدى.
جىر الىبى جامبىل جاباەۆتىڭ 150 جىلدىق مەرەيتويى دا مەملەكەت باسشىسىنىڭ نازارىنان تىس قالماي, 1996 جىلى 23 تامىزداعى جامبىلدىڭ 150 جىلدىعىنا ارنالعان القالى جيىندا تۇڭعىش پرەزيدەنت بايانداما جاساپ, اقىننىڭ شىعارماشىلىعى مەن اينالاسىنا, سول كەزەڭدەگى قوعامدىق وزگەرىستەرگە توقتالدى.
«ەۋروپا رەنەسسانسىنىڭ باستاۋ بۇلاعىندا دانتەنىڭ تۇرعانى سياقتى, ءحىح عاسىردا قازاق قوعامىنىڭ مادەني-رۋحاني داۋىرلەۋ كەزەڭىنىڭ جۋان ورتاسىنان جامبىلدىڭ قايتالانباس تۇلعاسى اسقاقتاي كورىنەدى. مەنىڭشە, بۇل جاي عانا اسىرە تەڭەۋ ەمەس, جان جۇرەگىمىزبەن سەزىنە الاتىن تاريحي اقيقات. ءبىز مۇنداي تاريحي اقيقاتتى نەعۇرلىم تەرەڭ تانىعان سايىن سوعۇرلىم تاريحي تۇلعالارىمىزدىڭ بولمىس-ءبىتىمى جان-جاقتى اشىلا تۇسەدى. ەڭ باستىسى, ۇلت مادەنيەتىنىڭ تاريحي جەتىلۋ, شىڭدالۋ جولدارىنىڭ ديالەكتيكاسى ايقىندالا تۇسەدى. دەمەك, ءبىز بۇگىن تاعزىم ەتىپ وتىرعان جامبىل كەزدەيسوق قۇبىلىس ەمەس, حالىق تاعدىرىمەن تامىرلاس, تاريحتىڭ تولعاعى دۇنيەگە كەلتىرگەن لايىقتى پەرزەنتتەردىڭ ءبىرى دەپ نىق سەنىممەن ايتا الامىز», دەيدى ن.نازارباەۆ.
سونداي-اق اقىننىڭ «اسىپ تۇرعان اقىلىم جوق, جەر تەسىپ كەتكەندەي شەشەندىگىم جوق. ءبىلىپ تۇرعان ءبىلىمىم جوق. مەنىڭ ءبىلىمىم سول حالىقتىڭ بىلگەندەرى. مەن حالىقتىڭ ءسوزىن ايتتىم», دەيتىنى دە وسىدان دەيدى. «ويلاپ قاراساق, وسى سوزدەردە تەرەڭ ماعىنا جاتىر. ونىڭ وسى ايتقاندارى حالىقتىڭ قۋانىشى مەن قايعىسىنا, سۇيىنگەنى مەن كۇيىنگەنىنە دەن قويىپ, جالپاق ەلدىڭ كوكەيىندەگىسىن كورە بىلەتىندىگىنە, جاتسا-تۇرسا سونىڭ ارمان-تىلەگىن, زار-مۇڭىن تەرەڭ سەزىنەتىنىنە ايقىن دالەل ەمەس پە؟ ال جالاڭ اقىل, سالقىن بىلىممەن, ءدىلمار شەشەندىكپەن حالىقتىڭ الدىنا كىم شىعۋشى ەدى, حالىقتان كىم بيىكتەپ ەدى؟ حالقىنىڭ بارشا قاسيەتىن بويىنا سىڭىرە بىلگەن جامبىلدىڭ دا الدىنا ەشكىم شىعا الماعان», دەپ, اقىننىڭ بويىنداعى ءھام ولەڭدەرىندەگى مىنەزىن تىلگە تيەك ەتەدى.
ءيا, ادەبيەتكە كوڭىل ءبولۋ, ادەبيەتتى قولداۋ – تاريح پاراقتارىنداعى اتاۋلى ەسىمدەردى, لايىقتى قالامگەرلەردى ۇلىقتاۋدان باستالادى. تاۋەلسىز مەملەكەتتىڭ تەرەڭنەن تامىر تارتاتىن تاريحتى جالعاستىرماسا, ۇمىتۋعا نەمەسە ءۇزىپ تاستاۋعا حاقىسى جوق. تۇڭعىش پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆ تا ۋاقىتتىڭ بۇل قاعيداتىن بەرىك ۇستاندى.
