سۋرەتتى تۇسىرگەن ەرلان ومار, «EQ»
– عالىم باينازار ۇلى, كۇندەلىكتى قولدانىپ جۇرگەن ۆاليۋتانىڭ ەڭ باستى مىندەتتەرى قانداي؟ بۇل فۋنكتسيالاردى تەڭگە ورىنداي الىپ ءجۇر مە؟
– اقشانىڭ بەس فۋنكتسياسى بار. الدىمەن بۇل – تولەم قۇرالى. ەكىنشىسى, زات پەن قىزمەت باعاسىن انىقتايتىن باعا ولشەمى. ۇشىنشىدەن, شەتەل ۆاليۋتالارىنىڭ باعامىن شىعارۋشى قۇرال. تورتىنشىدەن, حالىقتىڭ جيعان-تەرگەن مۇلكىن, بىلايشا ايتقاندا اقشالاي, زاتتاي اكتيۆىن جاسايتىن قۇرال. بەسىنشىدەن, ەكونوميكا كورسەتكىشتەرىنىڭ ولشەمى بولۋى ءتيىس. مىنە, وسىعان بايلانىستى تەڭگە – بيلىكتىڭ قولىنداعى ەكونوميكانى باسقارۋ قۇرالى. بۇلاي دەيتىنىمىز, مەملەكەتتىك باسقارۋ قاي سالادا بولسىن, ماقسات-مۇددەسى انىقتالعان بەلگىلى ءبىر ساياسات جۇيەسىندە ىسكە اسىرىلادى. وسىدان كەلىپ اقشا-نەسيە ساياساتى تۋىندايدى, ول نەگىزگى باسقارۋ قۇرالى – تەڭگە ارقىلى جۇرگىزىلەدى. بۇل ءتورت فۋنكتسيا بارشامىزعا بەلگىلى جانە بارلىعى دا كۇندەلىكتى ومىرىمىزدە ىسكە اسىرىلىپ جاتىر, بۇل تۇستاعى تەڭگەنىڭ قىزمەتىنە ەشقانداي رەنىش جوق سياقتى, سوندىقتان ءبىز تەك بەسىنشىسىنە توقتالايىق.
اقشا-نەسيە ساياساتىن جۇرگىزۋدە ءار ەل ءتۇرلى ماقسات-مۇددە ۇستانادى. ارينە, باستى جاۋاپكەرشىلىك – ۇلتتىق بانكتىڭ موينىندا. بىراق نەگىزگى باعىتتاعى تاڭدالعان نىساندارى ۇكىمەتپەن بىرىگىپ انىقتالادى, اتقارىلادى, وعان مىندەتتى تۇردە جوعارعى بيلىكتىڭ – پرەزيدەنتتىڭ كەلىسىم بەرۋى شارت. ەلىمىزدەگى قازىرگى اقشا-نەسيە ساياساتىنىڭ نەگىزگى ماقساتى – ينفلياتسيانى تارگەتتەۋ, جالپىعا تۇسىنىكتى تىلمەن ايتساق, تاۋار جانە قىزمەت باعالارىنىڭ تۇراقتىلىعىن قامتاماسىز ەتۋ, سول ءۇشىن ەكونوميكاداعى اقشانىڭ نارىقتاعى قۇنىن, وسى ارقىلى ەكونوميكاداعى اقشا اعىنىنىڭ كولەمىن تەجەۋ نەمەسە ءوسىرۋىن رەتتەۋگە باعىتتالعان شارالار كەشەنىن ىسكە اسىرۋ. ءسويتىپ, تۇراقتى ەكونوميكالىق ءوسۋدىڭ نەگىزىن قالاۋ. وكىنىشكە قاراي, تەڭگەنىڭ باعامى ۇلتتىق بانكتىڭ نىساندارى قاتارىنان, ۇستانىمداعى ساياسات شەڭبەرىنەن شىعىپ قالدى, ونى نارىقتىق ەركىن ءجۇزۋ كەڭىستىگىنە سالىپ قويدىق, ول ەركىن ءجۇزىپ ءجۇر مە, الدە باسقاشا جاعدايدا ما, ونى كەيىنىرەك تارقاتارمىز.
