كوللاجدى جاساعان زاۋرەش سماعۇل, «EQ»
بۋما اقشا تۇگىلى بانكوماتتان جالاقىمىزدى الاردا الدەكىم ءبىزدىڭ از اقشامىزدى اڭدىپ جۇرگەندەي جان-جاعىمىزعا جالتاقتاپ قاراۋ – كوپشىلىگىمىزگە ءتان قۇبىلىس. ونىڭ قاسىندا قاپ-قاپ اقشا تاسىمالداۋدىڭ قانشالىقتى قاۋىپتى شارۋا ەكەنى ايتپاسا دا تۇسىنىكتى. مىڭ جەردەن قورعانىس قۇرالدارىمەن قۇرساۋلاپ, قولىڭا قارۋ ۇستاتسا دا توسىن قاتەر تورۋىلداپ ءجۇر دەگەن وي ساناڭا ساپ ەتكەندە بوساڭسي الماسىڭ انىق. سەبەبى اقشا جۇرگەن جەردە ايلا دا, جاۋىزدىق تا جارماسا جۇرەدى. ءبىر قىزىعى, ءبىزدىڭ كەيىپكەرىمىز نۇرتاي مۇستافاەۆ ءومىرىن بۇل سالاسىز ەلەستەتە المايدى. اسىرەلەدى دەمەڭىز. «قاتەرى مول جۇمىستان باس تارتقىڭىز كەلەتىن ساتتەر بولا ما؟» دەگەن ساۋالىمىزعا, «ەكىنشى رەت ءومىر ءسۇرۋ مۇمكىندىگى بەرىلسە دە, ءسوزسىز ينكاسساتور بولار ەدىم», دەپ قالجىڭداعان قارجى تاسىمالداۋشىنىڭ بۇكىل ءومىرى وسى سالامەن تىعىز بايلانىستى. جيىرما جاسىندا ينكاسساتور قىزمەتىنە كىرىسكەن جالىندى جىگىت ساناۋلى جىلدان كەيىن الپىسقا اياق باسقالى وتىر.
– مولداۆيانىڭ كيشينەۆ قالاسىندا اسكەري بورىشىمدى وتەپ, جيىرما جاسىمدا ەلگە ورالدىم. ءارى قاراي ءبىلىمىمدى شىڭداپ, جوعارى وقۋ ورنىنا ءتۇسۋدىڭ رەتى كەلمەدى. جىگەرى تاسىپ تۇرعان, كوكپار تارتىپ وسكەن اۋىل بالاسىمىز. نەسى بار, ەكى قولعا ءبىر كۇرەك تابىلار دەدىك. دەنە تۇرپاتىم, فيزيكالىق مۇمكىندىگىم ساي كەلگەسىن ينكاسساتور بولىپ جۇمىسقا كىردىم. سودان بەرى تابانى كۇرەكتەي 35 جىل وسى سالانىڭ شەتىندە ءجۇرمىن. بىرەۋدىڭ الدىنا شىعىپ ياكي قاتارىمنان كەيىن قالعان كەزىم جوق. ادال ەڭبەكتىڭ ارقاسىندا بالا-شاعامدى اياققا تۇرعىزىپ, كەلىن الىپ, بۇگىندە نەمەرە ءسۇيىپ وتىرعان جايىم بار. كۇندەلىكتى جۇمىسىمىز تاڭعى التىدان باستالادى. جاۋاپكەرشىلىك جوعارى بولعاندىقتان, ءبىر ءسات بوساڭسۋعا بولمايدى. جوسپار بويىنشا اقشانى جيناپ, ءتيىستى ورىنعا جەتكىزەمىز. فيزيكالىق دايىندىق, سەرگەكتىك, ساقتىق, قىراعىلىق – ءبىزدىڭ باستى سەرىگىمىز, – دەيدى ن.مۇستافاەۆ.
