ايماقتار • 17 قاراشا، 2021

يگىلىكتەر اۋىلعا دا ورتاق

126 رەت كورسەتىلدى

بيىل «اۋىل – ەل بەسىگى» مەملەكەتتىك باعدارلاماسىمەن ايتەكە بي، حرومتاۋ اۋداندارىندا كوپتەگەن الەۋمەتتىك جوبا ىسكە اسىرىلسا، ونىڭ ەڭ باسىندا ەلدى مەكەندەردى گازداندىرۋ جۇمىستارى تۇر. سونداي-اق بيىلعى  شىلدەدە  ىرعىز اۋدانىنىڭ قۇرىلىس، اقشي، شەڭبەرتال ەلدى مەكەندەرىنە، ال  قازاندا مۇعالجار اۋدانىنىڭ جۇرىن، ەلەك اۋىلدارىنا گاز قۇبىرى تارتىلدى.

ەكى اۋدانعا جۇمىس ساپارىندا وبلىس اكىمى وڭداسىن ورازالين، وبلىس­تىق ءماسليحات دەپۋتاتتارى مەن قوعامدىق كەڭەس مۇشەلەرى تاسوتكەل مەن ارالتوعاي ەلدى مەكەندەرىندە وتكەن اۋىلىشىلىك گاز قۇبىرىن جۇرگىزۋ راسىمىنە قاتىستى. وسى جەلتوقساندا حرومتاۋ اۋدانىنىڭ بەلقوپا، اششىلىساي، قارعالى اۋدانى­نىڭ ەلدى مەكەندەرى، ويىل اۋدانىنىڭ قاراتالى مەن مۇعالجار اۋدانىنىڭ ورقاش اۋىلدارىنا گاز قۇبىرى جۇرگىزىلىپ، ءبىر جىلدا اقتوبە وبلىسىنىڭ 12 ەلدى مەكەنى كوگىلدىر وتىنمەن قامتاماسىز ەتىلەتىن بولدى.

وڭىردەگى وندىرىستىك اۋدانداردىڭ ءبىرى، 44 مىڭعا جۋىق تۇرعىنى بار حرومتاۋ اۋدانىنىڭ قۇرامىنا 12 اۋىلدىق وكرۋگ كىرەدى. اۋدان تۇرعىندارى نەگىزىنەن حرومتاۋداعى ءدوڭ كەن بايىتۋ كومبيناتىندا ەڭبەك ەتەدى. حروم كەنىن ءوندىرۋشى كاسىپورىن 2020 جىلى اۋدان بيۋدجەتىنە 9 ملرد تەڭگەدەن استام سالىق تولەدى. پاندەميا شەكتەۋلەرىنە قاراماستان اۋدان تۇرعىندارى بەلسەندىلىگىن جوعالتپاي، ونەركاسىپ، اۋىل شارۋاشىلىعى، قۇرىلىس جۇمىستارىن جۇرگىزۋدەن الدا كەلەدى. بۇگىندە حرومتاۋ اۋدانىندا 2 704 شاعىن جانە ورتا كاسىپكەرلىك نىسانى تىركەلگەن.

بيىل جازدا حرومتاۋ اۋدانىنىڭ تابانتال جانە تاسساي اۋىلدارىنىڭ كىرەبەرىس جولدارىنا «استانادورستروي» جشس-ءى ورتاشا جوندەۋ جاسادى. «ساما­را-شىمكەنت» تاسجولىنىڭ بويىنان بۇرىلىپ، تابانتالعا باراتىن 25 شاقىرىم جاڭا جوندەلگەن جولدى كورۋگە بۇرىلدىق. بىراق قالىڭ جاۋعان قاردىڭ استىندا سۋ جاڭا اسفالت جول جاسىرىنىپ جاتتى. تابانتال مەن وبلىس ورتالىعىنىڭ اراسى – 65 شاقىرىم. جۇرت تابانتالدى ءىزتاي مامبەتوۆتىڭ ولەڭىنەن عانا بىلەتىن. سوعىستان كەيىنگى ەلدىڭ ءحالى كورىنىس تاباتىن ءىزتاي ولەڭىنىڭ قۇدىرەتتىلىگى سول، بۇگىنگى تابانتال مەن سول كەزدەگى تابانتالدىڭ ايىرماسى جوق سياقتى.

