ۇلىلاردىڭ قاتارىنا قوسىپتى دەمەسىن, ماعان وتكىزىپ قويعان دا ەشتەڭەسى جوق, بۇگىنگى اقىنداردان ەسەنقۇل جاقىپبەكتىڭ جىرلارى جانىما جاقىن. ۇنەمى ۇستەلىمنىڭ ۇستىندە جاتادى. شارشاعاندا وقىپ, راحاتتانىپ دەمالىپ قالامىن. كەي جەرىنە, سىزگە وتىرىك, ماعان شىن, ك ۇلىپ الامىن. ەسەنقۇلدا ولەڭدى ورنەكتى وقيعاعا قۇرۋ, ياعني سايىن اعانىڭ اڭگىمەلەرىندەگىدەي ءمولدىر سەزىم, بەيكۇنا مۇڭ با, بىردەڭە بار.
ءبىزدىڭ اۋىلداعى ادەبيەتپەن «اۋىرعان» مەن سىقىلدىلارعا ونىڭ اۋەلى ەسەنقۇل دەگەن اتى جەتتى. جەتكىزگەن شورابەك كوكەم. شوكەڭ (اقىن شورابەك ايداروۆ) ءوزى تانىپ بىلە مە, الدە بىرەۋلەردەن اتاعىنا ابدەن قانىق بولا ما بىلمەيمىن, ايتەۋىر ايتقان اقىندارىنىڭ شىنىندا وسالى بولمايتىن. وتكەن عاسىردىڭ 80-جىلدارىنىڭ العاشقى جارتىسىندا سول «سىرتتاي تانىس» ەسكەڭمەن «ىشتەي تانىسۋدىڭ» دا ءساتى ءتۇستى. وندا دا ول «سىرتتاي وقۋ» دەگەن اينالايىننىڭ ارقاسىندا جۇزەگە استى.
كازگۋ-ءدىڭ جۋرفاگىندا «ىشتەي» وقيتىن ىسقاياقتارى مەن «سىرتتاي» وقيتىن سىرتتاندارىنىڭ اۋديتوريالار مەن كىتاپحانالاردان باسقا دا «سۇيىكتى» ورىندارى بار. «ىشتەي» وقىتۋدىڭ دەكانى تەمىربەك قوجاكەەۆ كوكەمىز بەن «سىرتاي» وقىتۋدىڭ دەكانى مارات بارمانقۇلوۆ اعايىمىز ودان حاباردار ما, جوق پا, شارۋامىز شامالى. «سۇيىكتى» جەردىڭ اتى «بوتانيچەسكي بۋلۆار» دەپ اتالادى. جۋرفاكتىڭ اۋديتوريالارىنان, پروفەسسورلارىمىزشا «ياعني» دەپ ايتسام, زەينوللا قابدولوۆ, قادىر مىرزا ءالى سياقتى سۇلەيلەر ءسوز ەتكەن ادەبيەت الەمىنىڭ جاۋھارلارىمەن سۋسىنداساق, ال «بوتانيچەسكي بۋلۆارداعى» سىراحانادا سالقىن سىرامەن ءشول باسىپ تۇرىپ اقىنداردىڭ ولەڭدەرىن تىڭداپ, جازۋشىلاردىڭ اقىل-كەڭەستەرىنە ۇيىپ, «وندىرىستىك پراكتيكادان» وتكەندەي بولۋشى ەك. ىرگەدەگى «اكەمتەاتردان» سۋاتقا قۇلاعان جىلقىلارداي ساۋ ەتە قالاتىن كەلبەتتى ارتىستەردىڭ دە تانىس-بەيتانىس بەينەلەرىن كورىپ تاڭعالاتىنبىز.
ادەمى دەمەكشى, اۋىلدان الماتىعا كەلگەنشە ورالحان بوكەەۆتىڭ «مۇزتاۋىن» وقىپ, ميىمنىڭ دىڭ-دىڭ بولعانى ازداي, ونىڭ موينىنا ورامال بايلاپ كەر مارالداي كەرىلىپ تۇسكەن سۇلۋ كەسكىنىن كورىپ, ءوزىمدى-ءوزىم قور ساناپ جۇرگەن كەزىم عوي, «بوتانيچەسكي بۋلۆارداعى» «اقىندار» مەن «جازۋشىلاردى» كورىپ كوڭىلىم ورنىنا ءتۇستى. «كىشكەنتاي دەمەسەڭ قۇددى تۇيە» دەمەكشى, «اقىن» دەمەسەڭ, ءبارى دە كادىمگى ادام. اسىرەسە, ەسەنقۇل. كيگەن كيىمى, سويلەگەن ءسوزى, ىشكەن سىراسى ءبارى وزىمىزدىكىندەي. ىنىلەرى الدىندا ءبىر قاباق شىتپايدى-اۋ ساباز. ىرجيىپ كۇلەدى دە تۇرادى. كۇلگەن كەزدە كوكشىل كوزىنىڭ اينالاسىنا ءاجىم ۇيىرىلەدى. «شورابەك كوكەمنىڭ ماقتايتىنىنداي بار ەكەن-اۋ», دەپ قويامىن ىشىمنەن. ءا, دەگەندە تيىن-تەبەندەرىن شىعارىڭقىراماي تارتىنشاقتاپ تۇرعان بولاشاق اقىن, جازۋشىلار دۋ-دۋ اڭگىمەگە قىزا كەلە, ءتىپتى, سىرا اكەلۋگە تالاسا باستايدى. ول كەزدە قازىرگىدەي بانكومات دەگەن جوق, قالتامىزداعى اقشا تاۋسىلعان كەزدە «سىرتتاي» وقيتىن سىرتتاندار ديپلوماتقا قول سالا باستايمىز. ال ەسەنقۇلدى ۇلكەنسىز دەپ ۇستەلدىڭ «ءتور» جاعىنا تۇرعىزىپ قويامىز. بىزگە ول سىرا ءىشىپ, ولەڭ وقىسا بولدى.