الەم بويىنشا ەڭ قاۋىپتى قىزمەتتەردىڭ ساناتىنا كىرەتىن سالادا ەڭبەك ەتۋ ءۇشىن مىعىم دەنەلى, بويشاڭ ءارى قاعىلەز بولۋىڭىز كەرەك. ن.مۇستافاەۆ قىزمەت اتقاراتىن «حالىق ينكاسساتسيا» جشس الماتى فيليالىنىڭ ديرەكتورى ازات سماعۇلوۆ جۇمىسقا قابىلداناتىن ماماندار قاتاڭ تالاپتاردان مۇدىرمەي ءوتۋى قاجەتتىگىن ايتادى. ايتالىق, تىكەلەي قارۋمەن جۇمىس ىستەيتىن بولعاندىقتان, بولاشاق قارجى تاسىمالداۋشىنىڭ اسكەرگە بارۋى شارت. فيزيكالىق مۇمكىندىكتەرى, پسيحولوگيالىق جاي-كۇيى, وعان دەيىنگى ءومىر تاريحى تۇتاس سۇزگىدەن وتەدى. ماماندارعا ءتۇرلى توسىن جاعدايدا قالاي قارەكەت ەتۋدىڭ تاسىلدەرى ۇيرەتىلىپ, ارنايى وقۋ-جاتتىعۋ جيىندارى وتكىزىلەدى.
ء«بىزدىڭ ۇجىمدا جۇزدەگەن مامان جۇمىس ىستەيدى. ولاردىڭ باسىم بولىگى بۇعان دەيىن قۇقىق قورعاۋ ورىندارىندا, قاۋىپسىزدىك قۇرىلىمدارىندا جۇمىس ىستەپ, ەرتە زەينەتكە شىققاندار. ولار قارۋ قولدانۋ ماشىعىن جاقسى مەڭگەرگەن, پسيحولوگيالىق توزىمدىلىگى بەرىك جاندار. سونداي-اق وسى سالامەن كوز اشقان مىقتى ماماندارىمىز بار. سولاردىڭ ءبىرى – قارجى تاسىمالداۋ ءىسىنىڭ حاس شەبەرى ن.مۇستافاەۆ. ءوز ىسىنە جانىمەن بەرىلگەن نۇرتاي جاس ماماندارعا باعىت-باعدار كورسەتىپ, جاۋاپتى تاپسىرمالارعا جۇمىلدىرىلادى. ءوز جۇمىسىن ەكىنشى ءۇيىم دەپ ەسەپتەيدى», دەيدى ا.سماعۇلوۆ.
الەمدە ينكاسساتورلارعا شابۋىل جاساۋ قالىپتى قۇبىلىسقا اينالعان. الىسقا بارماي-اق ءوز ەلىمىزدە مۇنداي بىرنەشە وقىس وقيعا تىركەلىپ, اياعى قارجى تاسىمالداۋشىنىڭ ولىمىنە اكەلگەن ارەكەتتەر دە ورىن العان ەدى. بىراق كەيىپكەرىمىزدىڭ الدىنان مۇنداي كەلەڭسىز وقيعا كەزدەسپەپتى. كەڭەستىك كەزەڭدە, توقسانىنشى جىلداردىڭ توقىراۋىندا ەسكى «موسكۆيچپەن» ءجۇرىپ قىرۋار اقشا تاسىعانىن ايتقان نۇرتاي, قازىرگى جاڭا تەحنولوگيالاردىڭ جەمىسى قاۋىپسىزدىك ماسەلەسىنىڭ قاۋقارىن كۇشەيتكەنىن العا تارتادى.