 تابانتالمەن ىرگەلەس جاتقان تاسساي اۋىلىنىڭ 28،6 شاقىرىم كىرەبەرىس جولى دا جوندەلدى. قاناتتاس قوس اۋىل جولىنىڭ ساپاسىن الداعى كوكتەمدە، قار ەرىگەندە كورەتىن بولارمىز دەگەن ويمەن ءارى قاراي كەتتىك. قاراشانىڭ ورتاسىندا جاۋعان جاڭبىردىڭ سوڭى قارعا ۇلاسىپ، تابيعات الاقۇيىن مىنەز تانىتىپ تۇردى. حرومتاۋعا قاراي قىر اسقاندا اۋا رايى قىرىق قۇبىلادى. ويتكەنى مۇعالجار قىراتتارى ەندىگىندەگى وسى تۇستا اتموسفەرالىق اۋا اعىنى جىل بويى تەز الماسادى. جازداي كوز اشتىرمايتىن داۋىل، قىستاي بۇرقاسىن. قارا كۇزدەن بوران ءجيى سوعىپ، جول بويىندا قارعا ادىم جەردەگى كولىك كورىنبەي قالادى. سونىڭ ىشىندە تاسسايدىڭ تابيعاتى الاقۇيىن. تاسسايدى قىستاي قار باسقاندا، تاۋ-تاۋ قاردان كولىك جۇرە الماي جاتادى. اسىرەسە، اقپانداتقان بوراندا تاسساي بۇكىل الەمنەن ءبولىنىپ قالعانداي بولادى. سوڭعى ءۇش جىلدا تاسسايدا بۇرىنعىداي قار جوق. ىلعال از تۇسكەندىكتەن، تاسساي اۋىلىنىڭ ورتاسىنداعى تابيعي كولشىك تە كەۋىپ بارادى.

 تاسوتكەلگە گاز كەلدى، قۇدىقساي كۇتىپ وتىر

حرومتاۋ اۋدانىنىڭ تاسوتكەلى مەن ايتەكە بي اۋدانىنىڭ ارالتوعايىنا جەتكىزىلگەن اۋىلىشىلىك گاز جەلىسىنىڭ ىسكە قوسىلۋ راسىمىنە قاتىستىق. تاسوتكەل – «سامارا – شىمكەنت» تاسجولىنان ەداۋىر بۇرىلىستا جاتقان شەت اۋىل، بۇرىنعى قارابۇتاق اۋدانىنىڭ ىرگەلى ەلدى مەكەندەرىنىڭ ءبىرى. تاسوتكەل اۋىلىندا بۇگىندە 600 ادام تۇرادى. وسى اۋىلعا قارابۇتاق- بەلقوپا ارقىلى 78،6 شاقىرىم گاز قۇبىرىن «بابەك قۇرىلىس» جشس-ءى جەتكىزدى. تاسوتكەل تۇرعىنى سۆەت­لانا ساعىروۆا كومىرگە قاراعاندا گازدىڭ تولەم قۇنى ارزانىراق تۇسەدى دەپ قۋانىشىن جاسىرمادى: «جىلدا قىس­تان 7-8 توننا كومىر جاعىپ شىعامىز. وت جاعۋدىڭ بەينەتى ءوز الدىنا جىر. جا­سىراتىنى جوق، جاڭادان ءۇي بولعان جاستار وت جاعۋدان قاشىپ، قالاعا كوشىپ كەتىپ جاتادى. گاز كەلگەن سوڭ جاستار اۋىل­عا كەرى ورالاتىن شىعار»، دەيدى ۇمىتپەن.

