پرەزيدەنت بەكىتكەن «Digital Qazaqstan» جالپىۇلتتىق ستراتەگياسى – ادەتكى تسيفرلاندىرۋ جوباسى ەمەس. بۇل – مەملەكەتتىڭ ءوزىن جاڭا تەحنولوگيالىق بولمىسقا بەيىمدەۋ قارەكەتى. قۇجاتتا العاش رەت تسيفرلاندىرۋ مەن جاساندى ينتەللەكت ەكونوميكانىڭ قوسىمشا ەلەمەنتى ەمەس, ۇلتتىق باسەكەگە قابىلەتتىلىكتىڭ نەگىزگى سەبەبى رەتىندە قاراستىرىلادى. ياعني ماسەلە كومپيۋتەر كوبەيتۋدە نەمەسە قىزمەتتى ونلاينعا كوشىرۋدە ەمەس. اڭگىمە تۇتاس قوعامدىق ارحيتەكتۋرانى وزگەرتۋدە جاتىر.
الەمدىك تاجىريبە بۇل وزگەرىستىڭ كەزدەيسوق ءۇردىس ەمەس ەكەنىن الدەقاشان دالەلدەدى. ماسەلەن, اقش ەڭبەك ونىمدىلىگىنىڭ ەڭ ۇزدىك ورنىنا تسيفرلىق تەحنولوگيالارعا جۇيەلى تۇردە قارجى قۇيۋ ارقىلى جەتتى. سينگاپۋر, وڭتۇستىك كورەيا مەن ەستونيا سەكىلدى ەلدەر بۇل ءۇردىستى پلاتفورمالىق مەملەكەت قۇرۋدىڭ نەگىزى رەتىندە قاراستىردى. وندا مەملەكەت تەك باقىلاۋشى بولىپ قانا قويماي, دەرەك اينالىمىنىڭ, تسيفرلىق ەكوجۇيەنىڭ ۇيىمداستىرۋشىسى قىزمەتىن دە اتقارادى. ءسويتىپ, تەحنولوگيا مەملەكەتتىك باسقارۋدىڭ قوسالقى قۇرالى ەمەس, ونىڭ اينىماس بولىگىنە اينالدى. مۇنىڭ ەڭ جارقىن كورىنىسى – جاساندى ينتەللەكتىنىڭ قارقىندى دامۋى.
ۇكىمەت دەرەگىنە سۇيەنسەك, ەلىمىز بۇل باعىتتا ەلەۋلى سەرپىلىس جاسادى. بۇرىنعى «تسيفرلىق قازاقستان» باعدارلاماسى اياسىندا قالىپتاسقان ينفراقۇرىلىم بوس كەتكەن جوق. بۇگىندە مەملەكەتتىك قىزمەتتەردىڭ 92 پايىزى ەلەكتروندى فورماتتا جۇزەگە اسادى. دۇكەن مەن قىزمەت كورسەتۋ سالاسىنداعى تولەمدەردىڭ باسىم بولىگى قازىر قولما-قول اقشاسىز جۇرگىزىلەدى. ونىڭ ۇلەسى 90 پايىزعا جاقىندادى. ينتەرنەت قولدانۋشىلار سانى حالىقتىڭ 95,3 پايىزىنا جەتتى. اقپاراتتىق-كوممۋنيكاتسيالىق تەحنولوگيالار مەن تسيفرلىق ەكونوميكا سالاسىندا جۇمىس ىستەيتىن ماماندار سانى 200 مىڭنان استى. مۇنىڭ ءبارى ەلىمىزدىڭ تسيفرلىق قوعامعا بەيىمدەلۋ قابىلەتى جوعارى ەكەنىن كورسەتەدى. حالىقارالىق رەيتينگ تە مۇنى راستايدى. قازاقستان بۇۇ-نىڭ ەلەكتروندىق ۇكىمەت يندەكسىندە 193 ەلدىڭ ىشىندە 24-ورىنعا كوتەرىلدى. ونلاين مەملەكەتتىك قىزمەت كورسەتۋ ساپاسى جونىنەن الەمنىڭ ۇزدىك ون مەملەكەتىنىڭ قاتارىنا ەندى. IMD تسيفرلىق باسەكەگە قابىلەتتىلىك رەيتينگىندە 39-ورىندى يەلەندى. ال Government AI Readiness Index رەيتينگىندە ورتالىق ازياداعى كوشباسشى رەتىندە تانىلدى. مۇنىڭ ءبارى – بەلگىلى ءبىر ينستيتۋتسيونالدىق نەگىزدىڭ قالىپتاسقانىن بىلدىرەدى. بىراق بۇل جەتكىلىكتى مە؟
