كوللاجدى جاساعان زاۋرەش سماعۇل, «EQ»
قازىرگى لينگۆيستيكا الەمنىڭ ءارتۇرلى عىلىمي ورتالىقتارىندا قارقىندى دامىپ كەلەدى. قازاق ءتىل ءبىلىمى الەمدىك ءتىل ءبىلىمىنىڭ ءبىر بولىگى رەتىندە لينگۆيستيكا عىلىمىنىڭ قازىرگى زامانعى ۇردىستەرىنە سايكەس دامىپ, بىرنەشە كەزەڭىنەن ءوتتى. قازاقستان لينگۆيستيكاسى ءتىل تۋرالى عىلىمنىڭ بارلىق باعىتتارىن قامتيدى. بۇعان سوڭعى جىلدارى وتاندىق عالىمداردىڭ ەڭبەكتەرى دالەل بولا الادى. وتاندىق ءتىلتانۋشى عالىمداردىڭ مىندەتى قازاق ءتىل ءبىلىمىن الەمدىك لينگۆيستيكا دەڭگەيىنە كوتەرۋ, ونى سەرپىندى, يننوۆاتسيالىق زەرتتەۋلەر ەسەبىنەن باسەكەگە قابىلەتتى دامىتۋ بولىپ وتىر.
سينتەزدەيتىن كۇردەلى عىلىم بولا وتىرىپ, لينگۆيستيكا مادەنيەت, فيلوسوفيا, پسيحولوگيا, فيزيولوگيا, سونداي-اق لوگيكا, ماتەماتيكا, ينفورماتيكا بىرقاتار ناقتى عىلىمدارمەن ۇنەمى ساباقتاستىقتا. دىبىستىق سيگنالداردىڭ كومپيۋتەرلىك تەحنولوگيالار ارقىلى زەرتتەلۋى ءتىل ءبىلىمىن ناقتى عىلىمداردىڭ قاتارىنا قوسادى. مۇنداي زەرتتەۋلەردە قويىلاتىن سۇراققا ناقتى جاۋاپ الۋعا بولادى. كومپيۋتەرلىك توڭكەرىس ءسوز دىبىستارىن زەرتتەۋدى جاڭا دەڭگەيگە كوتەردى. ەندى كەز كەلگەن ءتىل مامانى فونەتيكالىق رەداكتوردىڭ كومەگىمەن ەكراننان سپەكتر, تون, ۇزاقتىق جانە قارقىندىلىق سياقتى دىبىس تولقىنى مەن سيگنالدىڭ اكۋستيكالىق سيپاتتاماسىن بايقاي الادى. ەكسپەريمەنتتىك فونەتيكا زەرتحاناسىندا ناقتى ناتيجەلەرگە قول جەتكىزۋ ءۇشىن تاجىريبەلىك-كومپيۋتەرلىك زەرتتەۋ ادىستەرى قولدانىلادى.
جاڭا قاعيداتتار مەن جاڭا باعدارلار, ءوز كەزەگىندە, ودان ءارى ەۆوليۋتسيالىق دامۋعا يە بولىپ, قازاق حالقىنىڭ ىرگەلى, بازالىق مادەني, رۋحاني قۇندىلىقتارىنا سۇيەنەدى. وسىعان بايلانىستى سوڭعى كەزدە جۇرگىزىلىپ جاتقان ونوماستيكالىق زەرتتەۋلەردىڭ وزەكتىلىگىن ايتا كەتكەن ءجون. ولاردىڭ ماقساتى قازاق ونوماستيكالىق لەكسيكاسىن لينگۆومادەني, لينگۆوكوگنيتيۆتىك اسپەكتىلەردە زەردەلەۋ, وسى باعىتتاعى عىلىمي ازىرلەمەلەردى جۇيەلەۋ, جاڭا تىلدىك فاكتولوگيالىق ماتەريالدى ايقىنداۋ, ونيمدەردىڭ اكسيولوگيالىق كومپونەنتىن بەلگىلەۋگە, ونوماستيكالىق اتاۋلاردا كودتالعان ەتنومادەني اقپاراتتى دەشيفرلەۋگە باعىتتالعان عىلىمي-تەوريالىق ادىستەردى ءتۇسىندىرۋ بولىپ تابىلادى. وسىنداي ەڭبەكتەردە قازاق ءتىلىنىڭ ۇلتتىق ونوماستيكالىق كودىنىڭ جۇيەسى رەتىندە كەڭىستىكتىك, سوماتيكالىق, بيومورفتىق, فولكلورلىق ماتەريال نەگىزىندەگى ءدىني-ميفولوگيالىق, اگيونيميالىق, پارەميولوگيالىق, فرازەولوگيالىق, پرەتسەدەنتتىك لەكسيكا زەرتتەلەدى. «اتامەكەن» (تۋعان جەر, اتا-بابالار جەرى), «دالا», «تاۋ» سياقتى ت.ب. نەگىزگى ۇلتتىق لينگۆومادەني كونتسەپتىلەر فولكلور مەن كوركەم ادەبيەتتەگى, اقىندار شىعارمالارىنداعى فرازەولوگيزمدەردىڭ, پارەميولوگيانىڭ كەڭ تىلدىك ماتەريالىندا قايتا قاراستىرىلىپ, ولاردىڭ ءاسسوتسياتيۆتى اياسى كەڭەيتىلىپ, قازىرگى قازاقستان كونتەكستىندە مازمۇنى بايىتىلىپ, جاڭعىرتىلۋدا.