«مولدىرلىككە اتباسىن بۇرىپ بارعان, ءبىر جاقسىلىق كۇتەدى ول تۇنىق تاڭنان. جامان پيعىل توسپايدى ەشكىمنەن دە, ەشكىمنەن دە سىرى جوق بۇگىپ قالعان. ەزۋىنەن جيىلماي كۇلكى كەرىم, وسىلاي-اق كۇن كەشسىن, شىركىن, ەرىڭ. مىلتىق كەزەپ سەن وعان تۇرار بولساڭ, ويناپ تۇر دەپ ويلاۋى مۇمكىن ونىڭ. ءومىرىڭنىڭ ءار كۇنى ءبىر سىن ەدى, وزگەلەردىڭ قامى ءۇشىن كۇرسىنەدى. سەن اشەيىن باس شايقاپ قويا سالعان, قياناتتان ول قاتتى تۇرشىگەدى. تىرلىگىنىڭ تۋى ەتكەن ادال ارىن, جاقسىلاردىڭ جانارىن جابا ما مۇڭ. سەنىڭ جانىڭ تۇرشىككەن قياناتقا, ونىڭ جانى بىلمەيمىن نە بولارىن؟!».
«پاھ, شىركىن!» دەپ ريزا بولامىز, قول شاپالاقتايمىز, قولپاشتاپ قانا قويا سالماي, بوساعان ساپتىاياقتاردى الا سالىپ سىراعا تاعى جۇگىرەمىز. سىرا ساتۋشىعا قاراي قۇنجىڭداپ كەتىپ بارا جاتىپ: «ەزۋىنەن جيىلماي كۇلكى كەرىم, وسىلاي-اق كۇن كەشسىن, شىركىن, ەرىڭ...» دەپ قايتالايمىن دا «كەيىپكەرى دە ءوزى سياقتى ەكەن», دەيمىن. ارينە, ىشتەي. ول «توردەگى» ورنىنان قوزعالماي تاعى ولەڭ وقيدى...
كازگۋ-دەگى «داۋرەن» مەن «بوتانيچەسكي بۋلۆارداعى» «سايران» اياقتالىپ, جان-جاققا تارادىق. مەن جامبىلعا تۇراقتادىم, ەسەنقۇل كوكەم الماتى مەن ۇزىناعاشتى قاتار جايلادى. كەزدەسۋ دەگەن بولسا بولماسا دا سيرەدى. ايتىس «ارەناعا» ورالعان تۇستا, ساحنادان كورىپ «تاۋبە» دەيتىن بولدىم. قاعىتپا, قالجىڭعا شەبەر. ۇيقاستارى دا شىمىر. بىردە قارسىلاسىن جەڭىپ جاتادى, بىردە جەڭگەندەرگە ءسال جەتپەي قالىپ جاتادى. بىراق جۇرەگىمە العاش رەت جازبا اقىن رەتىندە ۇيا سالعان سوڭ با, ول مەنىڭ كوڭىلىمە ايتىس اقىنى رەتىندە ورنىعا قويمادى. كەيىن ءبىر جيىندا كەزدەستىك. باياعى «بوتانيچەسكي بۋلۆاردىڭ» دۋمانىن ەسكە الىپ, ك ۇلىپ جاتىرمىز. ونشا كوپ سويلەمەيتىن ەسكەڭنىڭ سول كەزدە: «مەنى اقىن ەتكەن سەندەر عوي قولپاشتاپ ءجۇرىپ», دەگەنى. سول باياعى قاراپايىمدىلىعى, وزىنەن بۇرىن باسقانىڭ كوڭىلىنە قارايتىن سول باياعى ىزگىلىگى. ايتپەسە, سىراحانادا وقىلعان جىرلارىن ءبىز قولپاشتاماي-اق جازدى ەمەس پە؟!.