جىل كەلگەندەي جاڭالىق
1997 جىلى زاڭعار جازۋشى مۇحتار اۋەزوۆتىڭ تۋعانىنا 100 جىل تولدى. يۋنەسكو كولەمىندە اتاپ وتىلگەن مەرەيتويعا وراي الماتى قالاسىندا اۋەزوۆ ءۇيى اشىلدى. سالتاناتتى جيىندى اشقان ەلباسى اباي, شوقان, قۇرمانعازى, جامبىل, شاكارىم سىندى جارقىن ەسىمدەردىڭ, عاجايىپ شوعىردىڭ ىشىندە مۇحتار اۋەزوۆتىڭ جۇلدىزى جارىق ەكەنىن ايتادى.
«اۋەزوۆ تۋىندىلارىنىڭ بىردە-ءبىرىن تەبىرەنبەي-تولعانباي وقۋ مۇمكىن ەمەس. شىعارمالارىنىڭ ارقايسىسىنان قازاق اۋىلىنىڭ ەتەنە تانىس تىنىس-تىرشىلىگى, عاسىرلار بويى قازاق جۇرتى شەشىپ كەلگەن تاعدىرلىق, تۇرمىستىق, يماندىلىق ماسەلەلەرى مەنمۇندالاپ تۇرادى. الايدا بۇل تەك قازاقتىڭ پەشەنەسىنە عانا جازىلعان تالاي ما ەدى؟ كەشەگى «قيلى زاماندا» مۇنداي قۇقايدى باسقا حالىقتار كورگەن جوق پا ەكەن؟ تەگىندە اۋەزوۆ شىعارماشىلىعىنا قازاقتار عانا ەمەس, الەمنىڭ ءار شالعايىنداعى جۇرتتاردىڭ ايرىقشا ىقىلاس قويۋىنىڭ ءبىر سىرى وسىندا جاتسا كەرەك», دەيدى پرەزيدەنت.
ال 2003 جىل يۋنەسكو كولەمىندە «ماحامبەت جىلى» دەپ بەلگىلەندى. باتىر اقىننىڭ 200 جىلدىعىندا ەلباسى اتىراۋ وبلىسىنا بارىپ, ماحامبەت اۋىلىنىڭ تۇرعىندارىمەن كەزدەسىپ قايتتى.
«ماحامبەت ەل ءۇشىن جانىن شۇبەرەككە تۇيگەن ازاتكەر اقىن. حالقىنىڭ ەركىندىگى مەن بوستاندىعى ءۇشىن اقىرىنا دەيىن كۇرەسكەن باتىر, قولباسى. تاۋەلسىزدىك جولىنداعى قاسىرەتتى دە قاسيەتتى جولدى ءوز ەركىمەن تاڭداپ, وسى جولدا قۇربان بولعان ءور تۇلعا. ەگەر قازىر ەلىمىزدىڭ ءاربىر ازاماتى ءدال ماحامبەتتەي ءوز مۇددەسىن ەل مۇددەسىنە جەڭدىرە بىلسە, كوپتەگەن ماسەلە, ءسوز جوق, ەمىن-ەركىن ىسكە اسار ەدى دەپ ويلايمىن» دەگەن مەملەكەت باسشىسى تاۋەلسىزدىكتەن بەرگى ون ەكى جىلداعى جەتىستىكتەر مەن اۋىل ءومىرىن جاقسارتۋ جولىنداعى جاسالىپ جاتقان ىستەرمەن بولىسەدى. مەرەيتوي قارساڭىنداعى يساتاي-ماحامبەت مەموريالدىق كەشەنىنىڭ اشىلۋىنا دا قاتىسادى.
جوعارىدا اتالعان اتاۋلى جىلدار, تەك مەرەيتوي دارەجەسىندە عانا اتاپ وتىلگەن جوق. قازاق ادەبيەتىنىڭ ءار قالامگەرىنىڭ مەرەيلى داتاسى, ەڭ الدىمەن ونىڭ شىعارمالارىنىڭ ناسيحاتتالۋىنا ءھام قايتا زەرتتەلۋىنە ۇيىتقى بولدى. ماسەلەن, ۇلى ابايدىڭ جىلىندا بۇگىنگى كۇنى نەگىزگى ادەبي ورتالىقتارعا اينالعان قانشاما اۋقىمدى ىستەر قولعا الىندى. مۇنىڭ ءبارى اقىن-جازۋشىلاردىڭ مەرەيتويىن تەك داڭعازالىقپەن, ءبىر كۇننىڭ ەنشىسىندە عانا تويلاماي, سونىڭ نەگىزىندە كەيىنگى ۇرپاقتىڭ, قوعامنىڭ يگىلىگىنە جارايتىن جوبالاردى ويلاستىرعان ەل باسشىسىنىڭ ساياساتى دەپ بىلەمىز.
