جۇرگىزۋشىلەر مەن تۇرعىنداردىڭ اراسىنداعى داۋعا سەبەپكەر بولعان جولدى جوندەۋ جۇمىستارى بيىل اياقتالعان. وبلىستىق بيۋدجەتتەن 22 شاقىرىم جولعا 871 ملن تەڭگە ءبولىنىپ, ەكى قابات اسفالت توسەلگەن. مەردىگەر – «سيتي-قۇرىلىس» كورپوراتسياسى» جشس ەگەر جۇك كولىكتەرى جۇرەتىن بولسا, ەكى جىل پايدالانۋ ىشىندە اقاۋلاردى جوندەۋگە كەپىلدىك بەرمەيتىنىن مالىمدەپتى. تۇرعىنداردىڭ اۋىر جۇك كولىكتەرىن جۇرگىزبەۋىنە دە وسى سەبەپ بولعان. ياعني اۋىلداعى جولدىڭ بۇزىلماعانىن, اۋىر سالماقتان ويىلماعانىن قالايدى. ءسويتىپ اۋىل اكىمدىگى جۇرگىزۋشىلەرگە ءتۇسىندىرىپ, جول قوزعالىسىن شەكتەيتىن بەلگى قويعان. قيىرشىق تاس, قۇم سىندى قۇرىلىس ماتەريالدارىن وندىرەتىن كارەر قوجايىنى اۋىل تۇرعىندارىنىڭ تالابىنا امالسىز كونگەن. اۋىلعا ورتاق, وبلىستىق ماڭىزداعى كۇرە جولعا جاناشىرلىقتان وسىنداي قادامدار جاسالىپ وتىر. ال تاسى مەن قۇمى الىنىپ جاتقان جەر قويناۋىنا كىمنىڭ جانى اشيدى؟
ءيا, وڭىردەگى وزەندەردىڭ بويىن جاعالاي قونىستانعان جۇرت كوكتەمدە قۇم, تاس كارەرىنىڭ كەسىرىنەن جەر قىرتىسى ءب ۇلىنىپ, وزەندەر سارقىلىپ, تاۋداعى بۇلاقتار تارتىلعاندىقتان اۋىلدار سۋسىز قالىپ, كوپىرلەر مەن جولدار جارامسىز كۇيگە ءتۇسىپ جاتقانىن ايتىپ, دابىل قاققان بولاتىن. ءوڭىردىڭ كەلەس, سايرام, اقسۋ, ارىس جانە بادام وزەندەرىنىڭ ارناسى جىل سايىن تومەندەپ بارا جاتقانى دا ايتىلدى. وسىعان بايلانىستى وبلىستا زاڭسىز جەر قويناۋىن پايدالانۋشىلارمەن كۇرەس كۇشەيتىلدى. قۇرىلىس نىساندارىنىڭ شوعىرلانعان اۋماعى مەن پايدالى قازبالار قورلارىنىڭ ورنالاسقان ورنىن ەسكەرە وتىرىپ, رۇقسات قۇجاتتارى نەگىزىنەن كەنتاۋ قالاسى جانە سايرام, ورداباسى اۋداندارى اۋماقتارىنا راسىمدەلگەن. جازدىڭ العاشقى ايىندا زاڭسىز قىزمەتكە توسقاۋىل قويۋ جولدارى تالقىلانعان جيىندا وبلىس اكىمى ومىرزاق شوكەەۆ قۇزىرلى ورگان باسشىلارىنا ناقتى تاپسىرمالار جۇكتەدى. «زاڭسىز جەر قويناۋىن پايدالانۋ كوبەيىپ كەتتى. اسىرەسە, وزەندەردىڭ بويىنداعى تاس, قۇم قازعانداردىڭ جولىن كەسىپ, قىزمەتىنە توسقاۋىل قويۋ كەرەك. بۇل ماسەلەنى اۋدانداردا وتكەن كەزدەسۋ كەزىندە اۋىل اقساقالدارى كوتەرىپ, الاڭداۋشىلىق بىلدىرگەن بولاتىن. تابيعاتقا قيانات جاساۋعا بولمايدى. وزەن ارناسىن تابا الماي قالدىق. ءتارتىپ ورناتپاي, تىنبايمىن», دەگەن-ءدى سول جيىندا ءو.شوكەەۆ. بۇل ماسەلەگە جەرگىلىكتى ءماسليحات دەپۋتاتتارى دا الاڭداۋشىلىق تانىتىپ, جۋىردا قيىرشىق تاس, قۇم وندىرۋشىلەردىڭ جۇمىسىن زەردەلەپ, باقىلاپ قايتتى.