سودان كوپكە دەيىن كەزدەسپەي كەتتىك. بىراق كىتاپ دۇكەندەرىنەن ولەڭدەر جيناعىن كورسەم ەسەنقۇل كوكەمنىڭ وزىمەن كەزدەسكەندەي قۋانامىن. ۇيگە كەلگەن سوڭ ال, وقى. جالپى, باسقا پروزايكتەر ولەڭ وقي ما, جوق پا, بىلمەيمىن, ال مەن ءا دەگەندە ولەڭ جازعاندىقتان با ەكەن, لايلىسىنەن ايىرىلعان ماجنۇندەي جانىما جاقىن جىرلاردى ىڭكارىمدەي ىزدەيمىن دە جۇرەمىن. ۆلاديمير ماياكوۆسكيدىڭ «ا دليا ناس يۋبيلەي – رەمونت پو پۋتي, پوستويال – ي دالشە گۋدي» («نە يۋبيلەيتە!», 1926 جىل) دەگەنىندەي جارق-جۇرق جارناما, پلاكاتتار ەمەس, تاۋ ەتەگىندەگى مايداقوڭىر كەشتە ەستىلگەن «ماڭماڭگەر» انىندەي ونە بويىڭدى تۇتاس باۋراپ الىپ, جۇرەگىڭدى ەلجىرەتى-ءى-ءىپ جىبەرەتىن ولەڭ بولسا, ءتىپتى, جاقسى. ەسكەمدە سول مەن ىزدەگەن مايداقوڭىر «تىرىلىك» بار ەدى. ونىڭ ولەڭىنەن ءوزىڭدى, ءوزىڭنىڭ اۋىلىڭدى, ءوزىڭنىڭ اۋىلداستارىڭدى, قۇرداستارىڭدى, ءتىپتى, «بالا ماحابباتتارىڭدى» دا تاۋىپ الاسىڭ, تاۋىپ الاسىڭ دا ولەڭ اۆتورىمەن بىرگە وتتارى جىمىڭداعان تاۋداعى ءتۇندى, سۋلارى سىلدىراعان باۋداعى وزەندى, داۋىلى تۇرىپ, جاڭبىرى قۇيعان اۋىلدى ارالاپ, بىرگە قۋانىپ, بىرگە مۇڭايىپ وتىراسىڭ. ولەڭدى ول ەمەس, ءوزىڭ جازعانداي, ءوز سىرىڭدى ءوزىڭ ايتىپ وتىرعانداي سەزىنەسىڭ. سەزىنۋ دەگەن – سەنۋ. ويتكەنى, ول جىرلاعان دۇنيەنى سەنىڭ دە جىرلاعىڭ كەلىپ, سەنىڭ دە ايتقىڭ كەلىپ, بىراق نە جىرلاي الماي, نە ايتا الماي جۇرگەن دۇنيەلەرىڭ ەكەنىن مويىندايسىڭ.
«كوك شىققانعا ءبىر قۋانىپ, ءشوپ شىققانعا ءبىر قۋانىپ, سوك سىققانعا ءبىر قۋانىپ, ءومىر ءوتتى زىرعىپ اعىپ. جەتسەم دەگەن ارمان جولى, بارا جاتىر جىلدا ۇزارىپ. سارعالداققا ءبىر قۋانىپ, قىزعالداققا ءبىر قۋانىپ, ءومىر ءوتتى-اۋ سىرعىپ اعىپ. وسەم دەگەن ۇلدى باعىپ, كەتەم دەگەن قىزدى باعىپ, بارا جاتىر كوك اسپاننان, ءبىر بەيمالىم جۇلدىز اعىپ. ىستىق جۇلدىز..., مۇڭلى..., جارىق!».
قانداي كەرەمەت! قانداي عاجاپ! دانانىڭ دا, انانىڭ دا, بالانىڭ دا ويىنداعى ءسوزدى قىسىلماي, قينالماي قالاي ءاپ-ادەمى ەتىپ ايتا سالعان؟!. ءبىر قاراساڭ وپ-وڭاي سياقتى. بىراق ەشكىمنىڭ ويىنا كەلمەگەن ءسوز بەن سۋرەت. جىر ىزدەگەن جۇرتقا دا كەرەگى وسى ءاپ-ادەمى ءارى قاراپايىم ءسوز ەمەس پە قۇداي-اۋ! ال وسى ولەڭنىڭ انمەن ورىلگەن كەزدەگى قۇدىرەتىن كورسەڭىز, ءتىپتى بار عوي, ماقتارعا ءسوز تاپپايسىز. ەگەر نە جازسا دا قاسيەتتى قازاق ءسوزىن ورىن-ورنىمەن قولدانۋعا اسا قاتتى ءمان بەرەتىن تاكاپپار دا تالعامپاز سۋرەتكەر عابيت مۇسىرەپوۆ ون التى جولدان تۇراتىن وسى ولەڭدى وقىسا: «چۋدو!» دەر مە ەدى, كىم ءبىلسىن! «سوندا بۇل جولداردىڭ الىپ بارا جاتقان نەسى بار سونشا؟» دەر بىرەۋلەر. ايتارىمىز, ءسىز دە, ءبىز دە, ولار دا ون ويلانىپ, ءجۇز تولعانىپ ايتا الماي جۇرگەن شىندىقتىڭ ءشوپ ۇستىندەگى شىقتاي بولىپ مولدىرەپ تۇرعان ساۋلەسى عوي بۇل. قاراڭىزشى, قانداي قاراپايىم, قانداي ەتەنە, قانداي تانىس سۋرەت. باسىنداعى تاقياسىن ىزدەپ وتىرعان جەرىن ون اينالاتىن اڭعالدار بولادى عوي, سول سياقتى وسى ءبىر-ەكى شۋماق ولەڭدى ايتۋ ءۇشىن قانشاما كەرەقارىس روماندار مەن قانشاما سالاقۇلاش پوەمالار جازىلدى دەسەڭىزشى!