دامۋشى مەملەكەتتىڭ, دەموكراتيالى قوعامدا ءومىر سۇرەتىن مەملەكەتتىڭ رۋحاني نەگىزى مادەنيەتى مەن ادەبيەتى ەكەنى بەلگىلى. الايدا قوعامداعى وسى سالالاردىڭ قىزمەتى مەن دەڭگەيىنىڭ قانداي ەكەنىن ءھام ونىڭ دامۋى ءۇشىن نەندەي جۇمىستار اتقارىلۋ كەرەكتىگىن سول ەلدىڭ پرەزيدەنتى باقىلاپ وتىرادى. وسى ورايدا ەلباسى 1994 جىلى 18 قاراشادا شىعارماشىلىق ۇيىمداردىڭ وكىلدەرىمەن كەزدەسۋدە: «دەموكراتيالىق قوعامعا اياق باسقان جاس مەملەكەتتىڭ ەرتەڭى سەنىمدى, مىقتى بولۋى ءۇشىن, ءبىرىنشى كەزەكتە, ونىڭ رۋحاني نەگىزى – ادەبيەتى مەن ونەرى مىقتى بولۋى كەرەك ەكەنى داۋ تۋدىرمايتىن اقيقات. مەن بۇل ارادا «رۋحاني نەگىز» دەگەن تىركەستى تەكتەن-تەككە ايتىپ تۇرعان جوقپىن. كەز كەلگەن حالىققا بارىنەن بۇرىن اسقاق رۋح كەرەك. قاي ۋاقىتتا, قاي ەلدە بولماسىن, ۇلتتىڭ ۇلى پەرزەنتتەرى مەن ويشىلدارى, قايراتكەرلەرى ەڭ الدىمەن ءوز ۇلتىنىڭ, حالقىنىڭ رۋحىن كوتەرۋدى ويلاعان», دەگەن ەدى. سونداي-اق وسى جيىندا كەشەگى توتاليتارلى جۇيەنىڭ شىرماۋىنا شىرماتىلعان حالىقتىڭ ازات سانا قالىپتاستىرۋىندا شىعارماشىلىق ۇيىمداردىڭ مىندەتىن دە اتاپ وتەدى.
ء«بىزدىڭ, ونىڭ ىشىندە شىعارماشىلىق ۇيىمداردىڭ, ەڭ ءبىرىنشى كەزەكتەگى قاسيەتتى پارىزدارىنىڭ ءبىرى – ءوز تۋىندىلارى ارقىلى سانانى بۇلدىر تۇماننان سەيىلتىپ, رۋحاني ساۋىقتىرۋعا باعىت الۋ دەپ ەسەپتەيمىن. مەن بۇل ارادا «جاپپاي رەفورمانى جىرلاڭدار, سونى جازىڭدار» دەپ وتىرعان جوقپىن. حالقىمىزدىڭ, تاريحىمىزدىڭ, ءبارىمىز كۋا بولىپ وتىرعان بۇگىنگى قۇبىلىستىڭ مادەني-رۋحاني الەمى بارىنشا كەڭ. وسى الەمدى مازمۇنى جاعىنان بايىتىپ, ءتۇرى جاعىنان جاڭارتۋ – سىزدەردىڭ ەنشىلەرىڭىزگە ءتيىپ وتىر» دەگەن ن.نازارباەۆ ادەبيەت پەن ونەر سالاسىنىڭ تالانتتى وكىلدەرىنە ايىنا 2 500 تەڭگەدەن جىل بويىنا بەرىلەتىن پرەزيدەنتتىڭ ستيپەندياسى تاعايىندالعانىن حابارلادى. بۇل حالىقتىڭ تۇرمىستىق جاعدايى ەندى تۇراقتالىپ كەلە جاتقان تۇستا شىعارماشىل ادامدار ءۇشىن جىل كەلگەندەي جاڭالىق بولدى.
