قارجى سالاسىندا ىجداعاتتىلىق كەرەك

كەشە پرەمەر-مينيستر سەرىك احمەتوۆتىڭ قاتىسۋىمەن قارجى مينيسترلىگىنىڭ كەڭەيتىلگەن القا ءماجىلىسى بولىپ ءوتتى. وعان پرەزيدەنت اكىمشىلىگىنىڭ, پرەمەر-مينيستر كەڭسەسىنىڭ, مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ وكىلدەرى, پارلامەنت دەپۋتاتتارى قاتىستى. ەسەپتى جىلدىڭ قورى­تىن­دىلارى  بويىنشا مەملەكەتتىك بيۋدجەتكە تۇسكەن تۇسىمدەر 6 459 ملرد. تەڭگەنى قۇرادى نەمەسە جوس­پار 101,6 پايىزعا ورىندالدى. رەسپۋبليكالىق بيۋدجەت تۇسىمدەرى 5 272 ملرد. تەڭگەنى قۇراپ, 100,6 پايىزعا ورىندالدى. 2013 جىلى ونىڭ الدىنداعى جىلدارمەن سالىستىرعاندا, ۇلتتىق قوردىڭ اكتيۆتەرى 2,5 ترلن. تەڭ­گەگە نەمەسە 24 پايىزعا ارتىپ, 12,9 ترلن. تەڭگەگە جەتتى, دەپ باستادى كەڭەيتىلگەن القا ءما­جى­لىسىندەگى بايان­داماسىن پرەمەر-ءمينيستردىڭ ورىنباسارى – قارجى ءمينيسترى باقىت سۇلتانوۆ. رەسپۋبليكالىق بيۋدجەت شى­عىستارى ەسەپتى كەزەڭگە 5 990,5 ملرد. تەڭگە نەمەسە 99,3 پاي­ىزعا اتقارىلدى. يگەرىلمەگەن قا­راجاتتىڭ تازا سوماسى  ۇكى­مەتتىڭ پايدالانىلماعان رەزەرۆىن ەسەپكە الماعاندا (17 ملرد.) 25,9 ملرد. تەڭگەنى قۇرادى. جەرگىلىكتى بيۋدجەتتەرگە ءبولىن­گەن نىسانالى ترانسفەرتتەر 1 043 ملرد.تەڭگە كولەمىندە بولدى. ونىڭ ىشىندە, اعىمداعى بيۋدجەتتىك باعدارلامالار  بويىنشا 514 ملرد.تەڭگە, دامۋ باعدارلامالارى بويىنشا 529 ملرد. تەڭگە ءبولىن­گەن. جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگاندار بولىنگەن ترانسفەرتتىك قارجىنىڭ 99,2 پايىزىن يگەردى. جىل قورىتىندىسىندا بيۋدجەتتىك باعدارلامالار بويىنشا 3,3 ملرد.تەڭگە, دامۋ باعدارلامالارى بويىنشا 5,2 ملرد.تەڭگە پايدالانىلماي قالدى. القا ماجىلىسىندە بايانداماشى بولىنگەن بيۋدجەت قارجىسىنان سۋبەكتيۆتى سەبەپتەر بويىنشا 4 ملرد. تەڭگە قارجىنى يگەرمەگەن قورشاعان ورتا جانە سۋ رەسۋرس­تارى مينيسترلىگىنىڭ, 1,4 ملرد. تەڭگە بيۋدجەتتىك قارجىنى يگەرمەگەن ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگىنىڭ, 1,3 ملرد. تەڭگە بيۋدجەت قارجىسىن يگەرۋدى قامتاماسىز ەتپەگەن اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگىنىڭ باسشى قىزمەتكەرلەرىن