– قاي ۋاقىتتا قاي باعىتقا قوزعالعانىمىز, اقشانى العانىمىز, كولىككە وتىرعانىمىز ءبارى-ءبارى ارناۋلى قۇرىلعىلاردىڭ كومەگىمەن ورتالىق پۋلتكە كەلىپ ءتۇسىپ وتىرادى. ونداعى قىزمەتكەرلەر كەز كەلگەن توسىن جاعدايدا قالاي ارەكەت ەتۋدىڭ ستراتەگياسىنا دەيىن جوسپارلاپ, جۇيەلەيدى. كولىكتەر وق وتكىزبەيتىندەي ەتىپ بروندالعان, ءوزىمىز دە قورعانىش پەنجەگىن, كاسكامىزدى كيىپ, ساۋىسقانداي ساق جۇرەمىز. ءار مينۋتىمىز ەسەپتەۋلى. جولدا جوسپاردان تىس كىدىرۋگە بولمايدى. ءبىز قارجىنى تاسىمالداۋمەن عانا ەمەس, قۇندى قاعازدارمەن دە تىكەلەي جۇمىس ىستەيمىز, سوندىقتان ساۋاتتىلىق وتە ماڭىزدى. ءتۇرلى جاعدايدى ەستيسىڭ, ادام بولعان سوڭ ونىڭ ءبارى اسەر ەتەدى. جاڭا ۇيلەنگەن كەزىمىزدە ۇيدەگى جارىم مەن جۇمىستان كەلگەنشە الاڭداپ وتىراتىن. شىنىمدى ايتسام, قازىر ەتىم ۇيرەنىپ كەتتى, روبوت سياقتىمىز (كۇلدى). وتباسىم دا سولاي, بۇرىنعىداي كوپ ەلەڭدەي قويمايدى. وسى جەردەن زەينەتكە شىقسام دەگەن نيەتىم بار», دەيدى ول.
ينكاسساتور بولۋ ءۇشىن ارنايى ماماندىق يگەرۋدىڭ قاجەتى جوق. وقۋ ورنىنىڭ ديپلومى دا تالاپ ەتىلمەيدى. جوعارىدا ايتىپ وتكەنىمىزدەي, باستىسى اسكەرگە بارعان, فيزيكالىق تۇرعىدان قاۋقارلى, مىعىم دەنەلى, سپورتقا جاقىن بولساڭىز, دەنساۋلىعىڭىز بەن جۇيكەڭىز جاراسا جۇمىسقا كىرىسە بەرىڭىز. قىزمەتىڭىزدىڭ قاۋىپتىلىگىنە قاراماستان زەينەتكە ەرتە شىعا المايتىنىڭىزدى دا ەسكەرگەنىڭىز ءجون. ەڭبەك جانە حالىقتى الەۋمەتتىك قورعاۋ مينيسترلىگى جىل باسىندا ەڭ سۇرانىسقا يە 30 ماماندىقتىڭ ءتىزىمىن جاريالادى, ونىڭ قاتارىنا ينكاسساتورلار دا كىردى.
ەستە بولسا, 2002 جىلى جاپونيادا العاشقى روبوت-ينكاسساتورلار ساتىلىمعا شىعا باستادى. ەلەكتروندى قىزمەت كورسەتۋدە بالاماسى جوق بىرەگەي تەحنولوگيا ناق وسى قارجى تاسىمالداۋ ىسىندە ءتيىمسىز ءتاسىل رەتىندە باعالاندى. ءموبيلدى بانكينگ كەڭ ءورىس جايدى دەسەك تە, الەم ءداستۇرلى اقشادان تۇبەگەيلى باس تارتاتىن دەڭگەيگە جەتكەن جوق. بۇل ناق وسى سالادا ادام ينتەللەكتىسى مەن كۇشىن ەشبىر روبوت الماستىرا المايتىنىن كورسەتىپ وتىر.