سوڭعى ۋاقىتتا قازاق ءتىل ءبىلىمىنىڭ ىرگەلى جانە قولدانبالى سيپاتتاعى بىرقاتار جەتىستىكتەرى بار. قازاق ءتىلىنىڭ لاتىن گرافيكاسىنا كوشۋىنىڭ عىلىمي تۇجىرىمداماسى جاسالدى, قازاق لاتىن گرافيكاسىنداعى ءالىپبيدىڭ بىرىڭعاي ۇلتتىق ستاندارتى نەگىزىندە قازاق جازۋىن جاڭعىرتۋدىڭ عىلىمي-تەوريالىق, تاجىريبەلىك پروبلەمالارى ازىرلەندى. گرامماتولوگيا, جازۋ تەورياسى, گرافيكا, ورفوگرافيا جانە ورفوەپيا, تەرمينوگرافيا, ونوماتوگرافيا, نەوگرافيا سالاسىندا ءالىپبي رەفورماسىنا بايلانىستى تەوريالىق زەرتتەۋلەر جۇرگىزىلدى. لاتىن گرافيكاسى نەگىزىندە جاڭا ورفوگرافيالىق ەرەجەلەردى ازىرلەۋ جانە شەت مەملەكەتتەردى, استانالاردى, الەم قالالارىن لاتىن گرافيكاسىمەن بەلگىلەي وتىرىپ, «الەمنىڭ ساياسي كارتاسىن» جاساۋ ءتىل ماماندارىنىڭ ماڭىزدى جەتىستىكتەرى دەپ ساناعان ءجون.
قازاق ماتىندەرىن كيريلليتسالىق گرافيكادان لاتىن نەگىزىندەگى جاڭا الىپبيگە قايتا كودتاۋ ءۇشىن ءىت-قوسىمشالاردى ازىرلەۋ, جاڭا قازاقشا لاتىن گرافيكاسىنداعى پەرنەتاقتانىڭ ازىرلەنۋى ەرەكشە نازار اۋدارۋعا تۇرارلىق.ءتىل مەن سويلەۋدى جەتىلدىرۋ, لاتىن گرافيكاسى نەگىزىندە ادەبي ءتىلدىڭ قولدانىستاعى نورمالارىن نىعايتۋ مىندەتتەرىنە قىزمەت ەتەتىن ورتولوگيالىق سوزدىكتەر, انىقتامالىقتار (ورفوگرافيالىق, ورفوەپيالىق جانە ت.ب.) دايىندالدى جانە شىعارىلدى. ءالىپبيدى اۋىستىرۋمەن بايلانىستى لينگۆيستيكالىق رەفورمانى ىسكە اسىرۋداعى لينگۆيستيكالىق احۋال جانە تاۋەكەلدەردى باسقارۋ جونىندەگى مەملەكەتتىك ساياساتتى ىسكە اسىراتىن مەملەكەتتىك ورگاندار ءۇشىن تالدامالىق انىقتامالىقتاردى دايىنداۋ ماقساتىندا قازاق جازۋىن جاڭعىرتۋدىڭ الەۋمەتتىك-لينگۆيستيكالىق نەگىزدەرى زەردەلەندى.
