ۇكىمەت قىسقا مەرزىم ىشىندە ازىرلەۋگە ءتيىس «جەكە قوسالقى شارۋاشىلىقتار تۋرالى» زاڭ جوباسىندا قانداي جاڭاشىلدىقتار بولادى, شارۋالاردى قولدايتىن قانداي مۇمكىندىكتەر قاراستىرىلۋى مۇمكىن؟ اۋىل شارۋاشىلىعى ءمينيسترى ەربول قاراشوكەەۆتىڭ سوزىمەن ايتساق, زاڭ جوباسىندا جەكە قوسالقى شارۋاشىلىقتاردىڭ الەۋەتىن اۋىل شارۋاشىلىعى كووپەراتسياسىن دامىتۋ ارقىلى كوتەرۋ جوسپارلانۋدا. وسىلايشا, قوسالقى شارۋاشىلىقتار مەن شاعىن فەرمەرلەردى ازىق-ت ۇلىكپەن جانە ونەركاسىپتىك قاجەتتىلىكتەرىمەن
كووپەراتسيا تىزبەكتەرى ارقىلى قامتاماسىز ەتۋ مۇمكىندىگى قاراستىرىلماق, ياعني ۇساق شارۋاشىلىقتار ءبىر-بىرىنە قوسىلىپ, كووپەراتيۆ قۇرىلادى.
بۇل ۇسىنىستار 2006 جىلى پارلامەنت قاراۋىنا جولدانعان. بىراق «ۇساق شارۋالاردى كووپەراتسيا جولىمەن بىرىكتىرۋ» تۋرالى ۇسىنىس «بۇرىنعى قولحوز-سوۆحوز جۇيەسىنە قايتا ورالۋ» دەپ قابىلدانىپ, قولداۋ تاپپاعان. ءسويتىپ اگرارلى ەل بولساق تا بۇرىنعى كەڭەس وداعى مەملەكەتتەرى ىشىندە قوسالقى شارۋاشىلىق ماسەلەسىن رەتتەيتىن زاڭناماسىز جۇمىس ىستەپ كەلگەن جالعىز ەل بولدىق. ءتىپتى ماسەلە اۋىل شارۋاشىلىعىنا قاتىستى قولدانىستاعى زاڭ جوبالارىندا دا كوپ ايتىلماعان. ماسەلەن, جەر كودەكسىنىڭ 50-بابىندا جەكە قوسالقى شارۋاشىلىق رەتىندە اۋىلدا سۋارىلمايتىن جەردەن 0,25 گەكتار, ال سۋارمالى جەردەن 0,15 گەكتار جەر بەرىلەتىنى عانا كورسەتىلگەن. ەندى ۇكىمەتكە دە, پارلامەنتكە دە بۇل ماسەلەمەن شىنداپ اينالىسۋعا تۋرا كەلىپ تۇر.
قوسالقى شارۋاشىلىقتاردىڭ مارتەبەسىن رەسەي دە, بەلارۋستە, ۋكراينا دا 2000 جىلداردىڭ باسىندا-اق زاڭمەن رەتتەپ العان. رەسەي فەدەراتسياسىنىڭ 2003 جىلدىڭ 21 ماۋسىمىنداعى «جەكە قوسالقى شارۋاشىلىق تۋرالى» زاڭىندا «جەكە قوسالقى شارۋاشىلىقتى مەملەكەتتىك قولداۋ» دەگەن ارنايى باپ بار. وندا جەكە قوسالقى شارۋاشىلىقتارعا ۇيىمداستىرۋشىلىق-قۇقىقتىق, ەكولوگيالىق جانە الەۋمەتتىك جاعدايلار جاساۋ ارقىلى ونىڭ ىشىندە جەكە قوسالقى شارۋاشىلىقتارعا, ولارعا قىزمەت كورسەتەتىن اۋىلشارۋاشىلىق كووپەراتيۆتەرىنە جانە وزگە دە ۇيىمدارعا قايتارىمدى نەگىزدە مەملەكەتتىك قارجى جانە ماتەريالدىق-تەحنيكالىق رەسۋرستار بەرىلۋى ءتيىس ەكەنى كورسەتىلگەن. 2016 جىلى بۇل زاڭعا وزگەرىستەر ەنگىزىلىپ, قوسالقى شارۋاشىلىعىن كەڭەيتكىسى كەلگەن فەرمەرلەرگە بەرىلەتىن جەر كولەمى 0,25-تەن 1 گەكتارعا دەيىن كوبەيدى.