تۇڭعىش پرەزيدەنتتىڭ اقىن-جازۋشىلارعا قاراتا ايتىلعان قوعامدى قۇلدىق سانادان ارىلتۋ جونىندەگى تاپسىرماسىنان سوڭ, ياعني تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى ون جىلىندا تولەن ابدىكتىڭ «پاراسات مايدانى», اكىم ءتارازيدىڭ «جازا», مۇحتار ماعاۋيننىڭ «مەن», قاليحان ىسقاقتىڭ «اقسۋ – جەر جاناتى», شەرحان مۇرتازانىڭ «اي مەن ايشا», زەينوللا قابدولوۆتىڭ «مەنىڭ اۋەزوۆىم», ءابدىجامىل نۇرپەيىسوۆتىڭ «سوڭعى پارىز», رامازان توقتاروۆتىڭ «ابايدىڭ جۇمباعى», قابدەش ءجۇمادىلوۆتىڭ «دارابوز», باققوجا مۇقايدىڭ ء«ومىرزايا», ورازبەك سارسەنبايدىڭ «شەڭبەر» اتتى شىعارمالارى جازىلىپ, كوبىسى مەملەكەتتىك سىيلىق الدى.
تاۋەلسىزدىك قازاقستاننىڭ رۋحاني ومىرىنە كوپتەگەن وزگەرىس الىپ كەلدى. وشكەنىمىز جانىپ, توبەدەگىمىز كەلدى, ۇلتتىق سالت-داستۇرلەرىمىز قايتا ورالدى. وسى 1994 جىلدىڭ 14 جەلتوقسانىندا قازاقتىڭ بەس ارىسى – ساكەن سەيفۋلليننىڭ, بەيىمبەت ءمايليننىڭ, ءىلياس جانسۇگىروۆتىڭ, تۇرار رىسقۇلوۆتىڭ جانە سۇلتانبەك قوجانوۆتىڭ تۋعانىنا 100 جىل تولۋ مەرەكەسى سالتاناتتى جاعدايدا اتاپ ءوتىلدى. جيىنعا ارنايى قاتىسقان تۇڭعىش پرەزيدەنت بۇل كۇندى تاريحي وقيعا دەپ باعالادى.
ەلباسى سول جىلدارى قالامگەرلەردىڭ ماتەريالدىق جاعدايى ءبىرشاما قيىن ەكەنىن ءبىلدى. سوندىقتان جىل سايىن شىعارماشىل ادامدارمەن ءجيى كەزدەسۋگە, ادەبيەت جايىن اقىلداسۋعا, بارىنشا قولداۋ كورسەتۋگە تىرىستى. ماسەلەن, ءبىر كەزدەسۋىندە: «ارينە, قازىر جاعدايدىڭ ءبىرشاما قيىن ەكەنىن, قارجى تاپشىلىعىن العا تارتاتىندارىڭىزدى سەزىپ وتىرمىن. ءبىز ادەبيەت, ونەر جانە سپورت سالاسىنا, ونىڭ وكىلدەرىنە مۇمكىندىگىنشە قامقورلىق جاسايمىز, جاعداي تۋعىزامىز. بۇعان كۇماندارىڭىز بولماسىن. شىعارماشىلىق ەركىندىككە قولسۇعۋشىلىققا, ساياسي قىسىم جاساۋعا جول بەرىلمەيدى», دەپ نىعارلاپ ايتادى.
تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى ون جىلى ەلىمىز ءۇشىن ءارى سىناقتى, ءارى كوپتەگەن جاڭا باستامانىڭ باسى بولدى. ونجىلدىق قارساڭىندا وتكەن قازاقستان جازۋشىلارىنىڭ ءحىى قۇرىلتايىندا ەگەمەندىكتىڭ العاشقى جىلدارىنداعى ادەبيەتتىڭ ۇلت رۋحانياتىنا قوسقان ۇلەسى باعامدالىپ, ساراپتالدى. نۇرسۇلتان نازارباەۆ پرەزيدەنتتىك ستيپەنديانى ەكى ەسەگە – ايىنا 15 000 تەڭگەگە كوتەردى. بۇل ادەبيەت پەن ونەرگە, مادەنيەت پەن عىلىمعا ازاتتىق العاشقى جىلدارىنان – قانداي قيىن كەزەڭ, داعدارىستار تۇسىندا دا قولداۋ مەن قامقورلىق توقتاتىلماعانىن كورسەتەدى.
جوعارىدا ايتقانىمىزداي, تۇڭعىش پرەزيدەنت شىعارماشىلىق وكىلدەرىمەن ءجيى بايلانىستا بولدى: اقىن-جازۋشىلاردىڭ مەرەيتويلىق كەشتەرىنە قاتىسىپ, ادەبي ورتامەن اڭگىمەلەسۋگە, ماسەلەلەرىن بەتپە-بەت تىڭداۋعا تىرىستى. بۇدان بولەك شەتەلدىك اۆتورلاردى دا قابىلداپ, ەكىجاقتى ساباقتاستىقتى ۇستاندى. ماسەلەن, ەلباسى 2001 جىلى شىڭعىس ايتماتوۆپەن, 2004 جىلى برازيليالىق قالامگەر پاۋلو كوەلومەن كەزدەستى.