ستراتەگيانى دايىنداعان ساراپشىلاردىڭ ءوزى بۇل سۇراققا ساقتىقپەن جاۋاپ بەرەدى. ءيا, جەتكىلىكتى دەۋگە نەگىز بار. بىراق قازىرگى قارقىن ەلدى جاھاندىق تسيفرلىق كوشباسشىلار قاتارىنا شىعارا المايدى. اسىرەسە جاساندى ينتەللەكتىنى پايدالانۋ دەڭگەيى الاڭداتارلىق. ماسەلەن, 2025 جىلدىڭ ەكىنشى جارتىجىلدىعىندا گەنەراتيۆتى جاساندى ينتەللەكتىنى پايدالانۋ ۇلەسى ەلىمىزدە 13,7 پايىز بولعان. ال الەمدىك ورتاشا كورسەتكىش – 16,3 پايىز. دامىعان مەملەكەتتەردە بۇل الدەقايدا جوعارى. ماسەلە تەك ستاتيستيكادا ەمەس. بۇل ەڭبەك ونىمدىلىگىنىڭ, ادامي كاپيتالدىڭ, تەحنولوگيالىق تاۋەلسىزدىكتىڭ بولاشاعىنا قاتىستى كورسەتكىش. ەگەر مەملەكەت جاڭا تەحنولوگيالىق تولقىنعا كەش قوسىلسا, كەيىن ونى قۋىپ جەتۋ الدەقايدا قيىن بولادى.
ويتكەنى قازىرگى زاماننىڭ ساياسي شىدەرى – تەحنولوگيالىق تاۋەلدىلىك. بۇرىن يمپەريالار شەكارانى قارۋمەن كۇزەتسە, بۇگىن تەحنولوگيالىق ۇستەمدىك الگوريتم جانە پلاتفورمالار ارقىلى قالىپتاسادى. ءوزىنىڭ تسيفرلىق ينفراقۇرىلىمى جوق ەل ەرتەڭ وزگەنىڭ پلاتفورماسىنا, وزگەنىڭ الگوريتمىنە, وزگەنىڭ دەرەك وڭدەۋ جۇيەسىنە تاۋەلدى بولۋى مۇمكىن. سوندىقتان ستراتەگيا ماتىنىندە «تەحنولوگيالىق ەگەمەندىك» ۇعىمىنىڭ ءجيى قايتالانۋى كەزدەيسوق ەمەس. بۇل – ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك كاتەگورياسىنا اينالعان ماسەلە.
قۇجاتتىڭ تاعى ءبىر ەرەكشەلىگى – ونىڭ تەحنولوگيادان بۇرىن ادامعا نازار اۋدارۋىندا. ستراتەگيا ءۇش نەگىزگى نىسانالى توپ توڭىرەگىندە قۇرىلعان: ازامات, ەكونوميكا مەن بيزنەس, مەملەكەتتىك اپپارات. مۇنىڭ استارىندا مىناداي ماڭىزدى فيلوسوفيا جاتىر – تەحنولوگيانىڭ قۇندىلىعى ونىڭ كۇردەلىلىگىندە ەمەس, ادام ءومىرىن قانشالىق جەڭىلدەتەتىنىندە. ماسەلەن, «e-Otinish» جۇيەسىنە كەلەتىن حاتتاردى كورىپ حالىقتى ءالى دە دەنساۋلىق ساقتاۋ, ءبىلىم بەرۋ, الەۋمەتتىك قولداۋ, تۇرعىن ءۇي-كوممۋنالدىق شارۋاشىلىق, جول قاۋىپسىزدىگى, سالىق پەن كەدەن راسىمدەرى الاڭداتاتىنىن اڭعارۋعا بولادى. دەمەك تسيفرلاندىرۋدىڭ شىنايى ناتيجەسى جاڭا سەرۆەرلەر ەمەس. ازامات ەمحاناعا تىركەلگەندە, قۇجات راسىمدەگەندە, الەۋمەتتىك كومەك العاندا ۋاقىت ۇنەمدەدى مە, ءادىل ءارى ىڭعايلى قىزمەتكە قول جەتكىزدى مە – نەگىزگى ولشەم وسى. ەگەر جۇيە اۋرۋ اسقىنباي تۇرىپ قاۋىپ تۋرالى الدىن الا ەسكەرتسە, وقۋشىعا قابىلەتىنە ساي وقۋ باعىتىن ۇسىنسا, مەملەكەتتىك شەشىم ناقتى دەرەككە سۇيەنسە, كاسىپكەر مەن سالىق تولەۋشى ارتىق قۇجات جيناپ سابىلماسا, وندا تسيفرلاندىرۋ كۇندەلىكتى ءومىر ساپاسىنا اينالادى. ال تەحنولوگيا كۇردەلى جۇيەلەر مەن تۇسىنىكسىز ستاتيستيكا كۇيىندە قالسا, ول حالىقتان الىستاي بەرەدى.