ەكونوميكا دامي ما, الدە كەرى كەتە مە, ءبارى سول اقشا-نەسيە ساياساتىنىڭ ماقسات-مۇددەسىنىڭ دۇرىس تاڭدالۋىنا جانە پايدالى جولعا قويىلۋىنا بايلانىستى. وسىعان وراي قازىر تەڭگە ءوز فۋنكتسيالارىن تولىعىمەن ورىنداي الىپ ءجۇر مە دەگەن سۇراق تۋىندايدى. جىل سايىنعى جانە 2025 جىلعا دەيىنگى قابىلدانعان «الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق دامۋ باعدارلامالارى» بويىنشا ينفلياتسيا ورتا مەرزىمدە 3-4% دەڭگەيىندە بەلگىلەنگەن. 2020-2022 جىلدارعا – 4-6%; ىشكى جالپى ءونىمنىڭ ء(ىجو) ءوسۋ بولجامى ورتا مەرزىمدە – 4,4%, 2020 جىلى – 4,1%, 2024 جىلى – 4,7%. ال ينفلياتسيا 2019 جىلى – 5,4%, 2020 جىلى – 7,3%, 2021 جىلعى قاڭتار-قىركۇيەكتە – 7,8%. ءىجو-ءنىڭ ناقتى ءوسۋى 2019 جىلى – 4,5%, 2020 جىلى – تەرىس تاڭبالى 2,8%, 2021 جىلعى قاڭتار-قىركۇيەكتە – 3,9%. مىنە, وسى كورسەتكىشتەر تەڭگەنىڭ سوڭعى فۋنكتسياسىنىڭ, ونىڭ اقشا-نەسيە ساياساتىنىڭ قانشالىقتى ءتيىمدى ەكەنىن, ەكونوميكاعا تيگىزىپ تۇرعان قازىرگى ىقپالىن وقىرماندارعا تولىعىمەن بايانداپ تۇر دەپ ويلايمىن. ينفلياتسيانى تارگەتتەۋ ساياساتىن حالىقارالىق ۆاليۋتا قورىنىڭ 200 مۇشەسىنىڭ تەك 40-قا جۋىعى عانا جۇرگىزەدى. مۇنداي ساياسات جۇرگىزبەيتىن قىتاي, ۆەتنام سياقتى ەلدەردە ينفلياتسيا دەڭگەيى 2,5-3,0%-دان اسپايدى. ال ەكونوميكا بويىنشا سوڭعى 30 جىلدا قىتاي ەكىنشى ورىنعا شىقتى, ۆەتنام دامىعان 40 ەلدىڭ قاتارىنا قوسىلدى.
قويىلعان سۇراققا تولىعىراق جاۋاپ بەرۋ ءۇشىن ءبىز قازىر قانداي ەكونوميكالىق مودەل قۇردىق دەگەن سۇراققا دا توقتالا كەتكەنىمىز ءجون. نارىقتىق ەكونوميكا دەدىك تە, سونى جالاۋلاتىپ كەتتىك. نارىق ءبارىن شەشەدى دەگەن تاياز ۇعىممەن ءتىپتى ونىڭ ۋلتراليبەرالدى باعىتىنا كىرىپ الىپ, كوپتەگەن قاجەتتى ماسەلەلەرگە مويىن بۇرماي كەلەمىز. نارىقتىق ەكونوميكا دەگەنىمىز – كاپيتاليزم. بۇل – بۋرجۋازيالىق قوعام. وندا جەكەمەنشىك يەلەرى – نەگىزگى جەتەكشى تۇلعالار. مەملەكەتتىك ساياساتتىڭ اۋەلى سول جەكەمەنشىك يەلەرىنىڭ مۇددەلەرىن قورعايتىنى بەلگىلى, سونىمەن قاتار بيلىك ءوزىنىڭ يەسى حالىقتىڭ مۇددەسىن دە ۇمىتپاعانى ءجون.
– ەندى 90-جىلدارعا, تەڭگەنىڭ پايدا بولۋ تاريحىنا ورالايىق. بىراق وسىعان دەيىن تالاي ايتىلىپ جاۋىر بولعان تاريحتى ەمەس, جۇرتشىلىققا بەيمالىم, تىڭ دەرەكتەر جونىندە ايتساڭىز؟
– كەڭەس وكىمەتىنىڭ تۇتاس ەكونوميكاسى ىدىراعاننان كەيىن ەگەمەندىك العان ەلدەردىڭ بارلىعى ۇلكەن قيىندىقتارعا تاپ كەلدى. 1991-1992 جىلدارى دەربەس ۆاليۋتاسى جوق ەلدەر رەسەي ەكونوميكاسىندا ءجۇرىپ جاتقان قارجى-نەسيە ساياساتىنا تاۋەلدى بولىپ قالدى. بىراق رەسەيدىڭ وزىندە ينفلياتسيا تاسقىنداپ, گيپەرينفلياتسياعا ۇلاسىپ جاتتى. مىسالى, 1991 جىلى ينفلياتسيا 147,1%, 1992 جىلى 2 960,8%, ال 1993 جىلى