بىردە ەسەنقۇل كوكەممەن كەنەن اۋىلىندا جولىقتىم. جامبىل وبلىسىنىڭ سول تۇستاعى اكىمى ءبورىباي جەكسەمبيننىڭ باس بولۋىمەن 2009 جىلدىڭ 2 قازانى كۇنى قورداي اۋدانىندا كەنەن ازىرباەۆتىڭ 125 جىلدىعىنا بايلانىستى ۇلكەن مادەني ءىس-شارا ءوتتى. وعان الماتى وبلىسىنىڭ سول كەزدەگى اكىمى سەرىك ۇمبەتوۆ جەتىسۋلىق اعايىنداردى باستاپ كەلدى. قوناقتار اراسىندا ەسەنقۇل دا بار. «بازارعا مىڭ ادام بارادى, بىراق كوڭىلى قالاعانىنا سالەم بەرەدى», دەگەندەي, كوپتەن بەرى كەزدەسپەگەن اقىن اعامىزبەن قۋانا امانداستىم. بىراق باياعى البىرتتىعىن اعالىققا جەڭدىرگەن بە, سابىر ساقتاپ, سالماقتى كەيىپتە امانداستى. «شالقايعانعا شالقاياتىن» مىنەز مەندە دە بار, قىڭىرايا قالدىم. قانشا دەگەنمەن ادام جانىنىڭ ينجەنەرى ەمەس پە, باياعى جىر-كادەنى ساعىنىپ اڭقىلداپ كەلە جاتقان ءىنىسىنىڭ كىلت ەتە قالعانىن تەز بايقاپ:
– شورابەك كوكەڭنىڭ ءحالى قالاي؟ جۇماقتىڭ (الدە و دۇنيەنىڭ دەدى مە ەكەن, قاتىرىپ ايتتى ايتەۋىر) قام-قارەكەتىمەن ءجۇر مە؟ – دەپ, قىرىن قاراپ قيسايىپ تۇرعان بەتىمدى وزىنە قايتا بۇرماق بولدى. ماعان دا كەرەگى وسى.
– ءيا, ءجۇر عوي, ءسويتىپ ءجۇر-اۋ دەيمىن, اۋزىنان اللاسى تۇسپەيدى ايتەۋىر, – دەگەن سياقتى ءبىر ءسوز ايتتىم.
ويتكەنى, ەسكەڭشەلەپ مەن دە سالماقتانا قالعام. بىراق باجايلاپ قاراپ تۇرمىن, كوزىنىڭ اينالاسىنداعى اجىمدەرى سول باياعى قالپى. تاپالتاق بويى تولىسا ءتۇسىپتى. قارنى شىعىپ, جۋانداعان. تاعى ءبىر اڭعارعانىم, بوياۋ جاعىپ قويعانداي كوزىنىڭ اينالاسى قوڭىرقاي تۇسپەن دوڭگەلەكتەنە قالىپتى. اڭگىمە كەنەن اۋىلىنداعى مادەنيەت ءۇيىنىڭ فويەسىندە بولعان. سودان كەيىن قوناقتار كەنەن تۋرالى عىلىمي كونفەرەنتسياعا قاتىسۋعا, كونتسەرت تىڭداپ, بايگە قىزىقتاۋعا دەگەندەي تاراپ كەتتى. تۇسكى استان كەيىن ەسكەڭدى بايگە بولىپ جاتقان جاقتان كەزدەستىردىم. جالعىز كەلە جاتىر ەكەن. بۇل جولى ول باياعى «بوتانيچەسكي بۋلۆارداعى» سياقتى جاقىندىعىن ءبىلدىرىپ: «كوسەمالى, ءبىر اڭگىمە بار» دەدى. «ايتىڭىز». «ايتسام, الپىس جىلدىعىم كەلە جاتىر, سونىڭ الدىندا... بىلەسىڭ عوي...». «ماقۇل». «ءبىزدىڭ اۋىلعا كەل, ءبىراز ماتەريالدار بار». «ماقۇل». باياعى ساپتىاياقپەن سىرا تاسىپ, قىزمەت ەتىپ جۇرگەنىمدەي نە دەسە دە «ءلاپباي» دەپ تۇرمىن. قازىر ويلاپ وتىرسام, بۇل 2009 جىلى كۇزدە, ياعني وسىدان 4 جىل بۇرىنعى اڭگىمە. ارادا كوپ ۋاقىت وتپەي «ەگەمەن قازاقستان» گازەتىنىڭ 90 جىلدىعىنا بايلانىستى باسىلىمنىڭ الماتى وبلىسىنداعى كۇندەرى ۇيىمداستىرىلاتىن بولدى. مەرەيتويعا ارنالعان مادەني ءىس-شارا وبلىس ورتالىعى – تالدىقورعاندا باستالىپ ۇزىناعاشتا, ودان جامبىل اتانىڭ اۋىلىندا جالعاستى. جامبىلدىڭ, نۇرعيسانىڭ قابىرلەرىنە قۇران وقىتىپ, سول اۋىلداعى وقىرماندارمەن دە كەزدەسىپ, ساۋىتبەك اعا باستاعان رەداكتسيا قىزمەتكەرلەرى ءبىر جاساپ قالدىق. وبلىس, اۋدان اكىمدىكتەرى مەن باسقارما, دەپارتامەنتتەرىنەن ىلەسكەن شەنەۋنىكتەردىڭ اراسىندا ەسكەڭ دە ءجۇردى.
