ءمامس: حالىققا كەرەگى – ساپالى قىزمەت

«ايتا-ايتا التايدى, جامال اپام قارتايدى» دەگەندەي, مىن­دەت­تى الەۋمەتتىك مەديتسينالىق ساق­تان­دىرۋدىڭ كەمشىن تۇستارىن جىر­لاي-جىرلاي جاق تالدى. ساق­تانعاندى ساقتاۋعا ءتيىس مەدي­تسي­نا­مىز مەڭىرەۋ كۇي كەشىپ وتىر. ەم ىزدەپ ەمحاناعا بارا قالساڭىز, بىردە سالا مامانى تابىلمايدى, ەندى بىردە قۇرعىر جۇيەسى ىس­تەن شىعىپ تۇرادى. جۇيە ىس­تە­مەگەن سايىن تۇرعىنداردىڭ جۇي­كەسى سىر بەرە باستايدى. مۇنىڭ بارلىعىن بال اشىپ, سىرت­تان تون ءپىشىپ وتىرعانىمىز جوق. «ساقتاندىرۋدىڭ يگىلىگىن كوردىڭىز بە؟» دەپ كوپ ادامنان سۇرادىق. سونداعى الاتىن جالعىز جاۋاپ – جۇمىستىڭ ءالى دە بولسىن جۇيەلەنبەگەنى, مەديتسينا ماماندارىنىڭ سالعىرتتىعى, اۋىرىپ ەم ىزدەپ كەلگەن ادامعا ءاتۇستى قارايتىنى.

ەڭبەكاقىسىنىڭ ەلەۋلى بولىگىن اۋدارماسا دا, جالاقىسىنان جىرىمداپ جارنا تولەپ وتىرعان سوڭ وتانداستارىمىز ساپالى مەدي­تسينالىق كومەك العىسى-اق كەلە­دى. دارىگەرلەر ناۋقاستىڭ مۇڭ-زارىن سوزبالاپ سوزبۇيداعا سالماي, مىندەتىن ادال اتقارسا دەيدى. انىعىندا مىندەتتى الەۋمەتتىك مەديتسينالىق ساقتاندىرۋ حالىق­تىڭ وسى تالابىنا جاۋاپ بەرۋى, ولقىلىقتاردىڭ ورنىن تولتىرۋى ءتيىس ەدى. ازىرگە سىننان ساباق الىپ, قو­رىتىندى شىعارىپ جاتقان ەش­كىم جوق.

ەل پرەزيدەنتى قاسىم-جومارت توقاەۆ «سىندارلى قوعامدىق ديالوگ – قا­زاقس­تان­نىڭ تۇراقتىلىعى مەن وركەن­دە­ۋىنىڭ نەگىزى» اتتى قازاقستان حالقىنا جول­دا­ۋىندا «2020 جىلعى 1 قاڭتاردان باستاپ قازاقستاندا مىندەتتى الەۋمەتتىك مە­ديتسينالىق ساقتاندىرۋ جۇيەسى ىسكە قو­سىلادى. ارقايسىسىڭىزعا مىنا نار­سەنى ايتقىم كەلەدى: مەملەكەت تەگىن مە­دي­تسينالىق كومەكتىڭ كە­پىل­دەندىرىلگەن كولەمىن ساق­تاي­دى. ونى قارجىلاندىرۋعا ال­داعى ءۇش جىل ىشىندە 2,8 تريل­ليوننان استام تەڭگە بولى­نە­دى. مىندەتتى الەۋمەتتىك مەدي­تسي­نا­لىق ساقتاندىرۋدىڭ جۇزەگە اسى­رىلۋى مەديتسينالىق قىز­مەت كورسەتۋدىڭ ساپاسى مەن قول­جە­تىم­دىلىگىن جاقسارتۋعا باعىت­تال­عان. ۇشجىلدىق بيۋدجەت اياسىندا دەنساۋلىق ساقتاۋ جۇيەسىن دامىتۋعا قوسىمشا 2,3 تريلليون­نان استام تەڭگە بولىنەدى. ۇكىمەت الەۋمەتتىك مەديتسينالىق ساق­تان­دى­رۋ جۇيەسىنىڭ بەدەلىنە تاعى دا نۇقسان كەلتىرمەۋ ءۇشىن ونى جۇزەگە اسىرۋ ماسەلەسىنە زور جا­ۋاپ­­كەرشىلىكپەن قاراۋى قاجەت. ءبىز­دىڭ قاتەلەسۋگە قۇقىمىز جوق», دەگەن بولاتىن.