ەسكە سالساق, مەملەكەت باسشىسى قوسالقى شارۋاشىلىقتاردىڭ مارتەبەسىن ناقتىلاپ الۋ ماسەلەسىن العاش رەت بىلتىرعى جولداۋىندا كوتەرىپ, كووپەراتسيالاۋ ارقىلى ولاردىڭ الەۋەتىن پايدالانىپ, ايماقتىق ازىق-ت ۇلىك حابتارىنا تارتۋ ماسەلەسىن ايتقان-دى. پرەزيدەنت سۋبسيديالاۋ جانە سالىقتىق جەڭىلدىكتەر باعدارلاماسى اياسىندا اۋىلدىق جەرلەردەگى كووپەراتسيانى ىنتالاندىرۋ ءۇشىن ءتيىستى شارالار توپتاماسىن ازىرلەۋ جونىندە ناقتى مىندەتتەر قويىپ, زاڭ جوباسىن 2021 جىلدىڭ مامىر ايىنا دەيىن دايىنداۋدى تاپسىردى. بىراق ۇكىمەت بۇل ماسەلەنى ءتيىستى مەرزىمىنەن بەس ايعا كەشىكتىرىپ بارىپ قولعا العالى وتىر. ونىڭ كەشىككەن سەبەبىن جىل سايىن مەملەكەت بولگەن قارجىدان قوماقتى ۇلەس الىپ وتىرعان ءىرى شارۋاشىلىق وكىلدەرى, زاڭدى سولاردىڭ ىڭعايىنا قاراي بەيىمدەپ وتىرعان شەندىلەر عانا بىلەر. زاڭنامانىڭ سولقىلداق تۇسىن پايدالانعان شەنەۋنىكتەر مىڭداعان گەكتار قۇنارلى جەردى جەكەشەلەندىرىپ جىبەرگەنىن, ال شارۋا اۋىلدىڭ ىرگەسىنەن مال باعاتىن, ءشوپ شاباتىن جەر تابا الماي, قولىنا قۇرىق ۇستاپ قالعانىن ەل كوردى. كەيبىر ساراپشىلار 2006 جىلى ۇكىمەت تابالدىرىعىنان قايتقان زاڭ جوباسى قايتا ورالا ما دەپ قاۋىپتەنەدى.
ەكونوميكا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى قۋانىش ايتاحانوۆ شارۋالارعا بەرىلەتىن جەڭىلدىكتەر جەكە قوسالقى شارۋاشىلىقتارعا دا تيەسىلى ەكەنى زاڭ جوباسىندا ناقتىلانۋى كەرەگىن ايتادى. وسىمدىك شارۋاشىلىعىنداعى ءونىمنىڭ 50 پايىزى, ال مال شارۋاشىلىعى ءونىمىنىڭ 80 پايىزعا جۋىعى جەكە قوسالقى شارۋاشىلىقتاردا وندىرىلەدى. باۋ-باقشا, ساياجاي, ءۇي ىرگەسىندەگى جەرلەردەگى كوكونىس, جەمىس-جيدەكتەردى كارانتيندى زيانكەستەردەن, ءارتۇرلى اۋرۋلاردان قورعاۋ جەكە شارۋاشىلىقتىڭ قولىنان كەلمەيتىنىن قاپەرگە سالعان قوعام قايراتكەرى مال تۇقىمىن اسىلداندىرۋ, قولدان ۇرىقتاندىرۋ, تەگىن دارىگەرلىك تەكسەرۋدەن وتكىزۋ, مالدان ادامعا جۇعاتىن جۇقپالى اۋرۋلارمەن كۇرەس ماسەلەسى دە مەملەكەت تاراپىنان قولداۋ تابۋى ءتيىس ەكەنىن جەتكىزدى.