جاۋاپ­كەر­شىلىككە تارتۋدى ۇسىندى. ناق وسىنداي شارالاردى بىرقاتار ءوڭىر­لەر باسشىلارىنىڭ ورىنباسارلارى تاراپىنا دا قولدانۋ قاجەت. سونىمەن بىرگە, بايانداماشى بيۋدجەت قارجىسىن ءتيىم­دى پايدالانۋدىڭ ەرەكشە ماڭىز­دىلىعىن اتاپ كورسەتە كەلىپ, مەملەكەتتىك ساتىپ الۋ ماسەلەسىندە ورىن الىپ وتىرعان كەلەڭسىزدىكتەرگە توقتالدى. وسى رەتتە مەملەكەتتىك اكتيۆتەردى  باسقارۋ­دىڭ تيىمدىلىگىن ارتتىرۋدىڭ ماڭىزدى تەتىگى رە­تىن­دە ۇقساس اكىمشىلىك فۋنكتسيا­لار­دى بىرەگەيلەندىرۋ جانە بىرىكتىرۋ قا­جەتتىگى اتاپ كورسەتىلدى. ماسەلەن, قارجى مينيسترلىگىندە «بىرىڭعاي تەڭگەرىم ۇستاۋ­شى» قاناتقاقتى جوباسى ىسكە اسىرىلدى.  قاناتقاقتى جوبا شەڭبەرىندە اقتوبە وبلىسى مەملەكەتتىك م ۇلىك دەپارتامەنتىنىڭ تەڭگەرىمىنە مينيسترلىك كوميتەتتەرى بەس ايماقتىق ورگاننىڭ 30 عيماراتى مەن 47 اۆتوكولىگىن بەرەتىن بولدى.  جوبا بويىنشا ورتا بيزنەس سۋبەكتىلەرىن كەڭىنەن تارتا وتىرىپ, وسى م ۇلىكتى ءتيىمدى پايدالانۋ قاراستىرىلدى. وتكەن جىلى جالپى كولەمى 579 ملرد. تەڭگەنىڭ بيۋدجەت زاڭناماسىن جانە مەملەكەتتىك ساتىپ الۋ راسىمدەرىن بۇزۋ وقيعالارى انىقتالدى. ءتارتىپ بۇزۋشىلارعا 2 مىڭنان استام اكىمشىلىك ايىپپۇل سالىنىپ, 365,4 ملن. تەڭگە بيۋدجەتكە قايتارىلدى. جالپى, وسىنداي زاڭسىزدىقتارعا سالىنعان ايىپپۇلداردى ءوندىرىپ الۋ جانە باسقا دا شارالار ارقىلى بيۋدجەتكە 2 ملرد.تەڭگە قارجى ءتۇستى. ەسەپتى كەزەڭدە باقىلاۋ ءتيىم­دىلىگى ارتىپ, باقىلاۋ نىساندارىنا سالىنعان جۇكتەمەلەر ازايعان.  2012 جىلمەن سالىستىرعاندا, وتكەن جىلى باقىلاۋ تيىمدىلىگى 1,4 ەسەگە ارتىپ, تەكسەرۋلەر سانى 1,2 ەسەگە ازايدى. بايانداماشى قازىرگى ۋاقىتتا كۆازيمەملەكەتتىك سالانىڭ ءوسۋ ءۇردىسى بەلەڭ العاندىعىن اتاپ كورسەتتى. بۇگىنگى تاڭدا 19 مىڭ­نان استام مەملەكەتتىك مەكەمە, 6 مىڭ مەملەكەتتىك كا­سىپ­ورىن, 710 اكتسيونەرلىك قو­عام جانە مەملەكەتتىڭ ۇلەسى بار جاۋاپكەرشىلىگى شەكتەۋلى سەرىك­تەس­تىكتەر تىركەلگەن. ولاردىڭ ىشىندە 13 مىڭنان استامى ءبىلىم بەرۋ, دەنساۋلىق ساقتاۋ جانە الەۋمەتتىك قامسىزداندىرۋ سالالارىنىڭ مەكەمەلەرى. مەملەكەت باسشى­سىنىڭ تاپسىرماسى بويىنشا قازىر