2 165%-دان اسىپ كەتتى. ءسويتىپ, العاشقى ءۇش جىلدىڭ ىشىندە 5 272,9%-دان استام ينفلياتسيا تۋىندادى. سوندا تۇتىنۋ باعالارى 53 ەسە ءوستى. 1990 جىلى ونەركاسىپ ورىندارىنىڭ سانى 19 796 بولسا, 1995 جىلعا دەيىنگى ارالىقتا 1 872 ءوندىرىس ورنى قۇلادى. جويىلىپ كەتتى. ءسويتىپ, ءوندىرىس كولەمىنىڭ 53%-نان ايىرىلدىق. اۋىل شارۋاشىلىعى ءوندىرىسىنىڭ كولەمى 45%-عا ازايدى. قالايدا ءىرى ءوندىرىس وشاقتارىن قۇردىمعا جىبەرمەۋ كەرەك ەدى. ويتكەنى باعانىڭ قۇنى 53 ەسە وسكەن كەزدە ەڭ جاقسى جۇمىس ىستەپ تۇرعان ءوندىرىس ورنىنىڭ ءوزى وعان توتەپ بەرە المايتىن. بۇل ءۇشىن ونىڭ تابىسى دا 53 ەسە كوتەرىلۋى كەرەك. مىنە, وسىنداي قيىن كەزەڭدە الدىمىزدا ۇلكەن ءۇش ماقسات تۇردى. بۇل – ەكونوميكانى قۇلدىراپ كەتۋدەن قورعاۋ; ەكونوميكانىڭ نەگىزگى سالالارىندا ءىرى دامۋ وشاقتارىن ساقتاۋ شارالارىن ىسكە اسىرۋ باعىتىندا ءىس-ارەكەتتەر جاساۋ; ۇلكەن داعدارىس كەزەڭىندە ەكونوميكادا تۋىندايتىن قيىندىقتاردى رەتتەۋگە بەلسەندى تۇردە اتسالىسۋ.
بارلىق قيىندىققا قاراماستان ۇلتتىق بانك ەل باسشىلارىنىڭ تاراپىنان وزىنە جۇكتەلگەن تاريحي مىندەتىن ويداعىداي ورىنداپ, ەگەمەندىك قۇقىعىمىزعا نەگىزدەلگەن دەربەس قارجى-نەسيە ساياساتىن ىسكە اسىرىپ, گيپەرينفلياتسيانىڭ اپاتىنان ءىرى ءوندىرىس وشاقتارىن ساقتاپ قالدى. كىشىگىرىم ءوندىرىس ورىندارىن ساقتاۋ ۇكىمەتتىڭ پارىزى بولاتىن, بىراق مەملەكەتتىك بيۋدجەتتىڭ السىزدىگىنەن وعان كۇش جەتپەدى. ولار وزىنەن-ءوزى كۇن سايىن جويىلىپ جاتتى.
– وسى قيىندىقتاردىڭ زاردابىن سەزىنىپ, تۇسىنگەننەن كەيىن ۆاليۋتا تاۋەلسىزدىگىن الۋ جولىندا قانداي كەدەرگىلەرمەن كۇرەسۋگە تۋرا كەلدى؟
– ۇلتتىق بانك 1993 جىلعا دەيىن جوعارعى كەڭەسكە باعىناتىن. دەربەس ۆاليۋتا جاساۋ ءۇشىن پارلامەنت جانە ۇكىمەتتىڭ قولداۋىنا قول جەتكىزۋ كەرەك ەدى. ساياسي ەگەمەندىگىمىزدى 1991 جىلى جاريا ەتتىك, بىراق دەربەس ەكونوميكالىق ساياسات باعىتى ءالى ءوز دەڭگەيىندە انىقتالماعان بولاتىن. ۇكىمەت ءالى ماسكەۋگە جالتاقتاۋىن قويا الماي «جالپى رۋبل كەڭىستىگىندە» قالۋ ماقساتىندا جۇمىس جۇرگىزىپ جاتتى. سوندىقتان ءبىزدى ءار وتىرىستا ورىنسىز سىناۋ, مىنەۋ وتە كوپ كەزدەستى. الدىمىزدا تاعى ءبىر ىرگەلى مىندەت – تاۋەلسىز بانك جۇيەسىن قۇرۋ تۇردى. ءسويتىپ, اقشا-نەسيە ساياساتىن ءوز بەتىمىزشە باسقارۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن جاڭا باسقارۋ تەتىكتەرىن جاساپ, ىسكە قوسۋ كەرەك بولدى. ۇلتتىق بانكتىڭ ورتالىق باسقارۋ جۇيەسىن قايتا قۇرۋ جانە بانك جۇيەسىندە تۇبەگەيلى جەدەل رەفورمالاردى ىسكە اسىرۋ دا – كەزەك كۇتتىرمەيتىن ماسەلە ەدى. وسى ماقساتتاردىڭ ىشىندەگى ەڭ ماڭىزدىلارى – ۇلتتىق ۆاليۋتامىزدى دايارلاۋ جانە ونى اينالىمعا ەنگىزۋ, التىن-ۆاليۋتا