مۇراتىمىز – ماڭگىلىك ەل

قوعام ۇيىتقىسىنا اينالعان ۇيىم

پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىن (قحا) قۇرۋ تۋرالى جارلىعى شىققانىنا 19 جىل تولدى. وسىعان وراي كەشە بەيبىتشىلىك جانە كەلىسىم سارايىندا اتالعان ايتۋلى كۇنگە بايلانىستى سالتاناتتى جينالىس بولىپ ءوتتى. ونى قازاقستان حالقى اس­سامب­لەياسى توراعاسىنىڭ ورىنباسارى – حاتشىلىق مەڭگەرۋشىسى ەرا­لى توعجانوۆ اشىپ, ءجۇر­گىزىپ وتىردى. جينالىستى اش­قان كىرىسپە سوزىندە ەرالى لۇق­پان­ ۇلى اسسامبلەيانىڭ 19 جىل­داعى تاريحىنا قىسقاشا شولۋ جاسادى. وسى ۋاقىت ارالى­عىن­دا اسسامبلەيا دامۋدىڭ ءۇش كەزەڭى­نەن ءوتتى. بىرىنشىدەن, ول قوعام­دىق ۇيىم رەتىندە ورنىقتى, ەكىنشىدەن, قۇقىقتىق نەگىزدەرىن قالىپتاستىردى جانە ۇشىنشىدەن, كونستيتۋتسيالىق ورگان مارتە­بە­سىن يەلەندى. بۇگىنگى تاڭدا قازاق­ستان حالقى اسسامبلەياسى الەم­دىك وركەنيەت تانىعان, ەل ءبىر­لى­گى مەن قوعامدىق كەلىسىمنىڭ تۇعىر­لى تۇراعىنا اينالعان ينستي­تۋت, دەدى ە.توعجانوۆ. قازىر ول – 800-دەن ارتىق ەتنومادەني ءبىر­لەس­تىكتەردىڭ باسىن بىرىكتىرىپ, حالىق ديپلوماتياسىنىڭ شىنايى ور­گا­نىنا اينالعان ازاماتتىق قو­عامنىڭ بىرەگەي ينستيتۋتى.

وسىلاي دەگەن توراعا ورىنباسارى قحا-نىڭ قوعامدىق كەلىسىمنىڭ نەگىزىندە ەلىمىزدىڭ سايا­سي تۇتاستىعى مەن حالقىمىزدىڭ بىرلىگىنە جانە ۇلتتىق بىرلىك پىشىمىندە بارلىق ەتنوستىق, مادەني, تىلدىك جانە كونفەسسيالىق كوپتۇرلىلىكتىڭ باسىن ءبىر ارناعا توعىستىرا بىلگەنىنە توقتالىپ ءوتتى. مۇنداي باعانى ءوزىمىز عانا ەمەس, شەتەلدىك ساراپشىلار دا بەرىپ وتىر. اسسامبلەيانىڭ كون­ستيتۋتسيالىق مارتەبەسى, ونىڭ پرە­زيدەنتتىك باسقارۋ ۆەرتيكالىنا ۇيلەسكەندىگى ەلباسىنىڭ حالىقتىڭ بىرتۇتاستىعىن قامتاماسىز ەتۋگە باعىتتالعان ساياسي ەرىك-جىگەرىنىڭ مىزعىمايتىندىعىن كورسەتەدى. سونىمەن بىرگە, اسسامبلەياعا ساياسي پارتيالارمەن قاتار, پارلامەنتتە وكىلدىك الۋىنا كونستيتۋتسيالىق نەگىزدە كەپىلدىك بەرىلۋى – ونىڭ جالپى ۇلتتىق مۇددەنى كوزدەيتىن ساياسي ەمەس ورگان رەتىندەگى سالماعىن كورسەتەدى, دەدى ە.توعجانوۆ. كەلەسى كەزەكتە شەشەن تولە ءبيدىڭ: «بەرەكە مەن بايلىق بىرلىگى مىقتى ەلدە عانا بولادى. بەرەكەلى ەل عانا بولاشاعىن بولجاي الادى», دەگەن اتالى ءسوزىن اۋىزعا الىپ, ەلباسىنىڭ بيىلعى جولداۋىندا جاريالانعان ماڭگىلىك ەل ۇلتتىق يدەياسى – قازاقستان كەلىسىمى كەلىستى, بەرەكەلى ەل بولعان سوڭ عانا جاريالانىپ, حالقىمىزدىڭ بولاشاعىنا باعدار, ۇرپاعىنا مىندەت پەن ۇلكەن ماقسات بولىپ وتىرعانىن اتاپ ءوتتى. ماڭگىلىك ەل يدەياسى – قازاق ەلى ءۇشىن زاڭدىلىق, سەبەبى, بۇل – قازاق حالقىنىڭ مىڭداعان جىلعى تاريحىنان, تاۋەلسىزدىك جىلدارى ءجۇرىپ وتكەن جولىنان, بۇگىنگى ناقتى ىستەر ارقىلى قول جەتكىزگەن جەتىستىكتەرىنەن تۋىنداعان ۇلتتىق يدەيا, دەدى اسسامبلەيا توراعاسىنىڭ ورىنباسارى. ە.توعجانوۆ كەلەسى كەزەكتە ءماڭ­گىلىك ەل – بۇل ءبىزدىڭ ورتاق قۇن­دىلىقتارىمىز, ادىلەتتى جانە وركەندەگەن ەلدە ءومىر سۇرۋگە دەگەن ۇمتىلىسىمىز, ءبىزدىڭ ورتاق ءۇيىمىز – قازاق ەلىنىڭ كوركەيۋى ەكەندىگىن اتاپ كورسەتتى. بۇگىنگى كۇنى ەلىمىزدىڭ بارلىق وڭىرلەرىندە ەلباسىنىڭ ماڭگىلىك ەل يدەياسىن تالقىلاۋلار ءجۇرىپ جاتىر. قازىردىڭ وزىندە ەلىمىزدىڭ 9 ايماعىندا پرەزيدەنتتىڭ باستاماسىن تالقى­لاعان كورنەكتى شارالار ءوتىپ, وندا بارلىق الەۋمەتتىك توپتار وكىلدەرى پاتريوتتىق اكتىگە قولداۋ ءبىلدىردى. ەلباسىنىڭ وسى يدەياسىن بويعا ءسىڭىرۋ, ونى جان-جاقتى بايىتۋ – بۇگىنگى كۇنى بارشا قوعام مەن اسسامبلەيانىڭ الدىندا تۇرعان مىندەت. پرەزيدەنتتىڭ قوعامدىق كەلىسىم مەن ۇلتتىق بىرتۇتاستىقتى نىعايتۋعا باعىتتالعان بۇل مىندەت­تەرىن ورىنداۋدان ەشكىم دە شەت قالمايدى. ماڭگىلىك ەل بولۋ ءۇشىن قازاقستاننىڭ تاۋەلسىزدىك قۇن­دى­لىقتارىن نىعايتا بەرۋىمىز كەرەك. ەكىنشىدەن, دەپ جالعادى ءسوزىن توراعا ورىنباسارى, ەركىن, وركەن­دەگەن ەلدە ءومىر ءسۇرۋ ءۇشىن ايانباي ەڭبەك ەتۋگە ءتيىسپىز, ۇشىنشىدەن, جاراسىمدى بىرلىگىمىز ارقىلى قاسيەتتى قازاق جەرىندە پاراساتتى قوعام ورناتۋىمىز كەرەك. ماڭگىلىك ەلدىڭ جەتى قاعيداسىنىڭ ءبىرى – قوعامداعى ۇلتتىق بىرلىك, بەيبىتشىلىك پەن كەلىسىم, ال ولار­دىڭ ۇيىتقىسى ەلباسى ن.