سودان بەرى ەكى جىلعا جۋىق ۋاقىت ءوتتى. مىندەتتى الەۋمەتتىك مە­دي­تسينالىق ساق­تاندىرۋ وتاندىق مەديتسينانى وزدىر­دى ما, جوق الدە توزدىردى ما؟ مەم­لەكەت باسشىسى ايتىپ وتىرعانداي, مىن­دەتتى الەۋمەتتىك مەديتسينالىق ساق­تان­دىرۋدىڭ ء(مامس) ەنگىزىلۋى – ەڭ الدىمەن, ەلىمىزدەگى مەدي­تسي­نالىق قىزمەت كورسەتۋدىڭ ساپا­سى مەن قولجەتىمدىلىگىن جاق­سارتۋعا باعىتتالعان قادام. الاي­دا ساقتاندىرۋدىڭ سالقىنىن سەزى­نىپ جاتقان جاندار مەديتسينا ساپاسىنىڭ ارتا قويماعانىن ايتىپ قىنجىلادى. ماسەلەن, داۋلەت سەرىكباي ەسىمدى الەۋمەتتىك جەلى قولدانۋشىسى فەيسبۋكتەگى پاراقشاسىندا اشىق ايتىپ وتىر.

«بىلتىر 15 قىركۇيەك – 15 قاراشا ارا­لىعىندا ەمحانا تاڭداي الاسىڭ دە­گەندى وقىپ, ەلورداداعى №9 ەمحاناعا تىر­كەلمەكشى بولدىم. ونلاين ءوتىنىش جىبە­رىپ ەدىم, ول ەمحانا تىركەمەدى. سەبەبىن سۇراعانىمدا, 15 قاراشادان باس­تاپ قانا تىركەيمىز دەپ ءتۇسىندىردى. ەندەشە نەگە 15 قىركۇيەكتەن باس­تاپ تىركەيمىز دەپ جار سالادى. ءار ەمحانا ءوز بەتىنشە ءارتۇرلى زاڭ شىعارا ما؟» دەپ كۇيىنەدى ەلوردا تۇرعىنى.

ءسويتىپ, د.سەرىكباي نۇر-سۇلتان قالا­سىنداعى Csz Shipager ورتالىعىنىڭ ساۋران كوشەسى 42-مەكەنجايىندا ورنا­لاسقان بولىمشەسىنىڭ 26-ۋچاسكەسىنە تىركە­لىپتى. الايدا ونداعى ۋچاسكەلىك دارى­گەر­­لەر گيپپوكرات انتىنا ادال بولماي شىققان سەكىلدى. «مۇرىنعا وپەراتسيا جا­ساتام دەپ كورمەگەنىم جوق. مۇرىن تۇگىل باس قايعى بولىپ كەتتى. سودان وپە­را­تسيا جاساۋعا پورتالعا قويدى. وپە­راتسيا جاسايتىن كۇن جاقىنداعاندا دارىگەر اۋىسىپ كەتىپتى. ورنىنا كەلگەن جىلكىشينوۆا دەيتىن دارىگەردەن كت, ياعني كومپيۋتەرلىك توموگرافياعا جىبە­رىڭىز دەپ ەدىم, وپەراتسيا جاسايتىن اۋرۋ­حا­ناعا «جاتقىزۋعا ارنالعان جولداماسىز», كت انىقتاماسىنسىز جىبەرە سالدى. №1 قالالىق كوپبەيىندى اۋرۋحانا كت-سىز وتا جاساي سالدى. دالىرەك ايتسام, لازەرمەن كۇيدىرگەننەن وزگە ەشتەڭە جاسامادى. سونى 6 اي كۇتتىم», دەيدى د.سەرىكباي.

ودان شىققان سوڭ كەيىپكەرىمىز قالا­­دا­عى دياگنوستيكالىق ورتا­لىق­تا اقىلى تەكسەرىستەن وتەدى. ال ونداعى ماماندار مۇرىنعا ەشتەڭە جاسالماعانىن انىق­تاپ بەرىپتى. سول انىقتامانى وپەراتسيا جا­ساعان اۋرۋحاناعا اپارىپ كور­سەتسە, وتارينگولوگيا ءبولى­مى­نىڭ مەڭگەرۋشىسى دياگ­نوس­تي­كا­لىق ورتالىق كت-نى وقي المايتىنىن ايتادى. ول از دەسەڭىز, بۇدان بىلاي بۇل اۋرۋحاناعا قابىل­دا­ماي­تىندارىن ايتىپ, قوقان-لوقى جا­سا­عان ەكەن.