قورىن جيناۋ, التىن-ۆاليۋتانى ساقتايتىن قويمالار سالۋ, دەربەس تولەم جۇيەسىن جاساۋ. سونىمەن بىرگە جۇزەگە اسۋى ءتيىس ينفراقۇرىلىم قاتارىندا – ەسەپ ايىرىسۋدىڭ جاڭا جۇيەلەرىن جاساۋ, شەتەل بانكتەرىمەن كوررەسپوندەنتتىك قاتىناستار قالىپتاستىرۋ, حالىقارالىق تولەم جۇيەسىنە ەنۋ, ەلەكتروندى ۆاليۋتا بيرجاسىن جاساپ, ىسكە قوسۋ, ۆاليۋتا ايىرباستاۋ جۇيەسىن, بانكنوت فابريكاسى مەن تيىن سارايىنىڭ ىرگەتاسىن قالاۋ, بانك سالاسىنداعى بۋحگالتەرلىك ەسەپتى حالىقارالىق ستاندارتقا كوشىرۋ جولىنداعى العىشارتتارىن جاساۋ بولدى. وسىنداي كۇردەلى مىندەتتەردى ىسكە اسىرۋ جانە ەلىمىزدە بۇرىن بولماعان نىساندارعا قاجەتتى جاڭا ماماندىقتاردى يگەرۋ ءۇشىن جاستاردى شەتەلگە وقۋعا جىبەرۋ قاجەتتىلىگى تۋىندادى. ول ءۇشىن ۇلتتىق بانك جانىنان ارنايى وقۋ ورتالىعىن قۇردىق. جاستاردى وقىتۋعا جانە جاڭا ماماندىقتاردى يگەرۋگە بىزگە ۇلىبريتانيا, اقش, فرانتسيا جاپونيا, بەلگيا ەلدەرىنىڭ ورتالىق بانكتەرى كومەكتەستى.
1992 جىلدىڭ اقپان ايىندا پرەزيدەنتپەن كەزدەستىم. ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ «التەرناتيۆا رەتىندە ۇلتتىق ۆاليۋتانى جاسايىق, رۋبل زوناسىندا قالۋ-قالماۋىمىز بەلگىسىز, سوندىقتان بوسقا وتىرمايىق, قايتكەنمەن جەكە ۆاليۋتا كەرەك» دەدى. بۇل ءبىز ءۇشىن كوپتەن كۇتكەن, ەكونوميكا, اقشا-قاراجات سالاسىنداعى ەڭ قاجەتتى كەزەك كۇتتىرمەيتىن شەشىم بولاتىن. وسىعان وراي ۇلتتىق ۆاليۋتا جاساۋ شارالارى ۇلتتىق بانكتىڭ ميسسياسىنان دا جوعارى تۇرعان ساياسي قادام ەكەنىن جانە وعان قىرۋار شىعىننىڭ بولاتىنىن ەسكەرىپ, ۇلتتىق ۆاليۋتا جاساۋ جوباسىن زاڭداستىرۋ ءۇشىن ارناۋلى پرەزيدەنت جارلىعى كەرەك ەكەنىن ايتىپ, ءوتىنىش جاسادىم. وسىلايشا, ەكى قۇپيا پرەزيدەنت جارلىعى شىعارىلىپ, ولار ۇلتتىق بانكتە ساقتالاتىن بولىپ شەشىلدى دە, «ۇلتتىق ۆاليۋتا جوباسىنىڭ» جۇمىستارى باستالىپ كەتتى.
– ۆاليۋتانى باسىپ شىعاراتىن كومپانيا ىزدەگەن كەزدە دە قۇپيانى ساقتاي الاتىن وندىرۋشىگە باسىمدىق بەرىلگەن بولار؟
– سول كەزدە ەلگە ءتۇرلى شەتەلدىك بانكنوت فابريكالارىنىڭ وكىلدەرى كەلىپ جاتتى. ارينە, شەتەلدىكتەر ەگەمەندىك العان ەلدەر ءوز ۆاليۋتاسىن جاساۋعا ۇمتىلاتىنىن بىلەتىن, جەكە ۆاليۋتاسىز ەكونوميكا جەتىم ەكەنى ولارعا تۇسىنىكتى بولاتىن. ءبىز «حارريسون جانە ونىڭ ۇلدارى» دەگەن كومپانيانى تاڭداپ الىپ, سولارمەن جۇمىس ىستەيتىن بولىپ كەلىستىك. ۇلىبريتانيادا اۋقىمى بۇدان دا ۇلكەن De La Rue دەگەن فيرما بولدى. ول ءجۇز شاقتى ەلگە ۆاليۋتا جاسايتىن. الايدا ءبىزدىڭ ماسەلەمىز قۇپيا بولعاندىقتان وسىنداي ۇلكەن كومپانياعا تاپسىرىس بەرۋىمىز ءبىرشاما قاۋىپتى بولاتىنىن ويلاستىق. سەبەبى حالىقارالىق ۇلكەن كومپانيالار ءوز جۇمىستارىن قۇپيا تۇردە ەمەس, جاريالى تۇردە جۇرگىزەدى.