حرومتاۋ اۋدانىنىڭ اكىمى ازامات بەكەتتىڭ ايتۋىنشا، 20 اۋىلعا كوگىلدىر وتىن كىرىپ تۇر. ەندى ولاردىڭ قاتارىنا تاسوتكەل اۋىلى قوسىلدى. الداعى جىلى قارجى بولىنسە، قۇدىقسايعا قاراي قۇبىر تارتۋ جۇمىستارى باستالادى.

تاسساي تۇرعىندارى بۇرىن ساپاسى ناشار، اۋىل ىشىندەگى قولمەن قازىلعان 10 قۇدىقتىڭ سۋىن پايدالاناتىن. وت­كەن جىلى اۋىز سۋ قۇبىرى تارتىلىپ، جاڭا بالاباقشا سالىنىپ، كلۋب عيما­راتى جوندەلدى. وسىلايشا، تاسوتكەل تۇرعىندارى ءۇش جىلدان بەرى مەملەكەتتىك باعدارلاما يگىلىكتەرىن كورە باستادى. تاسوتكەل ءارى شەكاراداعى اۋىل. وسى اۋىل مەن رەسەيدىڭ ورىنبور وبلىسى دامباروۆ اۋدانىنىڭ اراسى 50 شاقىرىم. تاسوتكەلدىڭ كىرەبەرىس جولىنىڭ 14 شاقى­ر­ى­مىنا ەكى جىلدان بەرى ورتاشا جوندەۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلىپ كەلەدى. باس مەردىگەر – «ارال قۇرىلىسى» جشس-ءى. بۇل جەردە جول جوندەۋشى مەردىگەردىڭ جاۋاپسىزدىعى كوزگە ۇرىپ تۇر. ەكى كولىك قاتار جۇرە المايتىن ويقى-شويقى تاسجولدىڭ قاي جەرىن جوندەگەنى دە كوزگە تۇسپەيدى. سوندا جول جوندەۋگە بولىنگەن 1 ملرد تەڭگە مەملەكەت قارجىسى ءۇش جىلدان بەرى قايدا جۇمسالعان؟ دەپۋتاتتار جوندەلمەگەن جولدىڭ قارجىسىن قۇقىق قورعاۋ ورگاندارى تۇگەندەۋگە ءتيىس دەگەن شەشىم ايتتى. «تاسوتكەل اۋىلىنىڭ تۇرعىندارى وسىدان ءۇش جىل بۇرىن اۋىلعا گاز قۇبىرىن جۇرگىزۋ تۋرالى ۇسىنىسپەن شىقتى. سونىڭ ناتيجەسىن بۇگىن كورىپ وتىرسىزدار. ايتا كەتەرلىگى، حرومتاۋ بارلىق جاعىنان دا وتە قارقىندى دامىپ كەلە جاتقان اۋدان. حرومتاۋ قالاسى مەن ەلدى مەكەندەرىندە بۇقارالىق سپورتپەن اينالىساتىن الاڭقايلار، بالالار ويىن الاڭدارى سالىنىپ، كوشەلەردى جارىقتاندىرۋ مەن جاياۋ جۇرگىنشىلەر جولىن سالۋ قارقىن الدى»، دەدى ءوڭىر باسشىسى تاسوتكەل اۋىلىندا.

