وسىنىڭ سالدارىنان از جىلدا ايدىن جاعالاۋىنان جىراقتاپ, بالىعى تايداي تۋلاعان تەڭىزدىڭ تولقىنىن كوزبەن ۇزاتىپ سالعان جۇرت وتكەن عاسىردىڭ توقسانىنشى جىلدارى امالدىڭ جوعىنان كوشتىڭ بەتىن وزگە وڭىرلەرگە بۇرا باستاعان ەدى. كەزىندەگى ورتاق تەڭىزدىڭ تابانى از جىلدا قۇم سۋىرعان ميداي جازىق دالاعا اينالدى. تۇزدى داۋىلى جان-جاعىنا قاتەر توندىرگەن ارالدى قۇتقارۋ – الەمدى قۇتقارۋ ەكەندىگىن مەملەكەتارالىق دەڭگەيدە العاش كوتەرگەن ازات قازاقستاننىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆ بولدى.
تەڭىز پروبلەمالارىنا ارنالعان تۇڭعىش حالىقارالىق كونفەرەنتسيا 1993 جىلى قىزىلوردا قالاسىندا ءوتتى. وندا ورتالىق ازيا مەملەكەتتەرىنىڭ باسشىلارى تارتىلعان تەڭىز تاعدىرىن الەمدىك قاۋىمداستىقتىڭ تالقىسىنا سالۋ تۋرالى ۇسىنىس ايتتى. كونفەرەنتسيا بارىسىندا ارالدى قۇتقارۋ حالىقارالىق قورى تۋرالى ەرەجەگە قول قويىلدى.
قاتىسۋشى مەملەكەت باسشىلارى اتىنان بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمىنا ۇندەۋ جولداندى. حالىقارالىق قاۋىمداستىقتىڭ قولداۋىمەن ارال تەڭىزى باسسەينىن ەكولوگيالىق ساۋىقتىرۋ مەن ايماق تۇرعىندارىنىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق دەڭگەيىن كوتەرۋ ماسەلەلەرى بويىنشا بىرلەسكەن ناقتى ىستەر مەن باعدارلامالىق جوبالاردى قارجىلاندىرۋ تالقىلاندى.
وسى جيىندا قۇرىلعان ارالدى قۇتقارۋ حالىقارالىق قورىنىڭ توراعالىعىنا نۇرسۇلتان نازارباەۆ سايلاندى. وسىلايشا, الەم جۇرتىن الاڭداتىپ وتىرعان الىپ ايدىننىڭ پروبلەماسىن شەشۋ قادامدارى ەركىندىكتىڭ ەلەڭ-الاڭىندا جاسالىپ ەدى.
باستاما باياندى بولىپ, كوپ ۋاقىت وتپەي-اق تەڭىزدىڭ سولتۇستىك بولىگىندەگى تابانىنا سۋ جەتىپ, دۇنيەجۇزىلىك بانكتىڭ قولداۋىمەن جۇزەگە اسىرىلعان «ساراتس» جوباسىنىڭ ءبىرىنشى كەزەڭىندە ءبىرشاما تولىمدى تىرلىك اتقارىلدى. كەپكەن تەڭىزدىڭ كەنەزەسىن قاندىرىپ, ۋ ۇشقان ۇلتاندى تەلەگەيگە اينالدىرعان ەلباسى باستاماشى بولعان يدەيانى الەم جۇرتشىلىعى «عاسىر جوباسى» دەپ تانىدى.
قازىر سىرداريا وزەنىنىڭ ارناسىن رەتتەۋ جانە ارال تەڭىزىنىڭ سولتۇستىك بولىگىن ساقتاۋ جوباسىنىڭ ءبىرىنشى كەزەڭى تولىق اياقتالدى. وسى ارقىلى تەڭىز دەڭگەيى 42 مەترگە كوتەرىلدى. كىشى ارالداعى سۋ دەڭگەيىن ساقتاپ قالۋ ءۇشىن وسىدان 16 جىل بۇرىن سالىنعان «كوكارال» بوگەتىنىڭ ارقاسىندا تەڭىزدىڭ سولتۇستىك بولىگىندەگى سۋ مولشەرى 68 پايىزعا ارتتى.
دۇنيەجۇزىلىك بانك پەن رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتىڭ قارجىلاندىرۋى ارقىلى جۇزەگە اسقان «سىرداريا وزەنىنىڭ ارناسىن رەتتەۋ جانە ارال تەڭىزىنىڭ سولتۇستىك بولىگىن ساقتاۋ» جوباسىنىڭ العاشقى كەزەڭىنە 85,79 ملن دوللار جۇمسالىپ, ايدىنداعى سۋ كولەمى 15 تەكشە شاقىرىمنان 27 تەكشە شاقىرىمعا دەيىن جەتتى. تۇزدىلىعى ايتارلىقتاي تومەندەدى. سىرداريا وزەنىنىڭ قىس ايلارىندا سۋ وتكىزۋ قابىلەتى 650-700 تەكشە مەترگە دەيىن ۇلعايدى.