ەندى ۇلتتىق ۆاليۋتانىڭ اتاۋى مەن ديزاينى تۋرالى بىرەر ءوز. قازىر اقپارات كەڭىستىگىندە ۆاليۋتانىڭ اتاۋىن قويۋعا بايلانىستى دا ءارتۇرلى جالعان اقپاراتتار جاريالانىپ ءجۇر. كوبى – شىندىقتان الىس جاتقان, داقپىرت سوزدەر. ۆاليۋتانىڭ اتاۋى جەكە ادامداردىڭ ۇسىنىسى نەگىزىندە ورىندالا قوياتىن شارا ەمەس, ول رەسمي مەملەكەتتىك تۇرعىدا شەشىم قابىلداۋدى كەرەك ەتەتىن شارۋا. ءبىز ۇلتتىق ۆاليۋتا جوباسىن 1992 جىلدىڭ اقپان-ناۋرىز ايلارىندا باستاپ كەتتىك, كەرەكتى زەرتتەۋ جۇمىستارىن جۇرگىزىپ, ەجەلگى تۇركى مەملەكەتتەرىنىڭ تاريحىنان بىرنەشە اتاۋلاردى تاۋىپ تالقىلادىق. ناتيجەسىندە, ماۋسىم ايىندا «تەڭگە» اتاۋىنا توقتالىپ, ەل باسشىلارىنىڭ كەلىسىمىن الدىق, ۆاليۋتانىڭ اتاۋى ۇلتتىق بانكتىڭ باسقارما وتىرىسىندا تالقىلانىپ, ءتيىستى شەشىم قابىلداندى. سول ماۋسىم ايىندا ۆاليۋتانىڭ ديزايندىق نۇسقاسىن جاساۋدى باستاعان بولاتىنبىز, وسى نۇسقالارعا ۆاليۋتانىڭ تەڭگە اتاۋى جازىلىپ تا قويىلعان بولاتىن. ارينە, ەل ازاماتتارىنىڭ تاراپىنان وسى تۇرعىدا ۇسىنىستار دا بولدى. مىسالى, سول جىلدىڭ قىركۇيەك ايىندا ولجاس سۇلەيمەنوۆ اعامىز ۇلتتىق بانككە كەلىپ «سەندەر قاراپ جاتپاعان شىعارسىڭدار, ۇلتتىق ۆاليۋتاعا «تەڭگە» دەپ ات قويايىق, بۇل تۇركى تىلىندەگى اقشاعا بىرنەشە ماعىنادا تۇسىنىك بەرەتىن, تاريحى تەرەڭ جانە وتە كوركەم اتاۋ» دەدى. مەن اقىن اعامىزعا العىسىمدى ءبىلدىرىپ, شەشىمىمىزدىڭ دۇرىس قابىلدانعانىنا تاعى دا سەنىمىمىز نىعايىپ, مارقايىپ قالدىق. مىنە, وسىلاي بارلىق ماسەلە ۇلتتىق بانكتىڭ اياسىندا شەشىمىن تاپقان ەدى.