سونداي-اق نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ اقىن-جازۋشىلارمەن حات جازىسقانى دا بەلگىلى. 1995 جىلى مەملەكەت باسشىسى ۇلى جەڭىستىڭ 50 جىلدىعى قارساڭىندا ءازىلحان نۇرشايىقوۆقا: «قۇرمەتتى ازەكە! امان-ساۋ بولىپ, جۇرەگىڭىزبەن دە, قالامىڭىزبەن دە تاۋەلسىز ەلىڭىزگە ەڭبەك ەتە بەرىڭىز زور ريزامىن سىزگە. 9/V- 1995 ج. الماتى» دەپ اۆتوگراف جازىپ, سۋرەتىن سىيلايدى. ال 2001 جىلى ءازىلحان نۇرشايىقوۆ ەلباسىنا «تاۋەلسىزدىك تۋرالى ون اۋىز ءسوز» اتتى كىتابىن سىيعا تارتقانىن جانە ءىلياس ەسەنبەرلين تۋرالى ءوتىنىش-حات جولداعانىن ايتىپ حات جازادى. ودان كەيىن 2003 جىلى پرەزيدەنتتىڭ وزىنە جازعان حاتىن وقىپ, «حاليما» حيكاياسىن وقىعانى ءۇشىن العىس ايتىپ, حات جازادى. وندا: «ادەبيەت تاريحىندا مەملەكەت باسشىسىنىڭ جازۋشىعا ءوز قولىمەن حات جازۋى – وتە سيرەك وقيعا. بىرەۋ عانا. ول فرانتسۋز جازۋشىسى اتاقتى ۆولتەرگە ءوز قولىمەن حات جازعان پرۋسسيا كورولى فريدريح ءىى ەكەن», دەلىنگەن. سونىمەن قاتار نۇرسۇلتان نازارباەۆ 2003 جىلدىڭ 2 ناۋرىزىندا اقىن تۇرسىنحان ابدىراحمانقىزىنا ءوزى تۋرالى جازىلعان پوەمانى «قازاق ادەبيەتى» گازەتىنەن وقىعاندىعىن ايتىپ حات جولدايدى.
«شىنىمدى ايتسام, ماداق پەن تەڭەۋلەرگە قارسىمىن. مەن قازاقتىڭ ءبىرىمىن. تاعدىر مەن حالقىم قيىن-قىستاۋ كەزەڭدە وسىنداي جاۋاپتى ءىستى ماعان تاپسىردى. سول تاپسىرمانى ادال ورىنداپ, حالىقتىڭ ويىنان شىقسام – ارمانىم جوق», دەپ جازدى نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى.
كەز كەلگەن بىلىكتى باسشىنىڭ ارعى جاعىندا بيىك دەڭگەي تۇرادى. ول دەڭگەي كوپ جىلدارعى تاجىريبەمەن, پاراساتپەن, ىشكى تۇيسىكپەن, مىنەزبەن ءھام وقۋ-بىلىممەن كەلسە كەرەك. بۇل تۇرعىدا كوشباسشىنىڭ رۋحاني پايىمى, رۋحاني قورى دا باستى ءرول وينايدى. تۇڭعىش پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ ادەبيەتكە, ءسوز ونەرىنە دەگەن ەرەكشە ىقىلاسىنىڭ ءتۇپ توركىنى سوناۋ بالا كەزىندەگى كىتاپقۇمارلىعىنان باستالعان. ەلباسى جەكە كىتاپحاناسىن 60-جىلدارداعى ستۋدەنت كۇندەرىنەن باستاپ جينادى. ول اباي مەن شاكارىمدى, مۇحتار اۋەزوۆتى, ساكەن سەيفۋلليندى, فاريزا وڭعارسىنوۆانى, ءىلياس ەسەنبەرليندى, تولستوي مەن چەحوۆتى, دوستوەۆسكيدى ءسۇيىپ وقيدى.
ادەبيەتتى وقىعان ادامنىڭ بويىندا رۋحاني تۇلعالىق قاسيەت قالىپتاسادى. ول مەملەكەت باسقارۋدا وراسان زور اسەرىن تيگىزەدى. تاۋەلسىزدىكتىڭ وتىز جىلىنداعى ادەبيەت ءۇشىن جاسالعان يگى باستامانىڭ بارلىعى ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ رۋحاني دەڭگەيىنەن, تۇلعالىق قاسيەتىنەن تۋىنداعانى انىق.