ءداستۇرلى سيپاتتامالىق-جۇيەلىك ارنادا زەرتتەۋلەر دە جالعاسىپ كەلەدى, ماسەلەن, سوزدىك قۇرامنىڭ كومپيۋتەرلىك قورىنىڭ, قازاق ءتىلىنىڭ ۇلتتىق كورپۋسىنىڭ دەرەكتەر بازاسى ۇنەمى جاڭا ماتەريالدارمەن تولىقتىرىلىپ وتىرادى, تەرمينولوگيالىق قور ودان ءارى جيناقتالىپ جاتىر, ونوماستيكالىق سوزدىكتەر جاساۋ, تۇركى ءتىل بىلىمىندە, تۇركى مادەنيەتىندە بالاماسى جوق ەتنولينگۆيستيكالىق سوزدىكتى ازىرلەۋ بويىنشا جۇمىستار جۇرگىزىلىپ جاتىر.فونولوگيا, ينتونولوگيا, ەكسپەريمەنتتىك فونەتيكا, تەرمينولوگيا, ونوماستيكا, لەكسيكولوگيا, سويلەۋ مادەنيەتى, ديالەكتولوگيا, ورفوگرافيا, لەكسيكوگرافيا, فۋنكتسيونالدىق گرامماتيكا, لينگۆوكۋلتۋرولوگيا, قازاق ادەبي ءتىلىنىڭ تاريحى, تۇركولوگيا سالاسىندا پسيحولينگۆيستيكالىق, لينگۆوفيلوسوفيالىق جانە ەتنولينگۆيستيكالىق اسپەكتىلەردە ۇلكەن زەرتتەۋ جۇمىسى جۇرگىزىلىپ جاتىر. ءماتىن لينگۆيستيكاسى, بىرنەشە تاۋەلسىز سويلەمنەن تۇراتىن, بايلانىستى سويلەۋ كونتەكستىندە سەمانتيكالىق تۇتاستىققا يە سۋپەرفرازالىق بىرلىكتەردىڭ قۇرىلىمدىق جانە سەمانتيكالىق جاقتارىن زەرتتەيتىن ءتىل ءبىلىمىنىڭ سالاسى تەز دامىپ كەلەدى. ءماتىن بىرلىكتەرىن انىقتاۋمەن قاتار, ءماتىن, ديسكۋرس دەڭگەيىندەگى لوگيكالىق-سەمانتيكالىق قاتىناستار انىقتالىپ جاتىر. لينگۆيستيكالىق جۇيەنىڭ ءارتۇرلى دەڭگەيلەرىندەگى ديسكۋرسيۆتى زەرتتەۋلەر كوممۋنيكاتيۆتى-پراگماتيكالىق تۇرعىدان ەرەكشە تانىمالدىققا يە بولىپ وتىر.
قازىرگى قازاقستاندىق ءتىل ءبىلىمى بىرقاتار ساپالى وزگەرىستەردى باستان كەشىردى. كوپتەگەن عالىمداردىڭ قىزىعۋشىلىعى سويلەۋشىنىڭ جالپىادامزاتتىق, ۇلتتىق-مادەني جانە جەكە قاسيەتتەرى قالاي كورىنەتىنىمەن بايلانىستى, ياعني ادام بەلگىلى ءبىر قۇبىلىستاردى تالداۋدا, ونىڭ پەرسپەكتيۆاسى مەن تۇپكى ماقساتتارىن انىقتاۋدا تىرەك نۇكتەسىنە اينالادى.تىلگە دەگەن انتروپوتسەنترلىك كوزقاراس لينگۆيستيكالىق زەرتتەۋلەر سالاسىنىڭ كەڭەيۋىنە اكەلدى, بۇل ءوز كوكجيەگىن كەڭەيتۋگە ۇمتىلاتىن لينگۆيستيكانىڭ ەكسپانسيونيزمىنىڭ ءبىر ءتۇرى بولىپ تابىلادى.سونىمەن وتاندىق ءتىل ءبىلىمى سالاسىندا ادامنىڭ اقىل-وي ارەكەتىنىڭ نەگىزىن قۇرايتىن تانىمدىق مەحانيزمدەر تۇرعىسىنان ءتىلدى زەرتتەيتىن جانە سيپاتتايتىن كوگنيتيۆتىك لينگۆيستيكا قالىپتاستى. بۇل باعىت كوگنيتيۆتىك عىلىمنىڭ, كوگنيتيۆتىك پسيحولوگيانىڭ جانە لينگۆيستيكالىق سەمانتيكانىڭ ءوزارا ارەكەتتەسۋى ناتيجەسىندە پايدا بولدى, لينگۆيستيكانىڭ بۇل سالاسى قۇرىلىمدىق ءتىلتانۋدى ەڭسەرۋ بارىسىندا قالىپتاستى, دەگەنمەن ول قۇرىلىمدىق كوزقاراسقا قايشى كەلمەيدى. كوگنيتيۆتىك لينگۆيستيكا جانە ءداستۇرلى قۇرىلىمدىق-سەمانتيكالىق ءتىل ءبىلىمى لينگۆيستيكالىق شىندىقتى ءبىلۋدىڭ ءارتۇرلى اسپەكتىلەرى بولىپ تابىلادى.