تەڭگەنىڭ ديزاينىن جاساۋ بويىنشا شەتەلدىك ماماندارمەن اقىلداستىق, ديزاين بانكنوت قۇنىنىڭ 30-40 پايىزىن الادى ەكەن. قىمبات دۇنيە. سوسىن ديزاين دايارلاۋعا ەكى جىلداي ۋاقىت كەتەتىنى بەلگىلى بولدى. مۇنداي ۇزاق ۋاقىت ءبىز ءۇشىن مۇمكىن ەمەس بولاتىن, سەبەبى ەكونوميكا كۇن سايىن قۇلدىراپ, تولىعىمەن دەفولتتىق جاعدايعا قۇلاپ بارا جاتتى. ولاي بولسا, بىزدە تالانتتى سۋرەتشىلەر بار, سولار اۋەلى سىزباسىن سالسىن, سوسىن ول جاراسا, سونى وندىرىستىك ديزاينعا اينالدىرىپ باستىرۋعا جىبەرەيىك دەدىك. بۇل باستامانى ءبىزدىڭ باسشىلار دا, «حاريسسون جانە ۇلدارى» كومپانياسىنىڭ ماماندارى دا قولدادى. ونىڭ ءبىر سەبەبى – ول كەزدە ۇلتتىق بانك مەن كەلگەنگە دەيىن دەربەس تابىسى جوق, تاقىرعا وتىرعان مەكەمە ەدى, ماسكەۋدىڭ بەرەتىن قاراجاتىمەن كۇن كورەتىن. مىناداي تاپسىرىستاردى ورىنداۋ ءۇشىن وعان تابىس كەرەك بولدى. ءبىز بۇل ماسەلەنىڭ شەشىمىن تاۋىپ, ۇلتتىق بانكتى وزىندىك تابىسى بار مەكەمەگە اينالدىردىق. جوعارىداعى تاپسىرىستاردى اتقارىپ شىعۋ ءۇشىن مەملەكەتتىك بيۋدجەتتىڭ ءبىر تيىن قاراجاتى جۇمسالعان جوق, ۇلتتىق بانكتىڭ ءوز تابىسى جەتكىلىكتى بولدى. الماتىدا مەملەكەتتىك ديزاين ورتالىعى بار بولاتىن. باسشىسى – تيمۋر سۇلەيمەنوۆ. ەلگە سىيلى مىقتى ازامات ەدى. سونىمەن كەلىسىپ, مەڭدىباي ءالين, حايروللا عابجالەلوۆ, اعىمسالى دۇزەلحانوۆ جانە باسقا ءتورت-بەس ساۋلەتشى, سۋرەتشى جىگىتتەردىڭ باسىن قوسىپ, ۇكىمەت بەرگەن تاۋداعى ساياجايىما اپارىپ, ولار سول جەردە ءبىر اي بويى جۇمىس ىستەدى. ناتيجەسىندە, تەڭگەنىڭ ءتورت نۇسقاسىن دايىنداپ شىقتى. جەتى نوميناتسيا بولدى: بىرىنشىسىندە ءال-فارابي بەينەلەندى. ودان بولەك ءسۇيىنباي ارون ۇلى, قۇرمانعازى ساعىرباي ۇلى, اباي قۇنانباي ۇلى بار. ۇشەۋى – ءۇش ءجۇزدىڭ وكىلى. ەرتەڭگى كۇنى رەنىش بولماسىن دەپ ءجۇز ماسەلەسىن دە ەسكەردىك. شوقان ءۋاليحانوۆ پەن ءابىلحايىر, ابىلاي حاندارعا دا تەڭگەدەن ءتور بۇيىردى. 1992 جىلدىڭ قاراشا ايىندا لوندون قالاسىندا ۆاليۋتانىڭ وندىرىستىك ديزاينى جاسالدى, سودان سوڭ جەلتوقسان ايىندا انگلياعا بارىپ تاپسىرىسقا قول قويىپ كەلدىم. تەڭگەنى جاساۋ جۇمىسى 120 كۇننىڭ ىشىندە ءتامامدالدى. ءبىزدىڭ جاساعان ۆاليۋتامىز وتە ساپالى, 14-18-گە دەيىنگى ارالىقتا قاۋىپسىزدىك ەلەمەنتتەرى بولدى.
ءارى قاراي ءبىر جارىم ايدىڭ ىشىندە تەڭگەنى تاسۋدى باستادىق. بۇل جەردە دە بىرنەشە ماسەلە شىقتى. بىرىنشىدەن, ول – قازاقستاننىڭ ۇشاعى بولۋى جانە ەكيپاجدىڭ حالىقارالىق اۆياتسيالىق ناۆيگاتسيا جۇيەسىنىڭ اعىلشىن ءتىلىن ءبىلۋى تالاپ ەتىلدى. سوسىن ول ەش جەرگە قونباي, قازاقستانعا تىكە ۇشىپ كەلۋى قاجەت ەدى. ورىنباسارىم مەرسۇلتان تۇرسىنوۆ ەكيپاج جاساقتاپ, اعىلشىن ءتىلىن جەتىك بىلەتىن ۇشاق كومانديرىن تاۋىپ, قارۋلى ينكاسساتورلاردى وتىرعىزىپ, تاراز قالاسىنداعى جەر استى بۋنكەر-قويمامىزعا تەڭگەنى تاسىدىق. مامىر ايىنىڭ سوڭىندا تەڭگە تولىعىمەن ەلگە اكەلىندى.