نازارباەۆ قۇرعان قازاق­ستان حالقى اسسامبلەياسى ەكەنى داۋ­سىز. ءبىز بۇگىن قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىنىڭ 20 جىلدىعىنا ارناپ, ءبىر جىل بويى جۇرگىزىلەتىن «بەيبىتشىلىك پەن كەلىسىمنىڭ جول كارتاسى» اتتى مەگا-جوبانى ىسكە اسىراتىن رەسپۋبليكالىق اكتسيا باستاعالى وتىرمىز. بىلتىر مۇنداي شارا ايماقتىق دەڭگەيدە بۇكىل رەسپۋبليكانى قامتىعان بولاتىن. وندا بارلىعى 483 شارا وتكىزىلگەن, سونىڭ 9-ى فەستيۆالدار, 16-سى كونتسەرتتەر, 13-ءى كونفەرەنتسيالار مەن دوڭگەلەك ۇستەلدەر, 22-ءسى كەزدەسۋلەر, 23-ءى اكتسيالار جانە ت.ب. بۇل شارالار بارلىعى 1,5 ملن.-داي ادامدى قامتىدى. وسىلاي دەي كەلىپ, ەرالى لۇق­پان ۇلى بيىلعى جىلعى مەگا-جوبا اسسامبلەيانىڭ قول جەتكىزگەن تابىستارىن قوعامدىق ساناعا ءسىڭىرۋدى جالعاستىراتىنىن جانە پرەزيدەنتتىڭ قحا-نىڭ حح سەسسياسىندا جۇكتەگەن جاڭا مىندەتتەرىنە وراي ونىڭ ەل دامۋىنداعى جاڭا ءرولىن كورسەتەتىنىن نازارعا سالدى. بارلىق جۇمىستار وبلىستاردا, ەڭبەك ۇجىمدارىندا, جوعارى وقۋ ورىندارىندا, ۇيىمدار مەن مەكەمەلەردە بولادى, دەدى ول. ودان ءارى وسىنداي شارالاردىڭ شەڭبەرىندە بىلتىرعى جىلى ەتنومادەني بىرلەستىكتەردىڭ اتقارعان بىرنەشە ناقتى جۇمىستارىن اتاپ ءوتتى. سونىڭ ىشىندە شىعىس قازاقستان وبلىسىنىڭ بەسقاراعاي اۋدا­نىنداعى باسكول اۋىلىنداعى تاتار ەتنومادەني بىرلەستىگىنىڭ مۇشەلەرى بارلىق تۇرعىندارعا ۇيىتقى بولىپ, 1 مىڭ ءتۇپ اعاش وتىرعىزعان. اقتوبە وبلىسىندا بيزنەستىڭ الەۋمەتتىك جاۋاپكەرشىلىگى شەڭ­بەرىندە ءبو­لىنگەن 5 ملرد. 600 ملن. تەڭگەگە 1241 الەۋمەتتىك جوبا ىسكە اسقان. اقمولا وبلىسىندا 730 ملن. تەڭگەگە 47 الەۋمەتتىك جوبا جاسالعان جانە ت.س.س. ءسوزىنىڭ سوڭىندا ە.توعجانوۆ قازاق­­ستان حالقى اسسامبلەياسىنىڭ 20 جىل­دىعىن لايىقتى تارتۋلارمەن قارسى الۋ قاجەتتىگى تۋرالى ايتتى. وسىدان كەيىن ءسوز سالتاناتتى جينالىسقا قاتىسۋشىلارعا بەرىلدى. العاشقى بولىپ ءسوز اسسامبلەيا مۇشەسى, بەلگىلى مەملەكەت جانە قوعام قايراتكەرى, حالقىمىزعا تانىمال اقساقال مىرزاتاي جولداسبەكوۆكە بەرىلدى. ول تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى جىلدارىنداعى ەلدەگى جاعدايدى ەسكە الدى. «قۋانعان دا, قورىققان دا بىردەي» دەگەندەي, ەلدىڭ ەسى شىعىپ كەتكەن جىلدار ەدى ول. نەشە ءتۇرلى ميتينگىلەر, شەرۋلەر, اقىلعا سىيمايتىن قوزعالىستار بولدى. سونىڭ بارىنە توتەپ بەرە بىلگەن ەلباسى ەلدەگى تىنىشتىقتى دا ساقتاي الدى. مەملەكەتتىڭ تۇپقازىعى ەتىپ ول حا­لىقتىڭ ءبىر­لىگى مەن ىنتىماعىن اتادى. ءسويتىپ, وسى ساياسات ءبىزدىڭ نەگىزگى ۇلتتىق ساياساتىمىزعا اينالدى, دەدى م.جولداسبەكوۆ. ودان ءارى ول پرەزيدەنتتىڭ سول ساياساتتى ىسكە اسىرۋدىڭ نەگىزگى اما­لى رەتىندە قازاقستان حالقى اسسام­بلەياسىن قۇرعانىن ەسكە الىپ, ءىس جۇزىندە مۇنىڭ دانا شەشىم بولعانىن جەتكىزدى. وسى, حالىقتىڭ بىرلىگى مەن تاتۋلىعىنىڭ ارقاسىندا قازاقستاننىڭ وركەندەپ كەلە جات­قانىن ايتا كەلىپ, ول ىنتىماعى ىدىراعان ەلدەردەگى زوبالاڭداردى دا اۋىزعا الىپ ءوتتى. الىسقا بارماي-اق قازىرگى ۋكراينادا بولىپ جاتقان وقي­عالاردى الايىقشى. ەلدىڭ تىنىشتىعى بۇزىلىپ, ەكو­نو­ميكاسىنىڭ تۇراقتىلىعىنا نۇقسان كەلدى. سوندايدى كورىپ وتىرىپ, تىنىشتىقتىڭ باعاسىن بىلەسىڭ جانە حالىقتار اراسىنداعى تاتۋلىقتىڭ ۇيىتقىسى بولىپ وتىرعان قازاقستان حالقى اسسام­بلەياسى سياقتى ۇيىمدى قۇرعان پرەزيدەنتكە ريزا بولاسىڭ. بۇل ۇيىم, تۇپتەپ كەلگەندە, كىشى بىرىك­كەن ۇلتتار ۇيىمى مىندەتىن اتقا­رۋدا, دەدى ول. بولگار ەتنومادەني ءبىر­لەس­تىگىنىڭ توراعاسى ولەگ دى­موۆ سوزىندە قا­زاقستان حالقى اسسامبلەياسىنىڭ ماڭىزى مەن ىقپالىن اتاپ ايتتى. اسسامبلەيا ەلىمىزدەگى ەڭ قيىن-قىستاۋ كەزەڭدە, كوشە تولى تول­قىعان, ەرتەڭىنە الاڭداعان ادامداردىڭ سەڭدەي سوعىلىسقان كەزىندە ۇلكەن تاپقىرلىقپەن ومىرگە كەلگەن ۇيىم بولدى. كوپتەگەن سايا­سي پايداكۇنەمدەر ۇلتتىق, تىلدىك ماسەلەلەردى جالاۋلاتىپ, ەلدىڭ تىنىشتىعىن بۇزىپ, وزدەرىنە ۇپاي جيناپ جۇرگەن كەزدەردە اسسامبلەيا دۇرىس جولدى سىلتەي الاتىن ۇيىم ەكەنىن كورسەتتى, دەدى. ودان ءارى ول