«مەديتسينالىق حولدينگكە قا­راي­تىن دياگ­نوستيكالىق ور­تا­لىق كت-نى وقي ال­ماي ما؟ ايتەۋىر اتا­عى دارداي اۋرۋحانا مەن ەمحانا مۇرىنعا وپەراتسيا جاساي الما­دى. اقىلى تۇردە تەكسەرىستەن وتكەنىمدە مۇ­رىننىڭ تامىرلارى تارىلعاندىعى, قۇلاقتىڭ ءىشى ىرىڭدەپ, مي قاباتىن تەسۋگە جاقىن قالعاندىعى انىقتالدى. وعان وپەراتسيا جاساتايىن دەسەم, «شيپاگەردىڭ» ۋچاسكەلىك دارىگەرلەرى 3 ايدان بەرى وپەراتسيا جاساتۋعا پورتالعا قويا الماي جاتىر. ءۇش ايدا 6 ۋچاسكەلىك دارىگەر اۋىستى. ءبىر-بىرىنە سىلتەۋمەن كەلە جاتىر. بىرەۋى «پورتالعا قويدىم» دەيدى. ەندى بىرەۋى «پورتالعا قويىلعان جوق, ءوزىم قويامىن» دەپ ءنومىرىمدى جازىپ الىپ قالادى. قابىلداۋىنا بارسام, ول مامان اۋى­­­سىپ كەتىپ, تاعى بىرەۋى ءنومىرىمدى جازىپ الادى. ەشقايسىنان حابار جوق. پورتالعا قويۋى ءۇشىن تاعى نەشە اي, قانشا دارىگەر اۋىسقانىن كۇتۋىم كەرەك؟» دەيدى د.سەرىكباي.

ونىڭ ايتۋىنشا, وپەراتسيا جەدەل جاسالۋى كەرەك. پورتالدى 6 اي كۇتۋ, دارىگەرگە جازىلۋ, 1 اي اناليز قورىتىندىسىن كۇتۋ – تىم ۇزاق. اشىنعان ازامات اۋرەلەڭى مۇنىمەن بىتپەيتىنىن دە ايتىپ وتىر. «بازادا جوقسىڭ» دەپ, ءبىر اپتادا رەنتگەنگە 2 رەت ءتۇسىرىپتى. بۇعان قاراپ, رەنتگەندەرىنىڭ دە بازاسى جوق پا دەگەن ويدا قالاسىز.

«ەكىنشىدەن, جارنا تولەپ وتىر­عان حالىق وپەراتسيانى 6-7 اي كۇت­پەۋى­ ءتيىس. اۋرۋدىڭ الدىن ەرتە­رەك الۋ كەرەك ەمەس پە؟ ابدەن اس­قىندىرىپ, اۋرۋ­حانا­عا جات­قىز­عاندارى كىمگە كەرەك؟ جالپى مەدساقتاندىرۋ ەنگى­زىل­گە­لى قان­داي وڭ وزگەرىس بولدى؟ ەشقانداي كەرە­مەتىن كورمەدىك. اۋىل, اۋدانداعى اۋرۋحانالاردىڭ تەحنيكالىق بازاسى ناشار بولعاسىن, حالىق ءىرى قالالارعا ەمدەلۋگە تىرىسادى. ۇل­كەن قالالارداعى اۋرۋحانالار دا وڭىپ تۇرعان جوق. ساۋ ادامدى جىن­دى قىلاتىن بۇيتكەن مەديتسي­نا­لارى بار بولسىن», دەيدى جەلى قول­دانۋشىسى.

وسى رەتتە جۇمىسسىز وتىر­عان­دار­عا قاتىستى دا ماسەلە بار. «بالا كۇتىمىنە بايلانىستى كەيىنگى ءۇش جىل بويى ۇيدە وتىرمىن. بيىل دا بويىما بالا ءبىتىپ, ەمحاناعا ەسەپكە تۇرايىن دەسەم, بىردەن ەسەپكە الا قويعان ەشكىم جوق. كەيىنگى 10 ايدىڭ ساقتاندىرۋ جارناسىن تولەۋگە ءتيىس ەكەنمىن. ادەتتە 10-11 اپتادا ەسەپكە الاتىن ەدى. بۇل جولى مىندەتتى الەۋمەتتىك مەديتسينالىق ساقتاندىرۋىمنىڭ بولماۋىنا بايلانىستى ەسەپكە تۇرۋ ءۇشىن 19 اپتا كۇتۋىمە تۋرا كەلدى. جۇكتى ايەل ءۇشىن ءار اپتا تۇرماق, ءار كۇننىڭ ماڭىزى بار. ەسەپكە تۇرۋ ءۇشىن 19 اپتا كۇتۋ دەگەن سوراقى ەمەي نەمەنە؟ ۇلت بولاشاعىنا, كەيىنگى ۇرپاققا وسىلاي جاۋاپسىزدىق تانىتۋعا بولا ما؟», دەپ اشىنادى قاراعاندى قالاسىنىڭ تۇرعىنى اراي سەمباەۆا.