سونداي-اق «جايىلىمدىق جەر تۋرالى» زاڭنىڭ تولىق جۇمىس ىستەمەي تۇرعانىنا دا قوسالقى شارۋاشىلىق تۋرالى ماسەلەنى زاڭداستىرا الماۋ سەبەپ كورىنەدى. ساراپشىنىڭ ايتۋىنشا, اسقار مىرزاحمەتوۆ جامبىل وبلىسىنىڭ اكىمى بولعاندا قوسالقى شارۋاشىلىققا قاتىستى ءبىراز تاجىريبەنى العا جىلجىتقان. بۇل ءۇردىستى قازىرگى اكىم بەردىبەك ساپارباەۆ جالعاستىرىپ كەلەدى. زاڭ جوباسىن تالقىلاعان كەزدە وسى تاجىريبەنى دە ەسكەرىپ, ءبىر نۇسقا رەتىندە قاراستىرعان دۇرىس. زاڭ جوباسىن دايىنداعان كەزدە اسىعىستىققا جول بەرۋگە بولمايدى, ماسەلەنى شەشۋدى كەزەڭ-كەزەڭمەن جۇزەگە اسىرىپ, كۇرمەۋى قيىن تۇستارىن نارىق جولىمەن رەتتەۋ قاجەت.
اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگىنىڭ وكىلدەرى اتاپ وتكەندەي, ۇكىمەت جاڭا زاڭ جوباسىن قولعا الدى. ال ساراپشىلار اتالعان جايتتى ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋ, سالىق جيناۋ جانە اۋىلدا جۇمىس ورنىن اشۋ ماسەلەسىمەن بىرگە قاراستىرۋ قاجەتتىگىن ايتىپ جاتىر. ەكونوميكا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى اتامۇرات شامەنوۆ ءبىرىنشى كەزەكتە جاڭا زاڭنىڭ اتاۋىن ناقتىلاپ الۋ قاجەتتىگىن ايتادى. ەكونوميست 1980-جىلداردىڭ اياعىنا دەيىن ەلدەگى 982 قوسالقى شارۋاشىلىق 4,8 مىڭ توننادان استام ەت جانە ءسۇت, 1 ملن 44 مىڭ جۇمىرتقا وندىرگەنىن جەتكىزدى. بۇل دەرەكتەر قوسالقى شارۋاشىلىقتاردىڭ الەۋەتى جوعارى بولعانىن كورسەتەدى. سونداي-اق ساراپشى اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىندا قوسالقى شارۋاشىلىق ۇعىمى قالالىقتاردىڭ ساياجايى نەمەسە جەكەلەگەن ۇيىمدارعا قاتىستى شارۋاشىلىق نىساندارى «قوسالقى شارۋاشىلىق» دەپ اتالا بەرەتىنىن, وسى تۇستى دا ايقىنداپ الۋ قاجەتتىگىن ايتتى. «بۇل جولى وسى زاڭ ارقىلى اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىنا ءبولىنىپ جاتقان ميللياردتاعان دەمەۋقارجىدان قاعىلعان, ون شاقتى مالىن قوراسىندا باعىپ وتىرعان, ونداعان گەكتار جەرگە باۋ-باقشا داقىلدارىن ەگىپ, مەملەكەت قاجەتىن قولىنان كەلگەنشە قاناعاتتاندىرىپ وتىرعان شارۋالارعا كومەك قولىن ۇسىنۋىمىز كەرەك. قازاقستانداعى 1,7 ملن جەكە ءۇي تەلىمى ءبىر جاعىنان سالىق تولەمەيدى, ەكىنشى جاعىنان ولاردىڭ يەلەرى الەۋمەتتىك جاعىنان قورعالماعان. بۇل – اۋىل تۇرعىندارىنىڭ زەينەتاقىسىندا دا, مەديتسينالىق قورىندا دا, الەۋمەتتىك قورىندا دا جيناقتارى جوق دەگەن ءسوز», دەيدى ا.شامەنوۆ