مەديالينگۆيستيكا ءادىسناماسىن تۇتاس عىلىمي ءپان رەتىندە ازىرلەۋ بويىنشا عىلىمي-زەرتتەۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلىپ جاتىر, ونىڭ ءپانى باق ءتىلىنىڭ تابيعاتىن, فۋنكتسيالارىن, ناقتى جانە بولجامدىق مۇمكىندىكتەرىن ۇعىنۋ ءتاسىلى بولىپ تابىلادى. مەديالينگۆيستيكانىڭ ادىسنامالىق نەگىزدەرىن دامىتۋعا دەگەن بەتبۇرىس قازىرگى اقپاراتتىق قوعامنىڭ جاعدايىمەن تۋىنداعان قاجەتتىلىككە بايلانىستى. زەرتتەۋ ستراتەگيالارى مەن تاسىلدەرى مەدياديسكۋرس, مەدياسوز, مەدياماتىن ماسەلەلەرىن, بۇقارالىق كوممۋنيكاتسيا سالاسىنداعى ءتىلدىڭ قىزمەت ەتۋ ەرەكشەلىكتەرىن, قوعامنىڭ بۇقارالىق ساناسىنا اسەر ەتۋدىڭ لينگۆومەديالىق تەحنولوگيالارىن زەرتتەۋگە دەگەن قىزىعۋشىلىقتىڭ ارتۋىمەن بايلانىستى. جاھاندىق اقپاراتتىق كەڭىستىكتىڭ قالىپتاسۋى, جاڭا تەحنوگەندىك الەمنىڭ وزگەرىپ جاتقان جاعدايىنداعى قوعامنىڭ قاجەتتىلىكتەرى ءتىلدىڭ قولدانىسىنا اسەر ەتپەۋى مۇمكىن ەمەس ەدى, بۇل ءوز كەزەگىندە اكادەميالىق عىلىم تاراپىنان باق تىلىنە دەگەن عىلىمي قىزىعۋشىلىقتىڭ ارتۋىنا ىقپال ەتتى. الەمدىك جانە قازاقستاندىق قوعامنىڭ مەديالانۋى جاعدايىندا نەگىزگى گۋمانيتارلىق عىلىمدار – لينگۆيستيكا, الەۋمەتتانۋ, پسيحولوگيا, جۋرناليستيكا, مادەنيەتتانۋ تەرميندەرىن بىرىكتىرەتىن ءپاننىڭ ۇعىمدىق-تەرمينولوگيالىق اپپاراتىن جۇيەلەۋ جانە ودان ءارى بىرىزدەندىرۋ ماسەلەسى تۇر.
ەلدەگى زاماناۋي الەۋمەتتىك, ەكونوميكالىق, مادەني, ساياسي وزگەرىستەر الەمدىك اقپاراتتىق كەڭىستىككە ينتەگراتسيالانۋمەن بايلانىستى مەملەكەتتىك ءتىل رەتىندە قازاق ءتىلىنىڭ الدىنا جاڭا تالاپتار قويادى. وسىعان بايلانىستى بۇگىنگى تاڭدا لاتىن گرافيكاسى نەگىزىندەگى قازاق ءتىلىن رەفورمالاۋ سالاسىنداعى ىزدەنىستەر ەرەكشە وزەكتى بولىپ تابىلادى. لاتىن قارپىنە كوشۋ – بۇل ءبىر ءارىپتى باسقا ارىپپەن الماستىرا سالۋ ەمەس, ول قازاق ءتىلىنىڭ جوعارى تەحنولوگيالارداعى قولدنىسىن ودان ءارى جەتىلدىرۋدى ماقسات ەتەتىن اسا كۇردەلى ءۇردىس, بۇل قوعامدىق سانانى جاڭعىرتۋ باعدارلاماسىنىڭ ماڭىزدى ەلەمەنتتەرىنىڭ ءبىرى, پروگرەستىڭ, وزىق ءبىلىمنىڭ, تسيفرلى قارىم-قاتىناستىڭ نەگىزى.لاتىن گرافيكاسىنا كوشۋ يدەياسىن ءتىلتانۋشى عالىمدار ءبىرىنشى بولىپ قولعا الدى, ويتكەنى ولار ءوز كاسىبىنىڭ ارقاسىندا قازاق ءتىلىنىڭ قايتا ورلەۋ داۋىرىندەگى ءالىپبيدى رەفورمالاۋدىڭ, اقپاراتتىق تەحنولوگيالاردى تاراتۋدىڭ, جاھاندانۋدىڭ, قازاق ءتىلىن كومپيۋتەرلەندىرۋدىڭ ماڭىزدىلىعى مەن قاجەتتىلىگىن جەتە تۇسىنەدى.