1993 جىلى ناۋرىز ايىندا ۇلتتىق بانكتىڭ باسقارۋ جۇيەسىندەگى رەفورما تولىعىمەن اياقتالىپ, ۆاليۋتا بيرجاسى, التىن-ۆاليۋتا قورى, مەملەكەتتىك قازىنا ساقتاۋشى قويما, باعالى قاعاز شىعاراتىن فابريكا ىسكە قوسىلدى, مونەتا سارايىنىڭ قوندىرعىلارىن مونتاجداۋ باستالدى. قازاقستاندا تۇڭعىش رەت ۇلتتىق بانك ءۇشىن دەپارتامەنتتىك باسقارۋ جۇيەسىن جاساپ, ىسكە قوستىق. بانك جۇيەسىنىڭ زاڭنامالارى پارلامەنتتە قابىلداندى. پرەزيدەنت 3 قاراشادا ۇلتتىق ۆاليۋتانى ەنگىزۋ جونىندەگى مەملەكەتتىك كوميسسيانى قۇرىپ, كوميسسيا 12 كۇن جۇمىس ىستەدى. 13 قاراشا كۇنى مەملەكەت باسشىسىنىڭ تىكەلەي ەفير ارقىلى ۆاليۋتانى ەنگىزەتىنىن حابارلاعانىن بىلەمىز. سودان كەيىن مەن دە ەفيرگە شىعىپ قولدانىستاعى بانكنوتتاردى, ءرۋبلدى, تەڭگەگە قالاي ايىرباستاۋ كەرەكتىگى تۋرالى ايتىپ بەردىم. 15 قاراشادان باستاپ ايىرباستاۋ جۇمىستارى باستالىپ كەتتى. ءۇش كۇن بويى تەڭگە مەن رۋبل قاتار جۇمىس ىستەدى. 1993 جىلدىڭ 18 قاراشاسىنان باستاپ تەڭگە – قازاقستان اۋماعىنداعى جالعىز زاڭدى تولەم قۇرالى بولدى.
– تەڭگەنىڭ قازىرگى احۋالىن ءبارىمىز دە بىلەمىز. ونى قايتا نىعايتۋ, سەنىمدى قىلۋ مۇمكىن بە؟
– 1993 جىلى نارىققا 1 دوللارىڭىز 4,75 تەڭگە بولىپ كىردى عوي. قازىر 425 - 428 ماڭايىندا. دەمەك باعامى 89 ەسە ءتۇسىپ تۇر. جالپى, تەڭگە اينالىمعا ەنگىزىلگەن ساتتەن باستاپ قاتتى قۇلدىرادى. سەبەبى ۇكىمەت مۇشەلەرىنىڭ كەرى ۇسىنىستارىنىڭ ناتيجەسىندە ايىرباس باعامى اۋەلدەن دۇرىس بولمادى جانە تەڭگە تۋرا ەكونوميكا كەرى كەتىپ جاتقان كەزدە اينالىمعا ەنگىزىلدى. تەڭگە باعامىنىڭ قۇلدىراۋى العاشقى ەكى جىلدا رەكوردتىق – تاريحي ماكسيمۋمعا جەتتى. 1993 جىلدىڭ سوڭىنداعى دەڭگەيدەن 1995 جىلى 11,6 ەسە تومەندەدى.
تەڭگەنىڭ كەلەشەكتە نىعايۋى نەعايبىل. سەبەبى تەڭگەنىڭ باعامىن انىقتايتىن ساياساتىمىز – ۋلترا-ليبەرالدى مونەتارلىق ساياسات. ءبىز تەڭگەنىڭ باعامىن ەركىن جۇزۋگە قويا بەردىك, تەك باعانى عانا تارگەتتەيمىز. قازىر ۇلتتىق بانك جاساعان ەرەجە بويىنشا تەڭگەنى امەريكانىڭ دوللارىمەن سالىستىرادى. امەريكا كىم, ءبىز كىمبىز؟ اقش – دۇنيەجۇزى ىشكى جالپى ءونىمىنىڭ 25 پايىزىن بەرىپ وتىرعان ەل. ءبىزدىڭ ۇلەس 0,2 پايىزدان اسا الماي تۇر. ەندى الاڭعا شىعارىپ, تەڭگە مەن دوللاردى كۇرەستىرىپ قويدىق. سوندا كىمنىڭ جەڭۋى كەرەك؟ انانىڭ كۇشى 2 500 ەسە ارتىق. ياعني تەڭگە اۋەل باستان جەڭىلۋگە ماجبۇرلەنگەن. دوللارمەن تەك كەدەرگىسىز ايىرباستالاتىن ۆاليۋتالار (ەۋرو, يۋان, فۋنت ستەرلينگ, شۆەيتساريالىق فرانك, يەنا) عانا تايتالاسا الۋى مۇمكىن, ارينە, بۇلار دا كوپشىلىك جاعدايدا دوللاردان جەڭىلىس تاۋىپ كەلە جاتىر, بىراق بۇلاردىكى بىزدىكىندەي, ويسىراي جەڭىلۋ ەمەس. ولار قالاي بولعاندا دا اقش-پەن وداقتاس, كەيبىر باعىتتاردا يىق-تىرەس, وزىق ەكونوميكالارى بار ەلدەردىڭ ۆاليۋتالارى. وسى جاعدايلاردى ەسكەرىپ, تەڭگەنىڭ باعامىن بەلگىلەيتىن باسقا فورمۋلا جاسايتىن كۇن كەلدى. قازىر التىن-ۆاليۋتا قورىنىڭ 60 پايىزدان استامى التىننان تۇرادى. دۇنيە جۇزىندە ۋران كولەمى بويىنشا – ءبىرىنشى, ونى ساتۋ بويىنشا ەكىنشى ەلمىز, سيرەك كەزدەسەتىن اسا قىمبات مەتالل قورلارى دا جەتكىلىكتى. نەگە ءبىز تەڭگەنى نىعايتۋ جولىندا التىنمەن قاتار ۋراندى, سيرەك مەتالدار قورلارىن دا قولدانبايمىز؟ التىن مەن ۋراننىڭ, سيرەك مەتالداردىڭ نارىقتىق باعاسى قازىر بىرىڭعاي ءوسۋ جولىندا, بۇلار ەندى ەشقاشان تومەندەمەيدى. سەبەبى كاپيتاليزمنىڭ دۇنەجۇزىلىك دامۋ باعىتىنداعى توقىراۋلار جۋىق ماڭدا توقتامايتىنى بەلگىلى بولىپ تۇر. مىنە, التىن-ۆاليۋتا قورىن وسى مەتالدارمەن ءوسىرىپ نىعايتۋ ءۇشىن مەلەكەتتىك بيۋدجەتتەن قاراجات ءبولىپ نەمەسە شەتەلدىك ينۆەستيتسيا ىزدەۋدىڭ ەشقانداي قاجەتتىلىگى جوق, مۇنىڭ ءبارىن ۇلتتىق بانك نارىقتىق جولمەن ءوزى جولعا قويا الادى. وسىلايشا, مول جانە اسا قىمبات قازىنا باعاسىنىڭ تۇراقتىلىعىن ەسەپكە الىپ, تەڭگەنىڭ باعامىن انىقتايتىن جاڭا ەرەجە نەگە جاسامايمىز؟ نەلىكتەن دوللارعا عانا تەلمىرىپ وتىرامىز؟ رەسەيمەن ساۋدا جاسايمىز, قىتايمەن سەرىكتەسپىز. سوندىقتان جالپى ۆاليۋتا قورجىنىن دا تەڭگە باعامىن انىقتاۋعا نەگە پايدالانبايمىز؟! مۇنى دا ەسكەرىپ, نازارعا الۋ كەرەك دەپ ەسەپتەيمىن. ءسويتىپ قانا تەڭگەنىڭ كۋرسىن وزگەرتە الامىز.
مىسالى, قىتاي سوڭعى بىرنەشە جىلدا ارالاس ەكونوميكا قالىپتاستىردى. 30 جىل بۇرىن ولاردىڭ ىشكى جالپى ءونىمى رەسەيدەن, كۇنكورىسى قازاقستاننان دا تومەن ەدى. ال قازىر ىشكى جالپى ءونىم بويىنشا الەمدە ءبىرىنشى ورىندا تۇر. سوعان سايكەس جالاقى دا, زەينەتاقى دا جوعارى. سوندىقتان نارىقتىڭ ستيحياسىندا قاڭباق بولىپ جۇگىرە بەرمەي, اينالاعا كوز سالىپ, باسقانىڭ تۇرمىس-تىرشىلىگىن پارىقتاپ, مەملەكەتتىك سەكتوردىڭ ۇلەسىن كەمىتپەي, ونى دامىتىپ ەكونوميكانى نىعايتۋ جولىنا ءتۇسىرۋدى ويلاستىرۋ كەرەك سياقتى. «مەملەكەت – جامان مەنەدجەر» دەگەن تۇسىنىكتەن ارىلۋ قاجەت. ويتكەنى مەملەكەتتە ەڭ تالانتتى, ەڭ ءبىلىمدى, ەڭ تاجىريبەلى ادامدار جۇمىس ىستەيدى. الدە بىزدە جاعداي باسقاشا ما؟! بىراق بۇل جاعداي دا وزگەرەر, قازاقتىڭ تالاپتى, تالانتتى جىگىتتەرى مەن قىزدارى دا از ەمەس, بايلىعى دا جەتەرلىك. تەك جەتىسپەي تۇرعانى – تاڭداۋ عانا. ەكونوميكانىڭ ءتيىمدى مودەلدەرىن, بويىندا نامىسى بار, ادال ازاماتتاردى تاڭداۋ كەرەك.
اڭگىمەلەسكەن
اباي ايماعامبەت,
«ەgemen Qazaqstan»