– اعاسى, وتكەندە ايتقان تاپسىرماڭىزدى ورىنداۋعا كىرىسۋىم كەرەك, كىتاپتارىڭىز بولسا بەرمەيسىز بە؟ – دەدىم كەزدەسۋدى قۇر جىبەرمەۋگە تىرىسىپ.
ول شوپىرىن جۇگىرتىپ, قىزمەتتىك «نيۆا» اۆتوكولىگىنەن بىرنەشە جىر جيناقتارىن الدىردى دا, «تاۋ باسىندا كارى قار» دەگەن كىتابىنىڭ ءبىرىنشى بەتىنە «كوسەمالى دوسقا ەسەنقۇلدان...» دەپ جازىپ بەردى. «باسقاسى مىنا كىتاپتىڭ ىشىندە, ءوزىڭ وقىپ ال» دەگەن سياقتى... ءۇش-اق اۋىز ءسوز. ودان كەيىن ولەڭدەرىنە جازىلعان اندەر ديسكىسىن ۇسىندى. ءسويتىپ, ەسكەڭنىڭ سول كىتاپتارى مەن ديسكىسى ناعىز رۋحاني جانسەرىگىمە اينالدى. «الداي-اۋ, الدايعا» الاڭدايمىن. «كوك شىققانعا ءبىر قۋانىپقا» قۋانامىن. «ءوزىڭدى اڭساپقا» ىنتىعامىن. «سەن جالىنسىڭ» دەگەنگە كۇيەمىن. «ءبىزدىڭ ەلدىڭ جىگىتتەرىنە» قىزىعامىن. «بىزدەر, بىزدەردى» تىڭداپ, سول ەسەكەڭ ايتقان درامانى ءوز باسىمنان كەشىپ جۇرگەنىمدى ايتىپ, ايعاي سالعىم كەلەدى...
ايتپاقشى, 2011 جىلى الماتى وبلىسى فيلارمونياسىنىڭ بەلگىلى ءانشىسى ءاليا ابىكەنوۆا تۋرالى «باقشاداعى بۇلب ۇلىم» دەگەن ماقالا جازدىم. سول دۇنيەدە: «وسىدان ەكى جىل بۇرىن «ەگەمەن قازاقستان» گازەتىنىڭ 90 جىلدىق تورقالى تويىنا بايلانىستى ۇزىناعاشقا بارعاندا, اقىن ەسەنقۇل جاقىپبەككە سالەم بەرىپ, ەسەن-ساۋلىعىن ءبىلۋدىڭ ءساتى ءتۇستى, – دەيتىن. – الاتاۋدى اينالشىقتاعان اقىن اعامىزدى كازگۋ-دە سىرتتاي وقىعان سىرتتان كەزىنەن ءبىلۋشى ەم, ەسەن-ساۋلىعى سول, بۇگىندە اۋداندىق گازەتتىڭ بىلدەي باس رەداكتورى بولىپتى. استىندا اق «نيۆا», بايىرقالاعان مىنەزىنەن, تولىسقان دەنەسىنەن, ابايلاڭقىراعان ءجۇرىس-تۇرىسىنان ءتىلى اششى, تىرشىلىگى تاپشى اقىنداردىڭ قاتارىنان شىعىپ, قارنى توق, قايعىسى جوق شەنەۋنىكتەردىڭ اۋىلىنا جاقىنىراق قونىستانعانى بايقالادى. شىعارماشىلىق تابىسى دا جامان ەمەس سىقىلدى. «جاڭا شىققان دۇنيەلەرىڭىز بولسا...» دەپ ەم, شوپىرىن جۇمساپ, بىرنەشە كىتاپتارى مەن ولەڭدەرىنە جازىلعان ءان ديسكىسىن جانە ۇسىندى. «كوك شىققانعا ءبىر قۋانىپ, ءشوپ شىققانعا ءبىر قۋانىپ...» دەپ ەسكەڭنىڭ ءوزى جىرلاعانداي, جامبىل مەن نۇرعيسا جاكەلەرىمنىڭ قابىرىنە زيارات ەتكەنىمە ءبىر قۋانىپ, سول اسىلداردىڭ سىنىعى ەسەنقۇل اقىنعا سالەم بەرگەنىمە ءبىر قۋانىپ, تارازىما قاراي تارتتىم. الماتىدان قوردايعا دەيىنگى جول تاقتايداي تەپ-تەگىس, مۇنداي جولدا نە كوز شىرىمىن الۋ كەرەك, نە ءان تىڭداۋ كەرەك. مەن ءاندى دۇرىس كوردىم. ەسكەڭ بەرگەن ديسكىدەگى اندەردىڭ ءبارىن جاقسى دەي المان, بىراق, بىرنەشە ءاندى قايتا-قايتا تىڭداي بەرگىم كەلدى. سونىڭ ءبىرى «الداي-اۋ». ءسوزى دە, سازى دا, ءتىپتى, ايتار نازى دا حالىق اندەرىنىڭ ۇلگىسىنە كەلىڭكىرەيدى.