ارينە, ستراتەگيانى ىسكە اسىرۋ ارزانعا تۇسپەيدى. قۇجاتتا تسيفرلىق تەحنولوگيالاردى دامىتۋعا جىل سايىن شامامەن 3,5–5,5 ملرد اقش دوللارى قاجەت بولۋى مۇمكىن ەكەنى ايتىلعان. ءۇش جىل ىشىندە بۇل كولەم 10,5–16,5 ملرد دوللارعا دەيىن جەتۋى ىقتيمال. الايدا قۇجات بۇل سالماقتى تەك مەملەكەت كوتەرەدى دەگەن ۇستانىمعا يەك ارتپايدى. كەرىسىنشە, مەملەكەتتىك-جەكەمەنشىك ارىپتەستىك, وففتەيك كەلىسىمشارتتار, ۆەنچۋرلىك قارجىلاندىرۋ, ستارتاپتاردى قولداۋ جانە جەكە ينۆەستيتسيا تارتۋ تەتىكتەرى قاراستىرىلعان. ياعني ماقسات – بيۋدجەت قارجىسىنا عانا سۇيەنبەي, تەحنولوگيالىق نارىق قالىپتاستىرۋ.
قوعام ءۇشىن بۇل ماسەلەنىڭ ءمانى بۇدان دا تەرەڭ. ۇزاق ۋاقىت بويى ەكونوميكا كوبىنە شيكىزاتقا تاۋەلدى مودەلمەن دامىدى. مۇناي باعاسى كوتەرىلسە ەل كەڭ تىنىستايدى, تومەندەسە تىپىرشىپ كەتەدى. ال جاڭا تەحنولوگيالىق ءداۋىردىڭ باستى كاپيتالى – جەر قويناۋىنداعى رەسۋرس ەمەس, ادام كاپيتالى. جاساندى ينتەللەكت زامانىندا ەلدىڭ باسەكەگە قابىلەتى باعدارلاماشىنىڭ, ينجەنەردىڭ, عالىم مەن زەرتتەۋشىنىڭ ساپاسىمەن ولشەنەدى. سوندىقتان تسيفرلاندىرۋ – تەك تەحنولوگيا ماسەلەسى دەۋگە بولمايدى. بۇل ەلدىڭ ەرتەڭگى دامۋ باعىتىن ايقىندايتىن ستراتەگيالىق تاڭداۋ. «Digital Qazaqstan» ستراتەگياسىنىڭ باستى سىناعى دا وسىندا. قۇجاتتاعى مىندەتتەردىڭ ورىندالۋى جاڭا جوبالاردىڭ كوبەيۋىمەن ولشەنبەيدى. ونىڭ ناتيجەسى ازاماتتىڭ مەملەكەتكە دەگەن سەنىمىنەن, ەكونوميكانىڭ ونىمدىلىگىنەن, ءبىلىم ساپاسىنان, تەحنولوگيالىق تاۋەلسىزدىك دەڭگەيىنەن كورىنەدى.