اسسامبلەيانىڭ ەلدەگى تۇراقتىلىقتى ساقتاۋ جو­لىندا اتقارىلعان ىستەردىڭ ۇيىت­قىسى بولعانىن سانامالاپ بەردى. ءسوز كەزەگى وزىنە تيگەندە ءماجىلىس دەپۋتاتى روزاقۇل حال­مۇرادوۆ ەلباسىنىڭ ماڭگىلىك ەل ۇلتتىق يدەياسىنا توقتالىپ, سونىڭ ىشىندە قازاق ءتىلىنىڭ ماڭىزىن ارتتىرۋ ماسەلەسى تۋرالى ايتتى. جاھاندانۋ زامانىندا ەل بولىپ ساقتالۋدىڭ باس­تى نىسانىنىڭ ءبىرى رەتىندە قازاق ءتىلىنىڭ ايتىلۋى – جۇرەكجاردى ءسوز. انا ءتىلىمىز ماڭگىلىك ەلىمىزبەن بىرگە ماڭگىلىك ءتىل بولدى دەپ ايتتى پرەزيدەنت. وسىعان قول جەتكىزۋگە العىشارت جاسايىق, دەدى دەپۋتات. بۇدان كەيىن دە بىرنەشە شەشەن ءسوز سويلەدى. ال مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى, اقىن نەسىپ­بەك ايتوۆ ءوزىنىڭ ولەڭىن وقىدى. جينالىس بارىسىندا قازاقستان حالقى اراسىنداعى تاتۋلىق پەن تىنىشتىققا سىڭىرگەن ەڭبەگى ءۇشىن استاناداعى مەملەكەتتىك ورىس دراما تەاترىنىڭ ديرەكتورى ەركىن قاسەنوۆ پەن نەمىستەردىڭ «ۆوزروجدەنيە» قوعامىنىڭ ءتور­اعاسى يگور بەرگكە قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىنىڭ قوعام­دىق «بىرلىك» التىن مەدالى تاپسىرىلدى. جينالىس قورى­تىندىسىندا اسسامبلەيا توراعاسى ن.نازارباەۆتى ۇيىمنىڭ قۇرىل­عان كۇنىمەن قۇت­تىقتاعان حات قا­بىلداندى. سالتاناتتى جينالىسقا اس­سامبلەيا مۇشەلەرى, پارلامەنت دەپۋتاتتارى, ورتالىق مەملەكەتتىك ورگاندار باسشىلارى مەن قوعام قايراتكەرلەرى, جۋرناليستەر, ەت­نومادەني بىرلەستىكتەر وكىلدەرى قاتىستى. جاقسىباي سامرات, «ەگەمەن قازاقستان».

بۇل – ۇيلەسىمدىلىك ۇلگىسى

مەن جاقىندا 90 جاسقا تولدىم. بۇل ومىردە كورگەنىم دە, تۇيگەنىم دە از ەمەس. مەنىڭ زامانداستارىم ۇلى وتان سوعىسى مايدانىندا ەسەيدى. سوعىستا ءبىز ۇلتىمىزدىڭ كىم ەكەنىن سۇرامايتىنبىز, سەبەبى, ءبىز ءبىر ءۇيدىڭ بالالارى – باۋىرلار سياقتى ءبىر-ءبىرىمىزدى جاۋدىڭ وعىنان ساقتاپ قالۋعا ارقاشان دايىن بولاتىنبىز. مىسالى, مەن باسقارعان ۆزۆودتا توعىز ۇلتتىڭ 20 شاقتى وكىلى جاۋعا قارسى ءبىر ادامداي شىعاتىن. ەشكىم بىرەۋدىڭ ارتىندا جان ساۋعالايمىن دەپ ءتىپتى ويلامايتىن دا ەدى. مىنە, سول قاندىقول مايدانداس دوستارىمىزدىڭ باسىندا ءبىز دوس­­تىقتى ءومىر بويى دارىپتەيمىز, حالىقتاردىڭ ەڭ بيىك جەڭىسى – بىرلىك پەن كەلىسىمدى ءومىر بويى قورعايمىز دەپ انت بەرگەنبىز. سەبەبى, ۇلى وتان سوعىسىنداعى جەڭىس – ول بىرلىكتىڭ ارقاسىندا جەتكەن جەڭىس! مۇنى ەش­قاشان ۇمىتپاۋ كەرەك. سوندىقتان, 1995 جىلى پرە­زي­دەنتتىڭ اسسامبلەيا قۇرۋ تۋرالى ۇسىنىسىن مەن قىزۋ قولدادىم. بۇل تۋرالى ەلباسى ودان دا بۇرىن, 1992 جىلى تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ 1 جىل­دى­عىنا ارنالعان, ەلىمىزدە ال­عاش رەت وتكەن قازاقستان حال­قىنىڭ ءى فورۋمىندا ايتقان بولاتىن. بيىل, مىنە, سول اسسامبلەيانىڭ قۇرىلعانىنا 19 جىل تولىپ وتىر. بۇل ينستيتۋت ەلىمىزدىڭ قوعامدىق-ساياسي الاڭىندا ءوزىنىڭ ناقتى باعىتىن ايقىنداپ, ورنىن بەكىتىپ الدى. اسسامبلەيا, ەلباسىنىڭ توراعالىعى ارقاسىندا قازاقستاننىڭ تۇراقتى دامۋىنا ءوز ۇلەسىن قوعامدىق كەلى­سىمدى ساقتاۋ, حالىقتىڭ ءوزارا سىي­لاس­تىعىن ارتتىرۋعا باعىتتالعان جۇمىستارى ارقىلى قوسىپ وتىر. «بەرەكە باسى بىرلىكتە» ەكەنىن ءاردايىم قايتالاپ وتىرۋىمىز كەرەك. قازاقستان سياقتى الدىنا بيىك ماقسات قويعان ەل, ماڭگىلىككە بەت العان ەل ءوزىنىڭ قالىپتاسقان دوستىق نيەتىن اسسامبلەيا سياقتى قۇرىلىم ارقىلى باسقا دا ەلدەرگە تاراتۋ كەرەك. سوندىقتان, مەن اسسامبلەياعا ءوزىمنىڭ جاسىمدى تىلەيمىن. تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ تۇعىرلى بولۋى قاشاندا ءبىزدىڭ اۋىز­بىرشىلىگىمىز بەن كەلىسىمىمىزگە بايلانىستى. ۇلتتى ءسۇيۋدىڭ ۇلگىسى بولىپ وتىرعان ەلباسىمىز ۇلتتى ۇيىستىرىپ, ۇلى ماقساتتارعا جەتەلەي بەرسىن! قازاقستان الەم تاريحىنا بەيبىت­شىلىگىمەن, كەلىسىمىمەن, جاراسىمدى دوستىعىمەن ەنسىن! ەلباسىنىڭ ومىرشەڭ يدەيالارىن ىسكە اسىرۋدا قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىنىڭ مۇشەلەرى ايانباي ەڭبەك ەتەتىنى ءسوزسىز. لەونيد گيرش, ۇلى وتان سوعىسىنىڭ ارداگەرى, قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىنىڭ مۇشەسى.