«الداي-اۋ, الداي, الداي-اۋ, دۇنيە ءتۇبى بالداي-اۋ. القىنعان كۇندەر تالپىنعان, جاۋتەڭدەپ قاراپ ارتىمنان, قالدى-اي-اۋ ءبارى قالدى-اي-اۋ... ...وتكەنى-اي, ءبارى وتكەنى-اي, ءومىردىڭ جاز بەن كوكتەمى-اي. سارى الا قازدار ساڭقىلداپ, سارى الا كۇزدىڭ جەتكەنى-اي. بىرەۋگە ءوزىم ىنتىزار, بىرەۋلەر ماعان وكپەلى-اي. وتكىنشى مىناۋ ومىردە, وتپەلى, ءبارى وتپەلى-اي. «اعا» دەپ بارساڭ اعاڭا, اعانىڭ كوڭىلى كوكتە ءجۇر. «باۋىر» دەپ بارساڭ باۋىرعا, باۋىرى ونىڭ كوك تەمىر. تۋىسقانعا – تۋا جات, جولداسىڭا جۇرە جات, مەنەن دە وسى ءوتتى ءومىر».
قىسقاسى, ءان دە, ءاننىڭ ءسوزى دە, ءانشىنىڭ ءۇنى دە ۇنادى. جاقسى دۇنيە جۇرت كوڭىلىن اۋدارماي قويسىن با, كەيىن ەسكەڭ سىيلاعان سول ديسكى قولدى بولدى».
تاعى ءبىر جولى «قازاق ادەبيەتى» گازەتىنەن الماس ءنۇسىپ دەگەن ىنىشەك «تاريحتا كىم قالادى؟» دەگەن تاقىرىپتا ساۋالداما ۇيىمداستىرىپ, بىرنەشە سۇراق جازىپ جىبەرىپتى. سول سۇراقتاردىڭ ءبىرىنشىسى: «تاريح باردا – تاريحي تۇلعالار بار. وسىنى جازۋشىلىققا قاتىستىرىپ الساق, كوركەم ادەبيەت كوشىندە جۇرگەن, عۇمىرىن سارپ ەتىپ, ءومىرىن تۇگەسكەن ءتورت تاراپقا اتى ءماشھۇر قالامگەر قانشاما. بىراق, سول اتى بەلگىلى جازۋشىلاردىڭ ارتىندا قالعان توم-توم مۇرالارى تۇگەل وقىلا ما؟ ماسەلەن, قازىرگى سىنشى, عالىمدارىمىزدىڭ ايتۋىنشا عابيت مۇسىرەپوۆ شىعارمالارى ىشىنەن اۆتوبيوگرافيالىق اڭگىمەلەرى كوپ وقىلاتىن كورىنەدى. قالىڭ روماندارىنان شاعىن جانردا جازىلعان تۋىندىلارىنا كوپتەپ ءمان بەرىلۋىنىڭ سەبەبى نە؟» دەپ كەلەدى. مەن بۇعان گازەت بەتىندە: «ءوز باسىم ارعى جازۋشىلاردان بەيىمبەت ءمايليندى, ءوزىڭ ايتقان عابەڭدى, بەرگى قالامگەرلەردەن بەردىبەك سوقپاقباەۆ, تاكەن الىمقۇلوۆ, سايىن مۇراتبەكوۆ, دۋلات يسابەكوۆ, وسپانحان اۋباكىروۆ, مارحابات بايعۇتتى قايتالاپ وقىپ تۇرام. بۇل باسقالارىن وقىمايمىن دەگەنىم ەمەس. ولەڭ-جىرلاردان «بەس عاسىر جىرلايدى», «جەتى عاسىر جىرلايدى» اتتى تومدارداعى اقىنداردىڭ ايتقىشتىعىنا تاڭعالام. سوندىقتان دا بولار اندا-ساندا ولارعا دا قايتا كوز جۇگىرتىپ قويامىن. ارينە, اباي مەن مۇقاعالي ۇستەلىمنىڭ ۇستىندە جاتادى دەسە دە بولادى. ۇلىلاردىڭ قاتارىنا قوسىپتى دەمەسىن, ماعان وتكىزىپ قويعان دا ەشتەڭەسى جوق, بۇگىنگى اقىنداردان ەسەنقۇل جاقىپبەكتىڭ جىرلارى جانىما جاقىن. ۇنەمى ۇستەلىمنىڭ ۇستىندە جاتادى. شارشاعاندا وقىپ, راحاتتانىپ دەمالىپ قالامىن. كەي جەرىنە, سىزگە وتىرىك, ماعان شىن, ك ۇلىپ الامىن. ەسەنقۇلدا ولەڭدى ورنەكتى وقيعاعا قۇرۋ, ياعني سايىن اعانىڭ اڭگىمەلەرىندەگىدەي ءمولدىر سەزىم, بەيكۇنا مۇڭ با, بىردەڭە بار. الدە ەسىگىنە ق ۇلىپ سالمايتىن وتاعاسىنداي اشىقتىعى ما ەكەن», دەپ جاۋاپ بەرىپپىن. وسى ساۋالدامادا ەسەنقۇلدى وڭكەي الىپتاردىڭ اراسىنا قوسام دەپ ودىراڭداعان ۇرانشىل اقىنسىماقتاردى ىزالاندىرىپ العان جايىم دا بار. «ءىنى زوردان, اعا بوردان», امال جوق, كوتەرۋگە تۋرا كەلدى. بىراق, ول تۇلداندى ەكەن دەپ ەسكەڭنىڭ كۇنشۋاقتاي جىلى دا نۇرلى جىرلارىنان باس تارتا المايمىن. «مەن» دەپ كوكىرەگىن ۇرعىلاعان بۇگىنگىنىڭ ماياكوۆسكيلەرىنىڭ جىرلارىنا سەنە دە المايمىن. ال:
«ولەڭ جازام... بار ءىسىم وسى عانا. ولەڭ بەردىم دوسىما, قاسىما دا. تۋىس-تۋعان ىشىندە ەركەلەتتى, مۇقاعالي, تولەگەن, قاسىم اعا. ارعى اتامدى سۇراساڭ – اباي, جامبىل. ءورت ماحامبەت ءوز اعام – ابايلاپ ءجۇر! جولداس بولدىم ءبورىنىڭ بورىسىمەن, سىرلاس بولدىم سەرىنىڭ سەرىسىمەن, ارۋاقتاندىم سولاردىڭ پەرىسىمەن», دەگەن ەسەنقۇل اقىنعا سەنەمىن.
كومپيۋتەرىمنىڭ قاسىندا ەسكەڭنىڭ ءار جىلدارى جارىق كورگەن «اعىمنان جارىلامىن» («جالىن», الماتى, 1987 جىل), «بۇل جاز دا وتەر» («ولكە», الماتى, 2001 جىل), «تاۋ باسىندا كارى قار» («وركەنيەت», الماتى, 2005 جىل) جانە «سارعايعان سارى تەرەزە» («نۋر-پرينت 75», الماتى, 2007 جىل) دەپ اتالاتىن كىتاپتارى جاتىر. ءىشىنىڭ ءبارى عابەڭشەلەپ ايتساق, ءبىر-بىرىنە جارىعىن ءتۇسىرىپ تۇراتىن نۇرلى سوزدەر. عابەڭ دەمەكشى, جارىقتىق ولە-ولگەنشە كەنەسارى حاندى جاقتىرماي ءوتتى عوي. سول ءۇشىن دە «حان كەنە» دەپ پەسا جازعان مۇحاڭمەن (اۋەزوۆپەن) اراسى ءبىراز قىرباي بولدى. بىراق حان كەنەنى جاقتىرمادى ەكەن دەپ عابەڭدى قازاق ادەبيەتىنەن ەشكىم سىزىپ تاستاي المايدى. ايتسا ءوز پىكىرىن ايتتى. دالەلدەپ ايتتى. سەندىرىپ ايتتى. سول سياقتى ەسەنقۇل جاقىپبەكتى دە «ءۇمىت» دەگەن ولەڭىندە «و دۇنيەنى جوق» دەپتى, «مولدانى سىناپتى» دەپ بىرجاقتى كۇستانالاۋعا بولمايدى. ەسەكەڭ «يارىي اتەيست» بولماعان شىعار-اۋ, بىراق ءوز ويى, ءوز پىكىرى بار اقىن ەكەنىن, ونى دا ورايىن تاۋىپ ادەمى ءازىل ارقىلى ايتا بىلەتىنىن قالاي مويىنداماسقا. وقيىقشى.
«ءبىر جاقسىلىق بولادى» دەپ الدا دا ءالى, ءۇمىت كۇتىپ ادامدار الدانادى. ادەمى ەكەن ويلاساڭ پارتيانىڭ, «كوممۋنيزم جاقىن» دەپ الداعانى. «ماشقار تاڭدا تەڭەلەر پەندە ءبارى», دەپ الدايدى مەشىتتىڭ مولدالارى, و دۇنيە جوق شىعار, بىراق وسى, ماعان قاتتى ۇنايدى الداعانى. «وسەدى» دەپ ۇلىڭدى الداناسىڭ, قىزىڭنان دا ءبىر ءۇمىت مالداناسىڭ. جاپىراعى جاستىقتىڭ سولعاننان سوڭ, بولار ءىس بولىپ, بوياۋى وڭعاننان سوڭ, بالاڭ ءۇشىن ايتەۋىر جان باعاسىڭ, سولار ءۇشىن سۋ كەشىپ, مال باعاسىڭ. جالعان ءۇمىت بولسا دا سونىڭ ءبارى, نەتكەن ءتاتتى بۇ جالعان, جالعان اتىڭ! دۇنيە-شەكسىز! ماڭگىلىك, ول ءولمەيدى, ءبىر ۇمىتكە ءبىر ءۇمىت جالعاعاسىن. نە بولادى ۇمىتتەر تەگىس بىتسە, ۇمىتتەر بار! جوق, بىراق, جەڭىس تۇك تە. ۇمىتتەردىڭ قۇس جولى جىلتىرايدى, گالاكتيكا, عالامدا, كەڭىستىكتە».
وسى ولەڭ جولدارىنىڭ ىشىندە بىرەۋ بايقاپ, بىرەۋ بايقاماي قالاتىن «جالعان ءۇمىت بولسا دا سونىڭ ءبارى, نەتكەن ءتاتتى بۇ جالعان, جالعان اتىڭ!» دەگەن پالساپالىق تۇجىرىم بار. مىنا جالعان دۇنيەنىڭ جالعاندىعىنان دا جاقسىلىق ىزدەگەن اقىن بار ما ەسكەڭنەن باسقا؟!.