تۇركىستان وبلىسى بويىنشا ەكولوگيا دەپارتامەنتىنىڭ حابارلاۋىنشا, وڭىردە جەر قويناۋىن زاڭسىز قازۋ توقتاماعان. وسىعان وراي, وبلىس اكىمى ءو.شوكەەۆتىڭ باستاماسىمەن قۇرىلعان ءموبيلدى توپ تاراپىنان جەر قويناۋىن زاڭسىز پايدالانۋشىلاردى انىقتاۋ, شارا كورۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلگەن. سونىمەن قاتار قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنان كەلگەن ءىس قۇجاتتارى جانە تۇسكەن ارىزدار نەگىزىندە, ەكولوگيالىق باقىلاۋ ءبولىمىنىڭ ماماندارى شۇعىل تەكسەرۋ امالدارىن جۇرگىزىپ, اسا ءىرى كولەمدە زالال كەلتىرگەن زاڭ بۇزۋشىلىقتىڭ 14 دەرەگىن انىقتاعان. «سايرام اۋدانىندا اۋىلشارۋاشىلىق ماقساتىنداعى جەردى زاڭسىز پايدالانۋ ارقىلى 9 تۇلعا قورشاعان ورتاعا 2 066 556 127 تەڭگە كولەمىندە, ورداباسى اۋدانىندا 3 تۇلعا وبلىس اكىمدىگىنىڭ كەلىسىمشارتىنسىز جانە ەكولوگيالىق رۇقسات قۇجاتتارىن الماي جۇمىس اتقارىپ, قورشاعان ورتاعا 274 057 934 تەڭگە, كەنتاۋ قالاسى اۋماعىندا جەر قويناۋىن پايدالانۋ كەزىندە بەلگىلەنگەن نۇكتەلەردەن اسىپ كەتۋىنە جانە تاعى سول سياقتى سەبەپتەرگە بايلانىستى 2 تۇلعا قورشاعان ورتاعا 280 900 000 تەڭگە كولەمىندە زالال كەلتىرگەن. قازىرگى تاڭدا قورشاعان ورتاعا كەلتىرىلگەن زالال مولشەرى 1000 ايلىق ەسەپتەن اسۋىنا سايكەس, زاڭ شەڭبەرىندە ءىس-قۇجاتتار تولىقتاي قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنا جولدانىپ, قىلمىستىق ءىس قوزعاۋ جانە سوتقا دەيىنگى تەرگەپ-تەكسەرۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلۋدە», دەيدى دەپارتامەنت باسشىسى ءۋاليحان قاينازاروۆ.
وڭىردەگى قازبا بايلىقتاردى زاڭدى پايدالانۋداعى كەدەرگىلەر, وسى سالاداعى جۇمىستار سارالانعان جيىندا وبلىستىق ءماسليحات دەپۋتاتتارى دا جاعدايعا الاڭداۋشىلىق تانىتقان بولاتىن. «وزەن, كول, ورمان, تاريحي ورىندار اۋماقتارىن كوزدىڭ قاراشىعىنداي ساقتاۋ كەرەك. وكىنىشكە قاراي, اقشاعا قۇنىققان كەيبىر كاسىپكەرلەر جەر قويناۋىن پايدالانۋ ەرەجەسىن ساقتاماي, تابيعاتقا وراسان زيان كەلتىرۋدە. ءبىز وسى زاڭسىزدىقتاردىڭ الدىن الۋدا ءتيىستى باسقارمامەن, اكىمدىكتەرمەن بىرلەسىپ جۇمىس ىستەۋگە دايىنبىز», دەدى نۇروتاندىق دەپۋتاتتار جەر قويناۋىن پايدالانۋ ماسەلەلەرى بويىنشا وتكەن پارتيا فيليالىنىڭ دەپۋتاتتىق فراكتسياسى ماجىلىسىندە.