بىرلىگى جاراسقان اۋىلىممەن ماقتانامىن

قازاقستان – كوپۇلتتى مەملەكەت. قازاق جەرى – ءبىر شەتىنەن ەكىنشى شەتىنە دەيىن قۇس قاناتى تالاتىن ۇلان-عايىر كەڭ ولكە. جەرىنىڭ كەڭدىگى سياقتى, حالقىنىڭ دا پەيىلى كەڭ. ەلىمىزدى مەكەندەيتىن ۇلتتار مەن ۇلىستار سانى 130-دان اسادى. قازاقستان – ءتۇرلى ەتنوستاردىڭ قۇت-مەكەنى. ولار مۇندا كوپ ۋاقىت بۇرىن كەلگەن جانە ولاردىڭ كەلۋىنە ءتۇرلى جاعدايلار سەبەپ بولعان. قونىس اۋدارىپ كەلگەندەردى جەرگىلىكتى قازاقتار, قاي ۇلت ەكەنىنە قاراماستان, دوستىق كوڭىلمەن قارسى الدى. قولدا بارىمەن ءبولىستى. ءتۇرلى ەتنوستاردىڭ كورشىلەستىگى ولاردىڭ مادەنيەتىنىڭ دامۋىنا دا وڭ اسەر ەتتى. ءبىر-بىرلەرىنىڭ مەرەكەلەرىنە قاتىسۋ, ادەت-عۇرپىمەن تانىسۋ ەلىمىزدەگى ەتنوستاردىڭ مادەنيەتىن بايى­تا ءتۇستى. ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ سارابدال ساياساتىنىڭ ارقاسىندا ەلىمىزدە تۇراقتىلىق ورناعان. بۇگىندە ەلىمىزدى مەكەندەگەن ەتنوستاردىڭ بارلىعىندا ەتنومادەني بىرلەستىكتەر قۇرىلعان. سونىمەن قاتار, قازاقستان اۋماعىنداعى كەيبىر كوپساندى ۇلتتار تىلىندە مەكتەپتەر اشىلىپ جۇمىس ىستەسە, بىرقاتارىنىڭ تىلىندە گازەتتەر شىعىپ, راديوحابارلار تاراتىلادى. كەيبىرىنىڭ ۇلتتىق تەاترلارى دا بار. ناقتى ايتقاندا, ەلىمىزدە ەتنوستار تىلىندە 11 گازەت شىعارىلىپ, 12 تىلدە راديوحابارلار بەرىلىپ تۇرادى. بۇگىنگى ەگەمەن قازاقستاننىڭ كوپۇلتتى حالقى بولاشاققا دەگەن ىزگى سەنىممەن ءومىر ءسۇرىپ, جاڭا قۇل­شىنىستارعا ۇمتىلىپ وتىر. ءوز دەنساۋلىعىن قورعاپ, سالاماتتى ءومىر كەشۋگە دە تالپىنىس تانىتۋدا. ءسويتىپ, جەكە باسى مەن وتباسى باقىتىن ساقتاي وتىرىپ, جاڭا قوعامىمىزدىڭ بەرىكتىگى مەن جاسامپازدىعىن ارتتىرۋ ۇستىندە. پاۆلودار وبلىسىنداعى, لەبياجى اۋدانىنىڭ تىلەكتەس اۋىلى دا كوپۇلتتى. ياعني مۇندا نەمىس, ۋكراين, بەلورۋس, مولداۆان, ورىس, ينگۋش, موردۆا, بولگار – بارلىعى تاتۋ-ءتاتتى ءومىر ءسۇرىپ كەلەدى. ءبىرىنىڭ قىزىعىن ءبىرى تويلاپ, قويان-قولتىق ارالاسۋدا. بۇل ۇلتتاردىڭ بارلىعى قازاقستاندا تىڭ جانە تىڭايعان جەرلەردى يگەرۋگە كەلىپ, وسى جەردە قالىپ قويعان. قازاقپەن ەتەنە ارالاسقاننان كەيىن بارلىعى قازاقتىڭ ادەت-عۇرپىن, ءداستۇرىن جاقسى بىلەدى, ءتىپتى, اراسىندا قازاقشا سويلەگەندە قازاقتىڭ ءوزىن  جاڭىلدىراتىندارى دا بار. اسىرەسە, جاسى 80-گە كەلگەن پاۋلينا اپايدى اۋىل قازاقتارى قازاقشالاپ ءباتيما دەيدى. ول كىسىنىڭ جۇبايى  قازاق, بىراق ول دۇنيەدەن ەرتە وتكەن. سوندىقتان جەتى بالانى اپامىزدىڭ ءوزى اسىراپ, باعىپ-قاعىپ وسىرگەن. ءباتيما اپامىز ۇنەمى قازاقشا سويلەيدى, تىلەكتى دە كەرەمەت ايتادى. سونىمەن بىرگە, ايت مەرەكەسىندە ۇستەلىنەن ۇنەمى شەلپەك ايىرىلعان ەمەس, باۋىرساعى دا وتە ءدامدى. مۇنىڭ ءوزى قازاق حالقىمەن قاتار, ونىڭ ءداستۇرىن دە سىيلاعان ەمەس پە؟ سول سياقتى ماگومەد اعايىمىزدىڭ ۇلتى ينگۋش, ول دا ۇنەمى قازاقشا سويلەيدى. بىزگە ەڭ كەرەگى تۇسىنىستىك پەن بىرلىك قوي. مەن ءوز اۋىلىممەن, وندا ءبىر شاڭىراق استىندا ەشكىمدى جاتىرقاماي, جاتسىنباي ىنتىماقتا ءومىر ءسۇرىپ جاتقان اۋىلداستارىممەن ماقتانامىن. جالپى, ءوزىمنىڭ وتانىم – قازاقستاندى ماقتان تۇتامىن. ەلىمىزدى مەكەندەگەن بارلىق ۇلتتار ۇلتارالىق كەلىسىمدى, ازاماتتىق تىنىشتىقتى, رۋحاني بىرلىكتى ساقتاپ, ودان ءارى نىعايتا بەرسىن دەگىم كەلەدى. ماڭگى جاساسىن! سابينا ايتقازينا, تىلەكتەس ورتا مەكتەبىنىڭ 8-سىنىپ وقۋشىسى, «قالامگەر» ۇيىرمەسىنىڭ مۇشەسى. پاۆلودار وبلىسى, لەبياجى اۋدانى.