الەمدە ينكاسساتورلارعا شابۋىل جاساۋ ارەكەتتەرى, اسىرەسە 2000 جىلدارى جيىلەگەن. ال سوڭعى جيىرما جىلدىقتاعى تابىستى تەحنولوگيالاردىڭ كومەگىمەن قورعانۋ ادىستەرى, سونداي-اق سپۋتنيك پەن عالامتور توسىن جايعا قارسى ساقتىقتى بيىك ساتىعا كوتەرىپ وتىر. عالامتوردى پاراقتاساڭىز, بۇل سالا ماماندارىنا قاتىستى ءتۇرلى قىزىق جايتتارعا كەزىگەسىز. ماسەلەن, بىرەر جىل بۇرىن اقش-تىڭ دجوردجيا شتاتىندا ينكاسساتور كولىگىنەن بىرنەشە بۋما اقشا ءتۇسىپ, جول جاعالاي شاشىلعان. بۇعان كولىكتىڭ ارتقى ەسىگىنىڭ ابايسىزدا اشىلىپ كەتۋى سەبەپ بولعان. جەلىگە تاراعان بەينەجازبادان كەيىن كەلە جاتقان كولىكتەردىڭ كەنەت توقتاپ, ودان تۇسكەندەردىڭ شاشۋداي شاشىلعان اقشاعا قارىق بولىپ, تالاسا جيناپ جۇرگەندەرىن كورۋگە بولادى. كەيىننەن داندۋۆي قالاسىنىڭ پوليتسيا وكىلدەرى اتالعان جايتقا بايلانىستى تۇسىنىك بەرىپ, كەرەمەتكە كەنەلدىك دەگەن جۇرگىزۋشىلەردىڭ جەكە باسىن انىقتاپ, جوعالعان اقشانى ءوندىرىپ العان ەدى. بۇل تۋرالى جاۋاپتى ورىندار «ارينە, ارتىق اقشا كىمگە كەرەگى جوق دەيسىز؟ دەگەنمەن بۇل ۇرلىققا جاتادى, سوندىقتان ونى كەرى قايتارىڭىزدار! جولداعى «اقشا قۇيىنى» جول-كولىك قوزعالىسىنا ەشقانداي كەدەرگى كەلتىرمەگەنىنە سەنەمىز», دەپ مالىمدەمە جاساعان. بەيرەسمي دەرەك بويىنشا سول وقيعادا ينكاسساتورلار شاشىپ العان اقشانىڭ كولەمى 200 مىڭ دوللاردى قۇراعان.
ايتالىق, جاپونيا, شۋەيتساريا, اقش سەكىلدى تاعى باسقا ەلدەردە ينكاسساتورلار ەڭبەگى ەرەكشە باعالانادى. بۇل سالادا جۇمىس ىستەيتىندەردىڭ جالاقىسى قوماقتى ءارى ولارعا جوعارى ۇستەمەاقى تولەنەدى. قاۋىپتى قىزمەتتەر قاتارىنا جاتاتىندىقتان, قوسىمشا الەۋمەتتىك كومەكتەر كورسەتىلىپ, قىزمەت بابىندا قازا تاپقان جاننىڭ جاقىندارىنا ءبىر ادامنىڭ بۇكىل عۇمىرىنا جەتەرلىكتەي قارجىلاي قولداۋ كورسەتىلەدى. ارينە, قىرۋار قارجى ادام ورنىن تولتىرا الماسى انىق. الايدا بۇل اتالعان ماماندىقتىڭ بيىك مارتەبەگە يە ەكەنىن كورسەتەدى. ازىرگە ءبىزدىڭ ەلدە قارجى تاسىمالداۋشىلاردى بۇل دەڭگەيدە قولداۋ ءھام قورعاۋ قاراستىرىلماعان.
ءبىر عانا الماتىنىڭ وزىندە نۇرتاي مۇستافاەۆ سەكىلدى مىڭداعان ينكاسساتور مامان ماڭىزدى قىزمەتكە جۇمىلدىرىلعان. ءتول تەڭگەمىزدىڭ تۋعان كۇنىندە وسىناۋ جاۋاپتى ءىستىڭ شەتىندە جۇرگەن تاباندى جاندارعا ساۋلىق پەن ساتتىلىك تىلەگىمىز كەلەدى!