ارال تەڭىزىنە تۇسەتىن سۋدىڭ كوبەيۋى وڭىردەگى تىرشىلىكتىڭ جاندانۋىنا اكەلدى. كولەمى 30 مىڭ گەكتاردان اساتىن بىرنەشە ءىرى كول قالپىنا كەلىپ, بالىق شارۋاشىلىعىن دامىتۋعا جول اشىلدى. ەڭ باستىسى, بۇرىن تۇزدانعان تەڭىزدەن جوعالىپ كەتكەن بالىقتىڭ 13 ءتۇرى قايتا پايدا بولدى. تەڭىز جاعادان جىراقتاعالى بەرى اتاكاسىپتەن قول ءۇزىپ قالعاندار شالقارعا قايتا شىعىپ, بالىق اۋلاۋ كولەمى 400 توننادان 8 مىڭ تونناعا دەيىن جەتتى. قالادان قاشىقتاپ كەتكەن تەڭىز 17 شاقىرىمعا دەيىن جاقىندادى. قازىر وڭىردەن رەسەي, پولشا, نيدەرلاند, گەرمانيا, گرۋزيا جانە ليتۆا ەلدەرىنە بالىق ءونىمى ەكسپورتتالادى.
كىشى ارال تەڭىزى ايماقتىڭ ەكولوگيالىق احۋالىن جاقسارتىپ, فلوراسى مەن فاۋناسى قالپىنا كەلە باستادى. قالىپقا كەلە باستاعان ءوڭىر ميكروكليماتى ايماق تۇرعىندارى اراسىنداعى اۋرۋشاڭدىق دەڭگەيىن كوپ تومەندەتتى. تۋبەركۋلەز, قاتەرلى ىسىك پەن قان تامىرلارى اۋرۋلارىنا شالدىعۋشىلار قاتارى سيرەدى. وسى جاڭالىقتىڭ بارلىعى ەلباسى باستاماسىمەن دەر كەزىندە قولعا الىنعان «ساراتس» جوباسىنىڭ جەمىسى.
قايتقان تەڭىزدى قايتا ورالتقان باستامانىڭ جالعاسى – «ساراتس-2» جوباسىنىڭ العاشقى كەزەڭىنە ەنگىزىلگەن 6 كومپونەنتتىڭ تورتەۋىن رەسپۋبليكالىق بيۋدجەت ەسەبىنەن جۇزەگە اسىرۋ جوسپارلانىپ وتىر. وسىعان وراي دۇنيەجۇزىلىك بانك جوبانى «ارال تەڭىزىن قالپىنا كەلتىرۋ جانە اۋماقتىق دامۋ» دەپ اتاۋدى جانە ارال ءوڭىرىنىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق جاعدايىن جاقسارتۋعا باعىتتالعان كومپونەنتتەر قوسۋدى ۇسىنىپ وتىر. ءۇش كومپونەنتتەن تۇراتىن جوبانىڭ بولجامدى قۇنى 190 ملن دوللار. ونىڭ ىشىندە سۋ شارۋاشىلىعى ينفراقۇرىلىمىن جەتىلدىرۋ جانە وبلىستىڭ تۇراقتى ەكونوميكالىق, الەۋمەتتىك جانە ەكولوگيالىق قىزمەتىن قولداۋ, سۋ رەسۋرستارىن, وڭىرلىك جوبالاۋ جانە جوبانى باسقارۋدى جەتىلدىرۋ باستامالارى بار. بىلتىر جازدا «سولتۇستىك ارال تەڭىزىن قالپىنا كەلتىرۋ جانە اۋماقتىق دامۋ» جوباسىنىڭ تەحنيكالىق-ەكونوميكالىق نەگىزدەمەسىن ازىرلەۋ ءۇشىن ەكولوگيا, گەولوگيا جانە تابيعي رەسۋرستار مينيسترلىگى سۋ رەسۋرستارى كوميتەتى مەن حالىقارالىق Yecom (پاكىستان, يران) كومپانياسى اراسىندا كەلىسىم جاسالدى. ەلباسى باستاماشى بولعان جوبا ءوڭىر جاعدايىنا وسىنداي ومىرشەڭ وزگەرىستەر ەنگىزدى.