ونەر ادامدارىنىڭ مۇڭى مەن زارى دا جازىلا-جازىلا جاۋىر بولعان تاقىرىپ. بىراق ەسەنقۇلدىڭ پايىمداۋىندا ول مۇلدە باسقاشا سۋرەتتەلەدى. «پاھ, شىركىن, ايتقان سوڭ وسىلاي ايتۋ كەرەك قوي!» دەپ كوكىرەكتەردى قارس ايىرادى. ونەر ادامدارىنىڭ الاتاۋداي كوڭىلىن دە, بەتىڭ بار, ءجۇزىڭ بار دەمەي شىندىقتى بەتكە ايتىپ, باسىنا ءوز اۋزىمەن بالە تىلەپ الاتىن سورماڭدايلىعىن دا, قىسقاسى, ولاردىڭ بارى مەن جوعىنىڭ ءبارىن ءبىر ولەڭگە سىيعىزا بىلگەن. ول تۇڭعىشباي جامانقۇلوۆتىڭ ورىنداۋىندا ء(انىن شىعارعان قايىرعالي كوبەنتاەۆ), ءتىپتى, اسقاقتاپ كەتەدى.
«بىزدەر, بىزدەر پاتشادان دا پاڭدارمىز, بىزدەر, بىزدەر بىرەۋلەرگە ارمانبىز. باردى بار دەپ, جوقتى جوق دەپ جاسىرماي, باقىتىنان قاشىپ جۇرگەن جاندارمىز. بىرەۋلەردىڭ وعى بولماي اتارعا, بىزدەر ءجۇرمىز قاتەرلى ءبىر ساپاردا. جىرتىعىڭدى جاماپ بەرىپ جاتسا دا, ەشكىم ءبىزدى قوسا الماي ءجۇر قاتارعا. قايىرماسى: الدىمىزدا جالت-جۇلت ەتىپ وت شىراق, انە-مىنە باق قونارداي بوپ تۇرادى. جالپى ماقتاپ جانى قالماي جاتسا دا, ەشكىم ءبىزدى شىن تۇسىنگەن جوق بىراق».
ەندى ويىمىزدى قورىتايىق. بۇل ارادا دا جىلى جىميىپ قويىپ ەسەنقۇلدىڭ ءوزى كومەك بەرەدى. «جاقسى ادامدى جەرلەۋ» دەگەن ولەڭىن كىمگە ارناپ, كىمنىڭ جانازاسىندا تۇرىپ ويىنا تۇيسە دە, اقىن جاقسىنى كوزى تىرىسىندە «جاقسى» دەپ ايتپايتىنىن, ايتا المايتىنىن وتە كەرەمەت كوركەمدىكپەن جازىپ كەتىپتى. مەنىڭ: «ەسكەڭنىڭ ولەڭىن وقىسام سايىننىڭ ليريكالىق اڭگىمەلەرىن وقىعانداي بولامىن», دەيتىنىم دە سوندىقتان. وقيىق.
«جاقسى ادام با ەدى؟ جاقسى ادام ەدى, – دەدى جۇرت. جاقسى ادام! – دەدى جاماعات تۇگەل ەگىلىپ. – قارىزى جوق پا؟ – قۇتىلعان بارلىق قارىزدان, قۇتىلعان بارلىق مىندەتى مەنەن پارىزدان. – ال وندا ءبارىڭ ارتىما ساپقا تۇرىڭدار, جانازا يمان شىعارام, – دەدى كارى يمام».
ابدەن پىسكەن كەزدە وزىنەن-ءوزى ساۋ ەتە قالاتىن جەمىستەي توگىلىپ تۇرعان وسى ديالوگ-جىردان كەيىن اقىن ەندى «جاقسى» دەگەن ءسوزدىڭ جان-جاعىنان وي ءنارىن تەرە باستايدى. سول ويمەن بىرگە مۇڭايىپ, سول ويمەن بىرگە قايعىرادى. وكىنەدى. ول مىنانداي بولىپ ولەڭگە اينالادى.
«جاقسى ادام با ەدى؟ جاقسى ادام ەدى شىنايى. جاقسىلىق جاساپ جۇرەتىن ەلگە ۇدايى. جاقسىنى تاڭداپ الدى عوي ءسىرا, قۇدايى, ەرتەرەك نەگە ايتپادى مۇنى, ياپىرماۋ؟ ەلىمنىڭ مىناۋ ىعايى مەن سىعايى. جاقسى ادام ەدى جاراتىلىسى بولەكشە, جاقسىلىق جاساپ جۇرەتىن ەلگە ەرەكشە, جاقسى ادام ەدى جالپىعا جاققان قاشاندا, جاقسى ادام وسى قۇدايعا عانا كەرەك پە؟! ...ءىلميىپ قايتتىم ىركەس تە تىركەس ەلمەنەن, ىسىگەن جارا قالدىرىپ سوناۋ بەلەستە. جاقسى ادام ەدى! جاقسى ادام ەدى, جارىقتىق. جابىلا كومىپ قايتتىق. ءبىز ونى توپىراققا قارىق قىپ...».
* * *
ءبىزدىڭ بۋىننىڭ ەسكەسى, ەسەنقۇل جاقىپبەك تە جاقسى ادام ەدى جاراتىلىسى ەرەكشە. ال جاقسى اقىن ەكەنى تالاس تۋدىرماس.
كوسەمالى ساتتىباي ۇلى,
«ەگەمەن قازاقستان».
جامبىل وبلىسى.