ءبىر اتانىڭ بالالارىنداي

كەڭەس وداعى تۇسىندا ەلىمىزدىڭ «120 ۇلتتىڭ لابوراتورياسى» دەگەن قوسىمشا اتاۋى بولعانى امبەگە ايان. «كوپ ۇلتتى» اۋىلدار دا بولدى. قيان الىس, قيىر شەت – قۇم ىشىندەگى تۇگىسكەن-توعىزكەنت اۋىلى (سارىسۋ اۋدانى) وزىنە سول تۇستا تەلىنگەن «ينتەرناتسيونالدىق» مارتەبەسىنە قازىر دە شىق جۋىتپاي وتىر. گرەك ساۆۆا, تۇرىك نازار, چەشەن لەم سەكىلدى ازاماتتاردىڭ وزدەرى دە, ۇرپاقتارى دا جەرگىلىكتى تۇرعىندارمەن ەتەنە-تۋىس بولىپ, ءبىرجولا ءسىڭىسىپ تە كەتكەن. ولار وتكەن عاسىردىڭ 90-جىلدارىندا ەلىمىز اۋماعىنداعى ۇلت شاشىراندىلارى تاريحي وتاندارىنا كوش بەتىن بۇرىپ جاتقان تۇستا دا ىرگە قوزعالتپادى. كوپ جىلدار بويى اۆتوكلۋب مەڭگەرۋشىسى بولىپ قىزمەت ەتىپ, اۋدان مادەنيەتىنىڭ دامۋىنا وزىندىك ۇلەسىن قوسقان ۆلاديمير ەبەل گەرمانياداعى تۋىستارى قانشا جەردەن قولقالاپ شاقىرسا دا ىقتيار بەرمەدى, ماڭگىلىك مەكەنىن دە وسى كيەلى توپىراقتان تاپتى. تۋعان جەر, وسكەن-ونگەن ورتاعا, وتانعا دەگەن سۇيىسپەنشىلىكتىڭ, ادالدىقتىڭ بۇدان اسقان مىسالى قايدا بار! كىندىك كەسىپ, كىر جۋىپ وسكەن جەردى ءسۇيۋ, ۇلىقتاۋ سەزىمى ويىقتىق نەمىس اعايىنداردىڭ دا بويىندا جەتىپ ارتىلادى. ولاردىڭ دا ءبىرازى تاريحي وتاندارىنا كوشكەن. اندرەي, وسكار, الما باستاعان توپ تاريحي وتاندارىنا تابان ىلىكتىرىسىمەن, بۇل جاقتاعى اۋىلداستارىن ۇمىتپاي, ءتۇرلى سالەمدەمەلەرىن جىلما-جىل جىبەرىپ تە تۇردى. اۋىلدىقتارعا قولدارىنداعى بارىمەن قارايلاسقان تۇرلەرى عوي! سول ءبىر اۋىر دا قيىن كەزەڭ كوبىمىزدىڭ ەسىمىزدە. اندرەي, المالاردىڭ ايتۋىمەن, ولاردىڭ ۇل-قىزدارى بۇرناعى جىلى ويىق اۋىلىنا (تالاس اۋدانى) كەلىپ, ءبىر كەزدەگى سىنىپتاستارىنىڭ ۇيىندە ءبىراز كۇن ەرۋلەپ جاتتى, اۋىلدى, تۋعان ۇيلەرىن ارالاپ كورىپ, ماۋقىن باسىپ, تاۋەلسىزدىك جىلدارىندا اۋىلدىڭ بۇتىندەي وزگەرە تۇسكەنىنە, تۇرعىندارىنىڭ باقۋاتتىلىعىنا كوڭىلدەرى تولدى. – سەندەر بەس-ون جىلدا ابدەن بايىپ الىپسىڭدار. استارىڭدا ءبىر-ءبىر جەڭىل كولىك! ءار سەنبى, جەكسەنبىدە كوكپار, توي! قانداي باقىتتىسىڭدار! – دەپ سىنىپتاستارىنىڭ ومىرىنە قىزىعا-قىزىعا كەتىپتى ولار. كوپ ۇزاماي ولاردىڭ ەكى-ۇشەۋىنىڭ كەرى ورالعانىنان دا حاباردارمىز. وزگە ۇلت وكىلدەرىنىڭ, ونىڭ ىشىندە ورىس پەن نەمىستىڭ ەتى تىرىلەۋ, ىسكەر, تەحنيكاعا, ءبىردى ەكى ەتۋگە بەيىم كەلەتىنى بەلگىلى. ولاردىڭ تۋعان جەرىنە تۋىن تىگىپ, ىرگە قوزعالتپاي وتىرعاندارىنىڭ ىشىندە تۇرمىسى جۇدەۋلەرى جوقتىڭ قاسىندا. ەبەل قاريانىڭ دا ۇلى توعىزكەنتتەگى قارا شاڭىراعىنىڭ ءتۇتىنىن وشىرمەي, مىڭعىرتىپ قوي-ەشكى ءوسىرىپ وتىر. ونىڭ دا تاڭداعان ومىرلىك سەرىگى قازاقتىڭ قاراكوز ءبىر ارۋى. ول اكەسىنە ۇقساپ ونەر قۋمادى, بىراق. ءناسىبىن باسقا كاسىپتەن تاپتى. ءبۇ­گىندە اۋىلداعى  № 25 بالالار جانە جاسوسپىرىمدەر سپورت مەكتەبىنىڭ باس ەسەپشىسى. وسىنداعى ورتا مەكتەپتە وقۋشىلارعا قازاق ءتىلى مەن ادەبيەتى پانىنەن ساباق بەرەتىن جارى ايجان سەيداحمەتوۆا ەكەۋى ەكى ۇل, ءبىر قىز تاربيەلەپ ءوسىرىپ وتىر. بالالارىنىڭ ەسىمدەرىن دە راۋان, اسىلان, اقەركە دەپ قازاقشا قويىپتى. – جاسىم بيىل 41-گە قارادى. مەن تۋعاندا اۋىلىمىزعا كەزەكتى گاسترولدىك ساپارمەن كونتسەرت قويۋعا سارىسۋدان تۇلەپ ۇشقان ونەر مايتالماندارىنىڭ ءبىرى, تانىمال ءبيشى بايداۋلەت سازابەكوۆ كەلە قالادى عوي! سونىڭ قۇرمەتىنە ەسىمىمدى ناعاشى اتام بايداۋلەت دەپ قويىپتى. مىنە, وسىلاي ءبىر پاستە بايداۋلەت ۆلاديميروۆيچ ەبەل بولدىم دا شىقتىم! – دەيدى ول. ونىڭ باۋىرلارى گەننادي, رومان, يۋري, ماراتتار دا ءۇيلى-باراندى, ەلىمىزدىڭ ءتۇرلى قالا­لارىن­دا وزدەرى تاڭداعان ماماندىقتارى بويىنشا ەڭبەك ەتەدى. قازاقشاعا سۋداي ءبارى دە, سويلەپ كەتسە, قا­زاق­تاردىڭ ءوزىن سۇرىندىرەدى. وسىندايدا جۋىقتا «كتك» تەلەارناسىنان قالالىق ءبىر ورىس كەلىنشەگىنىڭ قازاقشاعا ءتىلىن سىندىرۋ ءۇشىن ۇل-قىزدارىن جازعى دەمالىسىندا اۋىلداعى تانىس قازاق وتباسىلارىنىڭ قولىنا بەرىپ قوياتىنىن ايتىپ: «بالالارىم جاز بويى تانىستارىمنىڭ ۇيىندە بولىپ, قولقاناتتىققا جاراپ, شيراپ, شىڭدالىپ قانا قويماي, اۋىل تىرشىلىگىمەن تانىسىپ, قازاق تىلىندە سويلەۋدى دە جاپ-جاقسى مەڭگەرىپ قالدى», دەگەنى ويعا ورالا بەرەدى. شىنىندا دا, اۋىل بىلە بىلگەنگە ءدىلدى, ءتىلدى, ءدىندى تۇزەۋدەگى باستى تاربيەشى دە عوي! توعىزكەنتتەگى الەكسەي سەمەنو­ۆيچ­­تىڭ وتباسىمەن دە بۇدان ون-شاق­تى جىل بۇرىن تانىس-ءبىلىس بولعان­مىن. – ە, لەحانى ايتامىسىڭ؟ ول قا­زاق­پەن قازاق بولىپ كەتتى عوي! قازاق­تان ەش ايىرماسى جوق. جۇبايى ليدا ەكەۋى توعىز بالا تاربيەلەپ ءوسىرىپ وتىر. ليدانىڭ اناسى ورىس بولعانمەن, اكەسى قازاق قوي. بىلايشا ايتقاندا, ءوزىمىزدىڭ قىزىمىز! مىنا كۇيەۋ بالا دا, جيەندەر دە قازاقشا سايراپ-اق تۇر! – دەپ سىر ايتتى ونىڭ قۇدايى كورشىسى ءارى دوسى ابدىحالىق سايلىباەۆ. كەزىندە اۋداندا رەنتگەنولوگ مامان جەتكىلىكسىز بولۋى سەبەپتى الەكسەي بۇل جاققا ارنايى جولدامامەن كەلىپ, ءبىرجولا تۇراقتاپ تا قالعان ەكەن. سول كۇنى كۇن كەشكىرە مال ورىستەن قايتاردا لەحا – الەكسەيدىڭ توعىز ۇلىمەن «تانىسۋدىڭ» ءساتى تۇسكەن. توعىز ۇل بىردەي دالاعا ءورىپ شىعىپ, كىشكەنتايلارى مايا ءشوپتىڭ ۇستىندە, ەرەسەكتەرى ەتەكتە, «مال كوزدەپ» تۇر ەكەن. مالساقتىعىن قويا قال ەندى! سالدەن سوڭ ەكى-ۇشەۋى ءجۇز قارالى ۋاق مالدى الدارىنا سالىپ ايداپ كەلدى. – كورشىم مالدى-جاندى. ءجۇ­زىكتىڭ كوزىنەن وتكەندەي پىسىق ءوزى, – دەپ قويدى ابەكەڭ ريزا پەيىلمەن. بۇل بۇدان ون جىل بۇرىنعى جاي عوي. بۇگىندە ابدىحالىق تاراز قالاسىنا, الەكسەي جامبىل اۋدانىنىڭ بەساعاش اۋىلىنا قونىس اۋدارىپ كەلگەن. بۇرىنعى كورشىلەر, ولاردىڭ بالالارى ءالى دە ەتەنە, جاقىن-جۋىق ارالاسادى ەكەن. ايتپاقشى, الەكسەي سەمەنوۆيچ بەس بالاسىمەن قالاداعى تانىمال قۇرىلىس مەكەمەسىنە جۇمىسقا تۇرىپتى. ءبىرى كرانشى, ەكىنشىسى جۇرگىزۋشى, ءۇشىنشىسى قۇرىلىسشى دەگەندەي, «بينومنىڭ» ءبىراز جۇگىن وتباسى بولىپ يىندەرىمەن كوتەرىسىپ جۇرگەن جايلارى بار. ءوز ءىسىنىڭ جەتىك ماماندارى قاي سالادا دا قاجەت قوي. ءبىر اۋىلداعى ءتۇرلى ۇلىس وكىل­دەرىنىڭ ورتاق ءۇي – وتانىمىزعا, انا تىلدەرىن, سالت-داستۇرلەرىن, ونەرىن ساقتاپ دامىتۋعا جان-جاقتى جاعداي, مۇمكىندىك جاساپ وتىرعان مەملەكەتكە دەگەن سۇيىسپەنشىلىگى, پەرزەنتتىك بورىشقا ادالدىعى, ۇل-قىزدارىنىڭ بويىنا سىڭىرگەن ءتالىم-تاربيەسى, مىنە, وسىنداي. ءبىر قاراعان كىسىگە, ءبىر اتانىڭ بالالارىنداي, وزدەرى. بايماحانبەت احمەت, جۋرناليست. جامبىل وبلىسى. چۋپرۋنداردىڭ تۋعان كۇندەرى تاڭعالارلىق الەكساندر – 6 شىلدەدە, زايىبى مارينا – 16 جەلتوقساندا, ال ۇلدارى سامسون 1 جەلتوقساندا ومىرگە كەلىپتى راسىندا دا تاڭعالارلىق جايت. جاس وتباسى  الەك­سان­در مەن  مارينا وبلىس ورتا­لى­عىندا تۇرادى. الەك­ساندر چۋپرۋن  يننوۆا­تسيالىق ەۋرا­زيا ۋنيۆەرسيتەتىن بىتىرگەن سوڭ, ماماندىعىنا ساي بۇل كۇن­­دەرى وندىرىستە, جىكسىز سىم قۇ­بىرلارىن شىعاراتىن «KSP Steel» زاۋىتىندا ەڭبەك ەتۋدە. ال مارينا ءتىس دارىگەرى بولىپ ىستەيدى.  