اۋىل شارۋاشىلىعى ءمينيسترىنىڭ كەڭەسشىسى تولەۋتاي راحىمبەكوۆ جەكە قوسالقى شارۋاشىلىق يەلەرىن زاڭ دەڭگەيىندە مويىنداۋ كەرەگىن ايتادى. سونداي-اق ول اۋىل شارۋاشىلىعى ونىمدەرىمەن قامتاماسىز ەتىپ وتىرعان سەگمەنت ءۇش توپقا ءبولىپ قاراستىرىلاتىنىن جەتكىزدى. العاشقىسى – بىرنەشە مىڭداعان مالى, جەرى بار ىرىلەندىرىلگەن شارۋاشىلىقتار. ەكىنشى توپ – جەكە كاسىپكەر رەتىندە تىركەلگەن, قاراۋىندا 5-6 مالشىسى بار شاعىن شارۋا قوجالىقتارى. ال ءۇشىنشى – ساناتقا كىرمەي قالعان توپ, ولار – جيىرما شاقتى مالىن قورادا بايلاپ, ونداعان گەكتار جەرىن باپتاپ وتىرعان اۋىلداعى اعايىن. ت.راحىمبەكوۆ ايتىپ وتكەندەي, سوڭعى جيىرما جىلدا وسى ماسەلەگە مەملەكەتتىك دەڭگەيدە نازار اۋدارماۋدىڭ سالدارى بجزق رەفورماسىن دايىنداۋ كەزىندە الدىدان شىقتى.
قازىر قوسالقى شارۋاشىلىقپەن 3,5 ميلليون ادام جان باعىپ وتىر. ولاردى كووپەراتيۆكە بىرىكتىرىپ, ارقايسىسىنان 10 پايىز كولەمىندە سالىق جيناسا, قازىناعا جىل سايىن 200 ملرد تەڭگە ءتۇسىم كىرەدى. اۋىلداعى ۇساق شارۋالاردى ىرىلەندىرۋ ماسەلەسى ساراپشىلار تالقىسىنا سالىنعان-دى. ولار كووپەراتسيانى كوبىرەك قولدايدى. ايتالىق, ءار اۋىلدا كەم دەگەندە 200 ادامنىڭ جەكە شارۋا قوجالىعى بار. ولاردىڭ ارقايسىسىن جەكە ۆەتەرينارلىق كلينيكامەن, مال دارىگەرىمەن, اگرونوممەن قامتاماسىز ەتۋ مۇمكىن ەمەس. سوندىقتان دۇرىسى – ۇساق شارۋالاردى ىرىلەندىرۋ, بىرىكتىرۋ. مۇنىڭ ءمانىسى, اۋىلداعى 200 شارۋاشىلىق جانىنان 201 شارۋا قوجالىعى اشىلىپ, وعان وزگەلەر قولىنداعى مال سانىنا قاراي ۇلەسپەن كىرەدى. اۋىلداعى شارۋانىڭ قولايىنا جاعا بەرمەيتىن بۇل ۇسىنىستىڭ سەبەبىن ساراپشى بىلاي تۇسىندىرەدى: قازاقستانداعى 1 ملن 700 مىڭ جەكە قوسالقى شارۋاشىلىقتىڭ ءونىمىن ساۋدا نىساندارى مەن قايتا وڭدەۋشى كاسىپورىندار رەسمي تۇردە ساتىپ المايدى. سەبەبى ساۋدا وكىلدەرىنىڭ پايىمىنشا, بۇل ونىمدەر تالاپقا ساي كەلمەيدى. ويتكەنى جەكەلەگەن شارۋالاردىڭ ارنايى ماماندار ۇستاۋعا مۇمكىندىگى جوق. ء«بىز بۇل ماسەلەنى جوعارىدا ايتىپ وتكەندەي, 201 شارۋا قوجالىعىن اشىپ, وعان وزگەلەرى قولىنداعى مال سانىنا قاراي ۇلەسپەن كىرۋ تەتىگى ارقىلى عانا شەشە الامىز. بۇل جۇيە سىرتتاي قاراعاندا, قالاداعى جەكەمەنشىك پاتەرلەر كووپەراتيۆىن ەسكە تۇسىرەدى. ءبىز وسى جۇيە ارقىلى عانا اۋىلعا مامان تارتىپ, اۋىل ەكولوگياسىن ساۋىقتىرا الامىز. اۋىلدى دامىتۋعا بولىنگەن قارجىنى ۇساق شارۋالارعا باعىتتاۋ ماسەلەسى وسى جۇيە ارقىلى وڭاي شەشىلەدى. اۋىلداعى اعايىندار مال-جاننىڭ پروبلەماسىن جەكە-دارا شەشە المايتىنىن ءتۇسىنۋى كەرەك. بيىلعى قۋاڭشىلىق بارلىق ماسەلەنىڭ الدىن الۋدىڭ قاجەت ەكەنىن كورسەتتى», دەپ تۇيىندەدى ت.راحىمبەكوۆ.