ال وبلىستىق ينۆەستيتسيا جانە ەكسپورت باسقارماسى باسشىسى ق.ءازىموۆتىڭ ايتۋىنا قاراعاندا, وڭىردە كەڭ تارالعان پايدالى قازبالاردى وندىرۋگە جالپى 110 كەلىسىمشارت جانە 38 ليتسەنزيا بەرىلگەن. كەڭ تارالعان پايدالى قازبالار بويىنشا, تاس-شاعال, قۇم, توپىراق, گيپس, اس تۇزى, اك-تاس وندىرىلەدى. باسقارما زاڭسىز جەر قويناۋىن پايدالانۋ فاكتىلەرىن بولدىرماۋ جانە الدىن الۋ ماقساتىندا كەلىسىمشارت, ليتسەنزيا اۋماقتارىنا زەردەلەۋ جۇمىستارىن جۇرگىزىپتى. ناتيجەسىندە, وبلىس اۋماعىندا جالپى كەلىسىمشارت مىندەتتەمەلەرىن تولىق ورىنداماعانى ءۇشىن 18 كەلىسىمشارت جانە 4 ليتسەنزيانىڭ كۇشى مەرزىمىنەن بۇرىن توقتاتىلعان. ونىڭ ىشىندە اقسۋ وزەنى ماڭىندا ورنالاسقان 10 جەر قويناۋىن پايدالانۋعا ارنالعان 5 رۇقسات قۇجاتى كەرى قايتارىلدى, 3 رۇقساتتىڭ قولدانىسى ۋاقىتشا توقتاتىلدى. سونداي-اق جەر قويناۋىن پايدالانۋشىلار تاراپىنان ۇسىنىلعان ەسەپتەردى سارالاي وتىرىپ, انىقتالعان كەمشىلىكتەر بويىنشا 148 ەسكەرتپە حات جولدانعان. قازىرگى تاڭدا وبلىس اۋماعىندا كەڭ تارالعان پايدالى قازبالاردى وندىرۋگە ارنالعان كەلىسىمشارت, ليتسەنزيا سانى 148-دەن 124-كە ازايعان.
«سايرام اۋدانىنداعى 23 جانە كەنتاۋ قالاسىنداعى 32 جەر قويناۋىن پايدالانۋشىعا 15 كۇن بۇرىن الدىن الا حابارلانىپ, باسقارما قىزمەتكەرلەرى تاراپىنان باقىلاۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلدى. ناتيجەسىندە, جەر قويناۋىن پايدالانۋشىلاردىڭ قورشاعان ورتاعا ەميسسياعا رۇقسات قۇجاتتارى تولىق ەمەستىگى جانە جەر ۋچاسكەسىنە مەنشىك قۇقىعى تولىق راسىمدەلمەگەندىگى انىقتالىپ, «اليەۆ» جك مەن «يزباساروۆ» جك كەلىسىمشارتتارى ۋاقىتشا توقتاتىلدى. سونىمەن قاتار ورداباسى اۋدانىندا ورنالاسقان «تۇمار-ءححى» جشس جانە بايدىبەك اۋدانىنا قاراستى «قاراباستاۋ» جشس, «عاي-تاس 03» جشس كەلىسىمشارت اۋماعىنا باقىلاۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلىپ, ناتيجەسىندە قازبا جۇمىستارى بەرىلگەن اۋماقتان تىس شىعىپ كەتكەندىگى بەلگىلى بولدى. زەردەلەي كەلە زاڭسىز قازبا جۇمىستارى جۇرگىزىلگەندىگى تۋرالى اكت تولتىرىلىپ, مالىمەتتەر پوليتسيا جانە ەكولوگيا دەپارتامەنتىنە جولداندى», دەيدى ق.ءازىموۆ.