جەكەشەلەندىرۋدىڭ ەكىنشى كەزەڭى – 2014-2016 جىلدارعا ارنالعان كەشەندى جەكەشەلەندىرۋ باعدارلاماسىنىڭ جوباسى ءازىر­لەنۋ­دە. بۇل جوبا جاقىن ارادا ۇكىمەتتىڭ قاراۋىنا ەنگىزىلەتىن بولادى. جوبا مەملەكەت مەنشىگىندەگى اكتيۆتەردىڭ ءبىر بولىگىن ساتىپ الۋ قۇقىعىنسىز جالعا بەرۋ, سەنىمدى باسقارۋعا جانە باسقا نەگىزدەرمەن باسقارۋ ءۇشىن جەكەمەنشىك سۋبەكتىلەرگە بەرۋدى كوزدەيدى. بيۋدجەتتىك ساياساتتىڭ جاڭا تۇجىرىم­داماسىندا مەملەكەتتىك بورىشتىڭ ورنىقتىلىعىن قامتاماسىز ەتۋ جانە بيۋدجەت تاپشىلىعىن بىرتىندەپ قىسقارتۋ كوزدەلگەن, دەپ اتاپ كورسەتتى باقىت سۇلتانوۆ. رەسپۋبليكالىق بيۋدجەت تاپشىلىعى 2013 جىلى 718 ميلليارد تەڭگە نەمەسە ءىجو-ءنىڭ 2,1 پايىزى كولەمىندە قالىپتاستى. بيۋدجەت تاپشىلىعىن قارجىلاندىرۋ, سونىمەن بىرگە, ەسەپتى جىل ىشىندە بورىش نارىعىن دامىتۋعا جاعداي جاساۋ شەڭبەرىندە مينيسترلىك 982,5 ميلليارد تەڭگە قارجىنى مەملەكەتتىك باعالى قاعازدارعا ورنالاستىردى. بۇل سوڭعى 13 جىل­داعى ءتيىمدى دەبيۋتتىك شىعارىلىم بولىپ تابىلادى. ول ءوز كەزەگىندە سىرتقى كاپيتالدى تارتاتىن قازاقستاندىق كومپانيالار ءۇشىن ۇلگى بولماق جانە قارىز الۋ قۇنىن تومەندەتۋگە مۇمكىندىك بەرەدى. سونىمەن بىرگە, باقىت سۇلتانوۆ قارجى مينيسترلىگىنىڭ الدىندا تۇرعان كەلەلى مىندەتتەر مەن باع­دارلامالارعا جان-جاقتى توقتالدى. كەڭەيتىلگەن القا ماجىلىسىندە قارجى مينيسترلىگى سالىق كومي­تەتىنىڭ توراعاسى ءانۋار جۇ­ما­دىلداەۆقا ءسوز بەرىلدى. سالىق كوميتەتى باسشىسىنىڭ ايتۋى بويىنشا, ەسەپتى كەزەڭدە 36 ءىرى كومپانيا سالىق تولەۋدەن جال­تارعان. ولاردىڭ اينالىمداعى قارجى كولەمى 27,6 ميلليارد تەڭ­گەنى قۇراعان. ءسويتىپ, وسى كومپانيالاردىڭ سالىق تولەمەۋ سالدارىنان بيۋدجەتكە كەلتىرگەن شىعىنى 8 ميلليارد تەڭگە بولىپ وتىر. سالىق كوميتەتىنىڭ باسشىسى ءوز سوزىندە ەلىمىزدىڭ سالىق ورگاندارىنىڭ الدىندا تۇرعان مىندەتتەرگە جان-جاقتى توقتالىپ, بيۋدجەتكە تۇسەتىن سالىق تولەمدەرىن ارتتىرۋدىڭ جولدارىن اتاپ كورسەتتى. قارجى مينيسترلىگى كەدەندىك باقىلاۋ كوميتەتىنىڭ توراعاسى عوسمان ءامريننىڭ مالىمدەۋىنشە, ەلىمىزدىڭ كەدەنشىلەرى ەسەپتى مەرزىمدە رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتكە 1 تريلليون 339,5 ميلليارد تەڭگە كەدەندىك تولەمدەر مەن سالىقتار ءتۇسىمىن قامتاماسىز ەتكەن. وسى كەزەڭدە ەلىمىزدىڭ كەدەن بەكەتتەرى ارقىلى جونەلتىلەتىن جۇكتەردىڭ ءوتۋ مەرزىمىن قىسقارتۋ ماقساتىندا بىرقاتار ءتيىمدى شارالار جۇزەگە اسىرىلعان. كەدەن ورگاندارىندا سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى كۇرەس شارالارى قارقىندى جۇرگىزىلەتىن بولادى. قارجى مينيسترلىگىنىڭ كە­ڭەي­­تىلگەن القا ءماجىلىسىن پرەمەر-مينيستر سەرىك اح­مەتوۆ قورىتىندىلاپ, سا­لا قىزمەتكەرلەرىنىڭ الدىنا ءبىر­قاتار كەلەلى مىندەتتەر قويدى. بيۋدجەتتىك ءتارتىپتىڭ تيىمدىلىگىن ارتتىرۋ قارجى مينيسترلىگىنىڭ ەڭ باستى مىندەتتەرىنىڭ ءبىرى بولىپ سانالاتىندىعىن ايتا كەلىپ, ۇكىمەت باسشىسى 2013 جىلدىڭ قورىتىندىسى بويىنشا بيۋدجەتتىك قارجىلاردى يگەرمەگەن بىرقاتار باسشىلاردىڭ اكىمشىلىك جازاعا تارتىلعاندىعىن اتاپ كورسەتتى. ۇكىمەت باسشىسى سالىق كوميتەتىنىڭ جۇمىسىندا ورىن العان بىرقاتار كەمشىلىكتەردىڭ بەتىن اشتى. بۇل سالانىڭ جۇمىسىن جانداندىرۋ ماقساتىندا بىرقاتار ءتيىمدى شارالار جۇزەگە اسىرىلدى. الايدا, ءبىزدىڭ ەلىمىزدە بيۋدجەت تۇسىمدەرىن ارتتىراتىن سالىق تولەۋ ايماقتارى كەڭەيتىلمەي وتىر. سونىمەن بىرگە, ۇكىمەت باسشىسى مەملەكەت اكتيۆتەرىن باسقارۋ تيىمدىلىگىن ارتتىرۋدا ءالى دە وڭ جەتىستىكتەرگە قول جەتكىزىلمەي وتىرعاندىعىن اتاپ كورسەتتى. ەلىمىزدە كۆازيمەملەكەتتىك سالاسى ءوسۋ ۇستىندە. شاعىن جانە ورتا بيزنەس سۋبەكتىلەرى جۇمىس ىستەيتىن سالادا مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ قاتىسى بارىنشا ازايتىلۋى كەرەك. الايدا, ءبىزدىڭ ۇلتتىق كومپانيالار مەملەكەتتىك اكتيۆتەردەن ايىرىلعىسى كەلمەيدى. ۇكىمەت باسشىسى مەملەكەتتىك ساتىپ الۋ سالاسىندا ورىن العان كەمشىلىكتەرگە دە كەڭىنەن توقتالدى. مەملەكەتتىك ساتىپ الۋ سالاسى مەيلىنشە اشىق بولۋى قاجەت. جالپى, مەملەكەتتىك ساتىپ الۋ جۇيەسىندە تۇبەگەيلى وزگەرىستەر جاساۋ كەرەك. ۇكىمەت باسشىسى قارجى مينيسترلىگىنە «مەملەكەتتىك ساتىپ الۋ تۋرالى» زاڭ جوباسىن 1 شىلدەگە دەيىن ۇكىمەتكە ۇسىنۋدى تاپسىردى. جىلقىباي جاعىپار ۇلى, «ەگەمەن قازاقستان».