كومپيۋتەرلەندىرۋ مەن قازىرگى زامانعى تەحنولوگيالاردىڭ دامۋ داۋىرىندە قوعام ومىرىندە قازاقستاننىڭ جالپى اقپاراتتىق جانە الەۋمەتتىك-مادەني كەڭىستىگىن ءوسىپ كەلە جاتقان ۆيزۋاليزاتسيامەن بايلانىستى جىلدام دامىپ كەلە جاتقان تسيفرلى تەحنولوگيالارعا ۇلكەن ءرول بەرىلىپ وتىر. تسيفرلاندىرۋ پروتسەسى جالپى عىلىمدى دامىتىپ, وڭتايلاندىرىپ قانا قويماي, گۋمانيتارلىق سالالاردى دامىتۋدىڭ ماڭىزدى العىشارتى بولىپ تابىلاتىنىن اتاپ وتكەن ءجون.
قازىرگى ۋاقىتتا جاڭا الەۋمەتتىك-مادەني قۇبىلىس – ەكراندىق مادەنيەت قالىپتاسىپ جاتىر, وسىعان بايلانىستى ءتىل ءبىلىمى جاڭا كوممۋنيكاتيۆتى ورتا جاعدايىندا بايلانىس پروتسەستەرىن زەرتتەۋ مىندەتىنە يە. الەۋمەتتىك پروتسەستەردىڭ جەدەلدەۋى جانە اقپاراتتىق تەحنولوگيالاردىڭ دامۋى قولدانبالى لينگۆيستيكا, اتاپ ايتقاندا لينگۆيستيكالىق تەحنولوگيا پروبلەمالارىمەن بايلانىستى جاڭا كورىنىمدى-ۆەربالدى عىلىمي پاراديگمانىڭ پايدا بولۋىنا الىپ كەلدى.
ءتىلدى سۇيەمەلدەيتىن تەحنولوگيالار «لينگۆوتەحنولوگيا» دەگەن جالپى اتاۋمەن بىرىكتىرىلەدى. ءتىل جەكە ادامدار اراسىنداعى قارىم-قاتىناس قۇرالى عانا ەمەس, سونىمەن قاتار الەۋمەتتىك قاتىناستار ورناتا وتىرىپ, عىلىم مەن ءبىلىمنىڭ جەتىستىكتەرىن كورسەتەتىن سالا. ءتىل قاتىسپايتىن سالالاردىڭ سانى شەكتەۋلى. ءبىزدىڭ زامانىمىزدىڭ الەمدىك جەتىستىكتەرى (اۆتوماتتى اۋدارماشىلار, سوزدەردى ماشينالىق تالداۋ جانە سينتەزدەۋ, ماتىندىك رەداكتورلار, ەلەكتروندى تىلدىك ماتەريالدار جانە باسقا دا كوپتەگەن تەحنيكالىق جەتىستىكتەر) لينگۆوتەحنولوگيانىڭ قارقىندى دامي وتىرىپ, قازاق ءتىل ءبىلىمىنىڭ پەرسپەكتيۆالى باعىتى بولىپ تابىلاتىنىن كورسەتەدى. وسىنىڭ ءبارىن ەسكەرە وتىرىپ, ءتىلدى تسيفرلى تەحنولوگيالار داۋىرىنە بەيىمدەۋ جانە ءتىلدى دامىتۋ, ونىڭ مۇمكىندىكتەرىن كەڭەيتۋ ءۇشىن تەحنيكالىق جەتىستىكتەردى پايدالانۋ قاجەت.
زەينەپ بازارباەۆا,
ا.بايتۇرسىن ۇلى اتىنداعى
ءتىل ءبىلىمى ينستيتۋتىنىڭ باس عىلىمي قىزمەتكەرى, اكادەميك