بۇل ۇسىنىستى اۋىلدا مال ۇستاپ وتىرعان اعايىننىڭ ءبارى قوس قولداپ قولدايتىنىنا كۇمانىمىز بار. سەبەبى اۋىل 1930 جىلداردىڭ باسىندا بۇل تاجىريبەنى باستان وتكەرگەن. كەشەگى كولحوز جۇيەسى دە سول تاجىريبەنىڭ جاڭارتىلعان نۇسقاسى بولدى. قازىر ەشكىمدى كۇشپەن بىرىكتىرە المايسىڭ, حالىق بارىنە باس شۇلعىپ قوسىلا بەرەتىن كەزەڭنەن الدەقاشان ءوتىپ كەتتى.
ەكونوميكا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور توقتار ەسىركەپوۆ بۇل تاجىريبەنى كەزەڭ-كەزەڭىمەن قولدانۋ قاجەتتىگىن ايتىپ بەردى. الدىمەن قوسالقى شارۋاشىلىقتىڭ نارىقتىق مارتەبەسىن انىقتاپ الۋ قاجەت. ساراپشى ايتقانداي, قوسالقى شارۋاشىلىعى ارقىلى جان باعىپ وتىرعان ميلليونداعان شارۋانىڭ ناقتىلانباعان مارتەبەسى كەڭەستىك كەزەڭمەن سالىستىرعاندا تۇبەگەيلى وزگەردى. كسرو كەزىندە ءاربىر ادامنىڭ نەگىزگى تابىسى كولحوز-سوۆحوزدان, ال قوسىمشا تابىسى قوسالقى شارۋاشىلىقتان الىندى. قازىر بۇل ماسەلە اۋىلداعى اعايىننىڭ كوپشىلىگى ءۇشىن جالعىز كۇنكورىس كوزىنە اينالىپ وتىر. پارلامەنتتە تالقىلانباق زاڭ جوباسىندا قوسالقى شارۋاشىلىق يەلەرىنە تيەسىلى سۋبسيديا زاڭمەن ناقتىلانۋى كەرەك.
«قوسالقى شارۋاشىلىق تۋرالى زاڭ قابىلدانادى» دەگەننەن بەرى اۋىلداعى اعايىن ماسەلەنىڭ سوڭىن كۇتىپ, ىشتەن تىنىپ وتىر. وسى كۇنگە دەيىنگى جەكەشەلەندىرۋ ناۋقانى, سودان كەيىنگى رەفورمالاردىڭ اۋىل جاعدايىنا قانشالىقتى اسەر ەتكەنى اۋىلعا بەلگىلى. وسى رەتتە ۇكىمەت پەن پارلامەنتتىڭ اۋىل تاعدىرىنا اسەر ەتەتىن زاڭ جوباسىن مايدان قىل سۋىرعانداي ەتىپ دايىنداۋعا كاسىبي بىلىكتىلىگى جەتسە, اۋىلدىڭ كۇرە تامىرىنا قان جۇگىرەرى انىق. بۇل جولى ەشكىمنىڭ دە قاتەلەسۋگە قۇقى جوق.
الماتى
كوللاجدى جاساعان زاۋرەش سماعۇل, «EQ»