قارابۇتاق وڭالىپ كەلەدى

اۋدان جابىلسا، نە باسقالاي اكىمشىلىك بولىنىسكە تۇسسە، اۋدان ورتالىعىنىڭ كۇيى كەتىپ، وتكەن ۋاقىتتىڭ يىرىمىندە قالىپ قويادى. توعىز جولدىڭ تورابىنداعى قارابۇتاق تا 1990-جىلداردان باستاپ وگەيدىڭ كۇيىن كەشتى. اقتوبە قالاسى مەن قارابۇتاقتىڭ اراسى – 220 شاقىرىم. اۋىل «سامارا – شىمكەنت» تاسجولىنىڭ بويىندا، توعىز جولدىڭ تورابىندا، ىرعىز وزەنىنىڭ جاعاسىندا ورنالاسقان. قارابۇتاق اۋىلدىق وكرۋگىنىڭ 4 مىڭعا جۋىق تۇرعىنى، ءتورت اۋىلى بار. بۇرىن­عى اۋدان ورتالىعىنىڭ تامىرىنا بىرتىندەپ جان كىرە باستاعانى جاڭا جوندەلگەن كوشەلەرىنەن بايقالادى. «اۋىل – ەل بەسىگى» باعدارلاماسى قار­جى­لاندىرۋىمەن جاز بويى بەس كو­شەگە ورتاشا جوندەۋ جۇمىستارى جۇر­گى­­زىلسە، كەلەسى جىلى كىرەبەرىس جولدى قايتا جوندەۋ مەن بەس كوشەنى جارىقتان­دىرۋ جۇمىستارى جالعاساتىن بولادى. ءسويتىپ، قازاق ادەبيەتىنىڭ كلاسسيك­تەرى – قۋاندىق شاڭعىتباەۆ پەن تاحاۋي احتانوۆتىڭ تۋعان اۋىلى وزگەرىس­تىڭ الدىندا تۇر. الەۋمەتتىك جوبالار­دىڭ ساپالى، مەرزىمىندە ورىندالۋى ايتەكە بي اۋدانىنىڭ جاس اكىمى دارحان ەرماعانبەتوۆتىڭ نازارىندا. قارابۇتاقتىقتار ەشكىمدى ارتىق ماقتامايدى. دەسە دە، ءبىزدىڭ بىلەتىنىمىز، ايتەكە بي اۋدانى سوڭعى ون جىلدان بەرى دۇرىس باسشىعا جارىعان ەمەس. بۇل جولى جاس اكىم ايتەكە بي اۋدانىنىڭ ورتالىعى تەمىربەك جۇرگەنوۆ اۋىلىمەن قاتار قارابۇتاقتى كوركەيتۋگە قوسا كىرىسكەن. بۇگىندە قارابۇتاق اۋىلىنا اۋىز سۋ قۇبىرى جۇرگىزىلىپ، 29 كوشەنىڭ تۇگەلگە جۋىعى جارىقتاندىرىلىپتى. ەندى بەلقوپا اۋىلىنا گاز قۇبىرىن تارتۋدى جىل سوڭىنا دەيىن اياقتاۋ كەرەك. جاقىن ماڭداعى جاروتكەلگە اۋىز سۋ قۇبىرى جۇرگىزىلسە، اۋىلدىڭ كىرەبەرىس كولىك جولىن جوندەۋ الداعى جىلدىڭ جوس­پارىنا ەنگەن.

اۋىل تۇرعىندارى سپورت كەشەنىن سالۋعا دەپۋتاتتاردان قولداۋ كۇتەدى. بۇرىن قازاقشا كۇرەستەن تالاي پالۋان تاربيەلەگەن قارابۇتاق سپورت مەكتەبىنىڭ داڭقىن قايتا شىعارۋعا ىقىلاستى باپكەرلەر اقتوبەدە دە بارشىلىق. سولاردىڭ كوبى لايىقتى سپورت كەشەنى سالىنسا اۋىلعا قايتا كوشىپ كەلۋگە نيەتتى.