كىشكەنتاي سامسون – ءبىر جارىم جاستا. ەكەۋىنىڭ دە اكە-شەشەلەرى, تۋعان-تۋىستارى اۋىلدا, ياعني وبلىستىڭ جەلەزين اۋىلىنداعى, قالقامان كەن­تىندە تۇرادى. قازاق ەلىنە تىڭ يگەرۋ كەزىندە كەلىپ, وسى جەردى وتانىم دەپ باۋىر باسىپ تۇ­رىپ قالعان ۋكراين جانە ورىس وت­باسىلارىنىڭ ۇل-قىزدارى. – ءوزىمىز دە, دوس-جاران, تۋعان-تۋىستار دا تۋعان كۇندەرىمىزدىڭ ەلىمىزدىڭ ەرەكشە كۇندەرىمەن قاتارلاس كەلگەنىنە تاڭعالامىز. ارينە, ءبىز دە ءوزىمىزدىڭ تۋ­عان كۇندەرىمىزدىڭ ەرەكشە بول­عانىنا قۋانامىز. ەلىمىزدىڭ مەم­لەكەتتىك مەرەكەلەرى ءبىزدىڭ ومىرىمىزدەن ورىن الدى. وسى ەلدە, وسى جەردە, اۋىلداردا, قازاق ورتاسىندا تۋىپ-وستىك, ءبىز – قازاقستاندىقتارمىز, – دەيدى ما­رينا ەگوروۆنا. ەندى, مىنە, سامسون چۋپرۋن دا – قازاقستاندىق. ۇلدارى  بۇر­ناعى جىلى ەلىمىزدە العاش رەت اتاپ وتىلگەن تۇڭعىش پرەزيدەنت كۇنى دۇنيەگە كەلىپتى. ەلباسىنىڭ بىلتىرعى جول­­دا­­ۋىندا: «ءبىزدىڭ تو­­­پى­­را­­عىمىزدا تۋعان كەز كەل­گەن ءسابي – قازاق­ستان­دىق. با­لا ءتار­بيە­لەۋ – بولاشاققا ەڭ ۇلكەن ين­ۆەستيتسيا...», دەپ اي­تىل­­عانى بەلگىلى. ولاي بولسا, تۋعان كۇندەرى ەرەكشە وت­با­سىن­دا دۇنيەگە كەلگەن كىش­كەن­تاي سامسون دا ەندى  ءبىر-ەكى جىلدا ەلىمىزدەگى جۇزەگە اسى­رىلىپ جاتقان «بالاپان» باع­­دارلاماسى اياسىندا بالا­باق­شاعا باراتىن, وبلىس ورتا­لىعىنداعى نازارباەۆ زيات­كەرلىك مەكتەبىندە ءبىلىم الاتىن, استاناداعى نازارباەۆ ۋني­ۆەر­سيتەتىنىڭ ستۋدەنتى اتاناتىن, «بولاشاق» باعدارلاماسى ار­­قىلى الىس شەتەلدە وقۋىن جال­عاستىراتىن بولار. جاقسى ءسوز – جارىم ىرىس. فاريدا بىقاي, «ەگەمەن قازاقستان». پاۆلودار. «دوستارىمنىڭ بارلىعى قازاق» دەيدى ارميان جىگىتى داۆيد سۋكياسيان ءداۆيدتىڭ ارعى ءتۇبى اقتوبەلىك بولعانىمەن, قازىر استانادا تۇرىپ جاتقاندىقتان, تەلەفون ارقىلى اڭگىمەلەسۋگە تۋرا كەلدى. ادامنىڭ قانداي ەكەنى سوزىنەن-اق اڭعارىلىپ تۇرادى ەمەس پە. العاشقى امانداسۋى مەن ءسوز ساپتاۋىنان-اق اقكوڭىل جان ەكەنى بايقالدى. ءجۇزىن كورمەسەك تە كويعان ساۋالىمىزعا جايدارى جاۋ­اپ بەرگەن جاس جىگىتتىڭ تاربيەلى ورتادا وسكەنىنە كوز جەتكىزگەندەي بولدىق. تەلەفونمەن سويلەسكەنىمىزگە قاراماستان اڭگىمەمىز جاراسىپ جۇرە بەردى. بارىنەن بۇرىن سۇحباتتاسىمىزدىڭ يناباتتىلىعى مەن وتە كىشىپەيىلدىلىگى ۇنادى. «اۋزىن اشسا, كومەكەيى كورىنەدى» دەيدى قازاق مۇندايلاردى. جاستىعىنا قاراماستان ءسوزى سابىرلى دا ويلى. داۆيد سوسۋنوۆيچ اقتوبە قالاسىندا تۋىپ-وسكەن. اكەسى سوسو وسىنداعى تاكسي پاركىندە قاراپايىم جۇرگىزۋشىدەن باس مەحانيكتىك ەڭبەك جولىنان وتكەن. اناسى ۆالەنتينا پەتروسوۆنا مۇعالىم بولعان. قازىر ەكەۋى دە جەكە كاسىپكەرلىكپەن اينالىسادى. اعاسى ارتۋر يننوۆاتسيالىق كومپانيادا ەڭبەك ەتەدى. ياعني, ولار ەڭبەكپەن ەتەنە وسكەن وتباسى. – مەن اقتوبەدەگى №25 ورتا مەكتەپتى ءتامامدادىم. وقۋدا ۇزدىك, ءتارتىپتى بولدىم, قوعامدىق جۇمىستارعا ارالاستىم. سودان كەيىن الماتى ەكونوميكا جانە ستاتيستيكا اكادەمياسىندا وقىپ, بيزنەس اكىمشىلىگى مەنەدجمەنتى ماماندىعىن الىپ شىقتىم. اكادەميادا وقىپ جۇرگەندە, قازاقستان ستۋدەنتتەر اليانسى, قازاقستان جاستار كونگرەسى جۇمىسىنا بەلسەنە قاتىستىم. بۇل مەنىڭ ازامات بولىپ قالىپتاسۋىما, ءوز ويىمدى ەركىن بىلدىرۋىمە ىقپال ەتتى, وزىندىك تۇجىرىم جاساۋعا ۇيرەتتى. ال «بولاشاق» باعدارلاماسىمەن اقش-تىڭ نيۋ-يورك ۋنيۆەرسيتەتىندە ماگيستراتۋرادا وقۋىما اكەم سوسو سەبەپشى بولدى. ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ تەلەديداردان «بولاشاق» باعدارلاماسى تۋرالى ءسوزىن ەستىپ قالىپ, مەنى وسى باعدارلاماعا قاتىسۋعا شاقىردى. ءسويتىپ, اكەمنىڭ اقىل-كەڭەسىمەن «بولاشاق» باعدارلاماسىنا قاتىسىپ, جولداماسىنا يە بولدىم. بۇل مەن ءۇشىن ۇلكەن قۋانىش ەدى. اقش-تا ماگيستراتۋرا ءبىتىرىپ كەلىپ, قازىر قازاقستان رەسپۋبليكاسى كاسىپكەرلەرىنىڭ ۇلتتىق پالاتاسىنىڭ ورتالىق اپپاراتىندا حالىقارالىق قاتىناستار دەپارتامەنتىندە جوعارى كاتەگوريالى ساراپشى بولىپ جۇمىس ىستەپ جاتىرمىن. مەن مۇنى ءبىزدىڭ ەلدەگى جاستارعا دەگەن سەنىم, ولاردىڭ ءوز ءبىلىم-بىلىگىن پايدالى ىسكە قولدانۋعا دەگەن مەملەكەتتىك قولداۋ دەپ باعالايمىن. ءبىز وسى سەنىم ۇدەسىنەن كورىنۋگە مىندەتتىمىز,– دەيدى داۆيد سوسۋنوۆيچ. ونىڭ قازاقستانداعى تاتۋلىق پەن بىرلىك, ءوزارا ىنتىماقتاستىق تۋرالى ويلارى دا ايقىن. وسىنداي بىرلىگى مىعىم, بەرەكەلى ەلدە تۇرىپ جاتقانىن ماقتانىش تۇتادى. اقتوبەدە ارميانداردىڭ ءۇشىنشى ۇرپاعى تۇرىپ جاتقانىن تىلگە تيەك ەتە كەلىپ, اركەز وسى دوستىقتى قادىرلەيتىنىن, تاتۋلىققا سىزات تۇسپەۋىن تىلەيتىنىن جەتكىزدى. مەن ءداۆيدتىڭ وسى پىكىرىن جانداندىرعىم كەلىپ, قازاقشا بىلەسىز بە؟ – دەپ سۇرادىم. قازاق تىلىندە اۋىزەكى سويلەي الامىن, جالپى جاقسى تۇسىنەمىن, دەگەن جاۋابىن ەستىپ ريزا بولىپ قالدىم. سويتسە, ول كىشكەنتايىندا قازاق بالاباقشاسىنا بارىپتى. ونىڭ دوستارىمنىڭ بارلىعى دەرلىك قازاقتار دەگەنىن ەستىپ, «جاقسىدا جاتتىق جوق» ەكەنىن جادىمدا جاڭعىرتتىم. قازاقشاسى تىم-ءتاۋىر داۆيد ارميان, اعىلشىن جانە ورىس تىلىندەرىندە ويىن جاتىق جەتكىزە الاتىن بولىپ شىقتى. – مەن قازاقستاندا تۇراتىندار قازاق ءتىلىن ءبىلۋى مىندەتتى دەپ ويلايمىن. راس, كەڭەستىك تاربيەنى كورگەن اعا ۇرپاققا قازاقشا ۇيرەنۋ قيىنعا سوعار. قازىرگى جاستار جاعى مەملەكەتتىك ءتىلدى مەڭگەرۋگە تالپىنۋى كەرەك. ول ءۇشىن قازاق ءتىلىن وقىتىپ-ۇيرەتۋگە باسىمدىلىق بەرىلۋى ءتيىس. قازاق ءتىلىن وقىتۋ باعدارلامالارىنىڭ ساعاتىن كوبەيتۋ قاجەت, وزىق تەحنولوگيالاردى پايدالانۋ كەرەك. بۇل ءبىر جاعىنان مەملەكەت قۇراۋشى ۇلت – قازاقتارعا قۇرمەت بولسا, ەكىنشى جاعىنان ومىرلىك قاجەتتىلىك دەپ ءتۇسىنۋ كەرەك, – دەيدى ول. اركىم ءوز ەلىنىڭ پاتريوتى بولۋى ءتيىس دەپ ەسەپتەيدى داۆيد. ءوزىڭ تۋىپ-وسكەن ەلگە دەگەن سۇيىسپەنشىلىگىڭ سەنىڭ ونىڭ دامۋ مەن وركەندەۋىنە قوسقان پەرزەنتتىك پارىزىڭدى قالاي ورىنداعانىڭمەن ولشەنسە كەرەك. شەتەلدە وقىپ, سول جاقتا جايلى جەر ىزدەپ قالعانداردى تۇسىنبەيتىنىن ايتادى. وقىتىپ-توقىتىپ, ءوسىرىپ, قازاقستاننىڭ ەرتەڭىنە قىزمەت ەتەدى دەگەن سەنىممەن شەتەلگە جىبەرگەن ەلىنە ورالماۋ ءۇش ۇيىقتاسا تۇسىنە كىرمەيتىن وي كورىنەدى. «كىسى ەلىندە سۇلتان بولعانشا, ءوز ەلىڭدە ۇلتان بول» دەمەي مە قازاق. ماعان دا شەتەلدە قالۋعا ۇسىنىستار ءتۇستى. الايدا, ءوزىم تۋىپ-وسكەن قازاقستانىمدى, قازاق دوستارىمدى ويلادىم, وسىنداعى بارشا حالىقتى بىرىكتىرىپ وتىرعان دوستىق پەن تاتۋلىقتى قيمادىم», دەيدى ول. «ءتىلى باسقا بولعانمەن, تىلەگى ءبىر» داۆيد  ۋاقىتىنىڭ تىعىزدىعىنا قاراماستان, بىزبەن ءبىرشاما ۇزاق اڭگىمەلەستى. اڭگىمەلەسكەندە اقجارىلا سىر ءبولىستى دەۋگە بولادى. تۋعان جەرى اقتوبەگە دەگەن ساعىنىشىن دا جاسىرمادى. «اركىمنىڭ تۋعان جەرى – مىسىر شاھارى» دەگەن وسى-اۋ. ساتىبالدى ءساۋىرباي, «ەگەمەن قازاقستان». اقتوبە وبلىسى.