سونداي-اق وبلىستا بيىل 9 ايدا جۇرگىزىلگەن تۇگەندەۋ كەزىندە اۋىل شارۋاشىلىعى ماقساتىنداعى 45,5 مىڭ جەر پايدالانىلماي جاتقاندىعى انىقتالدى. تۇركىستان وبلىسى جەر ينسپەكتسياسى باسقارماسىنىڭ باسشىسى قانات مىلتىقبەكوۆتىڭ ايتۋىنا قاراعاندا, وڭىردە 69 جەر يەسى 17,9 مىڭ گەكتار جەر تەلىمدەرىن ءوز ەرىكتەرىمەن مەملەكەت مەنشىگىنە قايتارعان. ال 94 جەر يەسى 18,8 مىڭ گەكتار جەردى قايتا يگەرۋگە كىرىسكەن. ارىس قالاسى مەن جەتىساي اۋدانى اكىمدىكتەرى تاراپىنان 8,8 مىڭ گەكتار جەردى مەملەكەت مەنشىگىنە قايتارۋ ءىس-شارالارى جۇرگىزىلۋدە. نىسانالى ماقساتىنا ساي پايدالانىلماي جاتقان جەر تەلىمدەرى تەكسەرىلىپ, اۋىل شارۋاشىلىعى ماقساتىنداعى اۋماقتارعا قۇرىلىس سالىنعان 874,5 گەكتار جەر انىقتالدى. وسى جەر تەلىمدەرىنىڭ 39 يەسىنە 364,9 مىڭ تەڭگە ايىپپۇل تولەتۋ جونىندە شەشىم قابىلدانعان. وبلىستا اۋىل شارۋاشىلىعى ماقساتىنداعى جەردى زاڭسىز يەلەنگەندەر دە تىركەلدى. الاڭى 139,9 گەكتار جەردىڭ يەلەرىنە 431,5 مىڭ تەڭگە ايىپپۇل سالىنىپ وتىر. سونداي-اق وڭىردە جايىلىم, ەگىستىك اۋماقتاردىڭ شەكاراسىن زاڭسىز ور قازىپ قورشاعان 216 جەر يەسى انىقتالدى. ور قازىلىپ, قورشالعان جەر تەلىمدەرىنىڭ كولەمى – 57,1 مىڭ گەكتار. بۇل باعىتتا جۇرگىزىلگەن جۇمىستار ناتيجەسىندە 55 ادامعا 1 ملن 735 مىڭ تەڭگە ايىپپۇل سالىنىپ, ءوندىرىلدى. جەرىنە ور قازىپ, قاۋىپتى جاعداي تۋىنداتقان 66 تۇرعىن قازعان جەرلەرىن قايتا قالپىنا كەلتىردى.
مونيتورينگ جۇمىستارى ناتيجەسىندە اۋىل شارۋاشىلىعى ماقساتىنداعى 803 گەكتار جەردەن زاڭسىز قۇم, تاس وندىرگەندەر انىقتالعان. ەكوجۇيەگە زيانىن تيگىزىپ, زاڭسىز جەر قويناۋىن پايدالانۋ بويىنشا سايرام اۋدانى مەن ارىس قالاسىنداعى 16 كاسىپكەرگە 2 683,6 مىڭ تەڭگە ايىپپۇل سالىنعان. الاڭى 201,3 گەكتار بولاتىن 14 جەر ۋچاسكەسىن مەملەكەت مەنشىگىنە قايتارۋ جونىندە سوتقا تالاپ-ارىزدار بەرىلىپ, 3-ەۋى قاناعاتتاندىرىلدى. كەلەس وزەنىنىڭ بويىندا جەر قويناۋىن زاڭسىز پايدالانىپ جاتقان 4 دراگ-
لاين تەحنيكاسى انىقتالىپ, ايىپتۇراققا جەتكىزىلگەن. سونىمەن بىرگە سايرام اۋدانى اۋماعىندا جەر زاڭناماسىن بۇزا وتىرىپ شلاكبلوك ءوندىرىپ جاتقان 23 جەر انىقتالىپ, اكىمشىلىك ايىپپۇل سالىندى. وسىنداي دەرەكتەر كەلتىرگەن باسقارما باسشىسى وبلىس اكىمدىگىنىڭ اپپارات جيىنىندا جەر قويناۋىن زاڭسىز پايدالانۋدىڭ الدىن الۋ جۇمىستارى ءوز دەڭگەيىندە جۇرگىزىلمەگەن بىرنەشە اۋدان, قالا اكىمى مەن جەر سالاسىنا قاتىستى ورىنباسارلارىنىڭ تارتىپتىك جاۋاپكەرشىلىگىن قاراۋدى ۇسىندى. ال وبلىس اكىمى وڭىردەگى وزەندەر مەن قورعالعان ايماقتاردا مونيتورينگ جۇمىستارى جالعاساتىنىن, جەر قويناۋىن زاڭسىز پايدالانۋشىلارعا توسقاۋىل قويىلاتىنىن ەسكەرتە وتىرىپ, ءتيىستى باسشىلارعا ماسەلەلەردى ۋاقتىلى شەشۋ جونىندە تاپسىرما بەردى.
تۇركىستان وبلىسى