165678

اقتوبە وبلىسىنىڭ ەلدى مەكەندەرىن گازداندىرۋ جوبالارى الداعى جىلى دا جالعاسا بەرمەكشى. ايتەكە بي اۋدانىنىڭ قۇمقۇدىق، تولىباي، جاباساق، قياقتى، ۇلعايسىن ەلدى مەكەندەرى كەزەك كۇتىپ تۇر. ايتا كەتۋ كەرەك، گاز جۇرگىزۋ قىمبات جوبا ءارى مەملەكەتتىك ساراپتامادان وتكىزۋ كوپ ۋاقىتتى قاجەت ەتەدى. الەۋمەتتىك ينفراقۇرىلىمدار جوباسىندا، اسىرەسە گاز جۇرگىزۋدە ەڭ ءبىرىنشى باسىمدىق تۇرعىندار سانى كوپ، بالا تۋ كورسەتكىشى جوعارى، ادامى ورنىققان ەلدى مەكەندەرگە بەرىلەدى. قارابۇتاقتان شىققان سوڭ ارالتوعايعا كەلىپ اۋىلىشىلىك گاز قۇبىرىن قوسۋ راسىمىنە قاتىستىق. ءبىر مىڭ تۇرعىنى بار ارالتوعاي ادامى بىتىراي كوشپەگەن بەرەكەلى اۋىل. ەكىنشى جاعىنان، ارالتوعاي – كىشىسى ۇلكەنىنىڭ الدىن كەسىپ وتپەيتىن، توردە وتىرعان اقساقال باسقاراتىن ءتارتىپتى اۋىل.

 كومسومول تەمىربەك جۇرگەنوۆ اۋىلى بولىپ وزگەردى

ارالتوعايدى ارتقا تاستاپ، 107 شاقى­رىم جەردەگى ايتەكە بي اۋدانىنىڭ ورتا­لىعى تەمىربەك جۇرگەنوۆ اۋىلىنا كەلدىك. ايتەكە بي اۋدانى ەلىمىز تاۋەلسىزدىك العان جىلدارى قارابۇتاق جانە كومسومول اۋداندارىنىڭ قو­سىلۋى­نان قۇرىلدى. ايتەكە ءبيدىڭ ارعى جاعى – ارقا. ارقانىڭ وكپەك جەلى ۇرىپ تۇر. تۇرعىندارى بىرىڭ­عاي مال ءوسىرىپ، ەگىن ەگىپ كۇن كورەدى. ەگىن­شى­لەر بيىل جاۋىن-شاشىننىڭ از بولۋىنا بايلانىستى قيىندىقتارعا تاپ بولدى. ەككەن ەگىندەرىنىڭ شىعىمى وتە از بولعانىنا قاراماستان شارۋاشىلىقتار ارپا-بيدايىن توكپەي-شاشپاي جيناپ العان. اۋداننىڭ التى اۋىلدىق وكرۋگى ورتالىقتاندىرىلعان سۋمەن جابدىق­تالعان.

كىرە بەرىستەگى تەمىربەك جۇرگەنوۆ الاڭىنا جارتىلاي بىتپەگەن سپورت كەشەنى عيماراتى قاراما-قارسى جەردە تۇر. «عيماراتتىڭ سىرتقى قابىرعاسى عانا تۇرعىزىلعان. بۇل جەردە دە جاۋاپسىز مەردىگەر الدان شىعىپ، قۇرىلىستى باستاعان دا، اياقتاۋسىز تاستاپ كەتكەن. ەندى وسى عيماراتتىڭ بار-جوعى تۇگەندەلىپ، سوتقا بەرىلگەلى جاتىر. اۋىل اقساقالدارى «سامارا – شىمكەنت» حالىقارالىق ءدالىزىن قايتا كەڭەيتىپ، ءتورت جولاقتى ەتىپ سالۋدى ۇسىنادى. اسىرەسە، قارابۇتاقتان ۇلعايسىنعا دەيىنگى جولعا ەرەكشە كوڭىل بولمەسە بولمايدى.

ەل تاۋەلسىزدىگىنىڭ 30 جىلدىعى قار­ساڭىن­دا اۋىل كاسىپكەرى قۋات نۇرباەۆ قوس پاتەرلى التى ءۇي سالدى. ءبىر پاتەردىڭ اۋماعى – 80 شارشى مەتر. وسى قىركۇيەكتە ەكى ءۇي قولدانىسقا بەرىلىپ، وعان ءتورت وتباسى قونىستاندى. وسى ساپارىمىزدا التى بالاسى بار جاس وتباسىنىڭ وسى ۇيدەن پاتەر الۋ قۋانىشىنا تاپ كەلدىك. وسى تۇرعىن ۇيلەرگە الەۋمەتتىك وسال توپتاعى وتباسىلار قونىستانعان.

ەل تاۋەلسىزدىگىنىڭ 30 جىلدىعى قار­ساڭىن­دا اۋدان ورتالىعىنداعى جاڭا ساياباقتىڭ تورىندە مەملەكەت قايراتكەرى تەمىربەك جۇرگەنوۆتىڭ ەسكەرتكىشى ورناتىلدى. ساياسي قۋعىن-سۇرگىن قۇربانى تەمىربەك جۇرگەنوۆ 1898 جىلى قازىرگى ايتەكە بي اۋدانى جاباساق اۋىلدىق وكرۋگىنە قاراستى باسىقارا قوپاسى دەگەن جەردە دۇنيەگە كەلگەن. ونىڭ بۇرىنعى اتاۋى كەنجەعارا بولىسى. باسىقارا – جۇرگەنوۆتىڭ اتاسى.

44 مىڭ دانا كىتاپ قورى، جاقسى جاب­­دىق­تالعان وقۋ زالدارى، جوعارى جىل­دام­­دىقتاعى ينتەرنەتى بار اۋداندىق كىتاپحانانىڭ اشىلۋ راسىمىنە اۋىل كىتاپ­­حاناشىلارى ونلاين پلاتفورمادا قوسىلدى. وبلىس اكىمى وڭداسىن ورا­زالين اۋىل كىتاپحاناشىلارىنا كىتاپ وقۋدىڭ ماڭىزدىلىعىن جاسقا دا، ەرەسەكتەرگە دە ۇعىندىرۋدىڭ قاجەتتىگىن، قازىرگى كىتاپحانالاردىڭ باسەكەلەستىككە قابىلەتتى بولۋى كەرەكتىگىن ايتتى. شال­عاي­­داعى اۋىلدار مەن ورتالىقتاعى كى­تاپ­حانالاردىڭ ماتەريالدىق-تەحنيكا­لىق بازاسىن جابدىقتاۋدىڭ ماڭىز­دىلى­­عىنا توقتالعان وبلىس اكىمى اۋىل كىتاپ­حانالارىن شەتەل كلاسسيكتەرىنىڭ شىعارمالارىمەن، زاماناۋي اۋدارما كىتاپتارمەن تولىقتىرۋعا تاپسىرما بەردى.

اۋىلدارداعى ينتەرنەت بايلانىسىن جاقسارتۋ ماقساتتى تۇردە ىسكە اسىپ جاتىر. سونىڭ ءبىر كورىنىسى، تولىباي مەن اقتاستى اۋىلدارى ورتاسىنا بيىك مۇنارالار ورناتىلىپ، ەندى اققۇم اۋىلىندا دا جالعاسىن تاپپاقشى. وسى ساپاردا ايتەكە بي اۋدانىنىڭ شالعاي اۋىلدارىندا زاماناۋي يگىلىكتەردىڭ بىرتىندەپ ەنىپ كەلە جاتقانىن كورىپ، الەۋمەتتىك نىساندار قۇرىلىسى ۇنەمى جۇرتشىلىقتىڭ نازارىندا بولۋ قاجەتتىگىن تۇسىندىك. سەبەبى، مەملەكەت قارجىسىن قوعام باقى­لاسا، جەمقورلىق ازايادى.

 اقتوبە وبلىسى

سوڭعى جاڭالىقتار

11 تامىزعا ارنالعان ۆاليۋتا باعامى

ەكونوميكا • بۇگىن، 09:40

ۇقساس جاڭالىقتار