راسىمەن دە, مىندەتتى الەۋ­مەت­­ت­ىك مەدي­تسي­نالىق ساقتان­دىرۋ پايدا بولعان ەكى جىلدا نە وز­گەر­دى؟ ارينە, اتقارىلىپ جات­قان اۋقىمدى جۇمىستىڭ بار­لىعىن جوققا شىعارعىمىز كەل­مەي­دى. تەك, تۇ­عىر­داعى تۇلعالار باي­قا­ماعاندى تۇر­عىندار باي­قاپ جاتقان كەمشىلىكتەرگە ءىشىڭ اشيدى. بىلۋىمىزشە, ءمامس جۇيە­سىندە ساق­تاندىرىلعان ادام­دار مىندەتتى الەۋ­مەتتىك مەدي­تسي­نالىق ساقتاندىرۋ ۇسى­ناتىن مەدي­تسي­نالىق كومەكتىڭ كەڭەيتىلگەن سپەكترى­نە يە بولادى. ياعني ءمامس پرو­في­لاكتيكالىق مەديتسينالىق تەكسەرۋلەر; ۋچاسكەلىك دارىگەردىڭ نۇسقاۋى بو­يىنشا ارنايى ما­مان­دانعان دارىگەردىڭ قابىل­دا­ۋى جانە كەڭەس بەرۋى; سوزىلمالى دەرتكە شالدىققان جان­دار­دىڭ بەيىندى مامانداردىڭ باقى­لاۋىندا بولۋى; ۋا­كى­لەتتى ورگان بەكىتكەن تىزبە بويىنشا حالىق­تىڭ جەكەلەگەن ساناتتارىنا شۇعىل جانە جوسپارلى نىساندا ستوماتولوگيالىق كومەك كورسەتۋ; حالىقتىڭ بەلگىلى ءبىر كاتەگورياسىنا شۇعىل جانە جوسپارلى تۇردە ستو­­ماتولوگيالىق كومەك كورسەتۋ; دياگ­­نوستيكالىق قىزمەتتەر, ونىڭ ىشىندە لا­بوراتوريالىق دياگ­­­­نوستيكا (ۋزي, رەنتگەن, كت, مرت)­;­ ما­­مانداندىرىلعان, سونىڭ ىشىن­دە جوعارى تەحنولوگيالى, ستاتسيونارلىق مەديتسينالىق كو­مەك; مە­دي­تسينالىق وڭالتۋ; ستاتسيوناردا ما­مان­داندىرىلعان مە­ديتسينالىق كومەك كور­سەتۋ كە­زىن­دە ءدارى-دار­مەك­پەن قامتا­ما­سىز ەتۋ سىندى بىر­­قاتار مە­دي­تسي­نا­لىق قىزمەتتى قامتيدى.

بيىلعى ءبىرىنشى جارتى­جىل­دىقتا ءمامس-كە 372 ملرد تەڭ­گە­دەن استام جارنا­لار مەن اۋدارىمدار ءتۇستى. بۇل – اتالعان جۇيە­دەگى جەڭىلدىك ساناتىنداعىلار ءۇشىن مەم­لەكەتتىڭ تولەگەن جارنالارى سانالادى. دەنساۋلىق ساقتاۋ مينيسترلىگىنىڭ القا وتىرىسىندا «الەۋمەتتىك مەديتسينالىق ساق­تان­دىرۋ قورى» كەاق باسقارما توراعاسى بولات توكەجانوۆ بيىل­عى ءبى­رىن­شى جارتىجىلدىقتا 372,8 ملرد تەڭگە تۇس­كەنىن جەتكىزدى. بۇل – جىلدىق جوسپاردان تۇسەتىن تۇسىمدەر جوسپارىنىڭ 53%-نا سايكەس كەلەدى. ياعني ازاماتتاردىڭ جە­ڭىل­دىكتى ساناتتارى ءۇشىن مەم­لە­كەتتىڭ جارنالارى 182,1 ملرد تەڭگەنى ( 2020 جىلى وسى كەزەڭدە 146,6 ملرد تەڭگەنى); جۇمىس بەرۋشىلەردىڭ اۋدارىمدارى 94,1 ملرد تەڭگەنى (2020 جىلدىڭ وسىنداي كەزەڭىندە بۇل سوما 76 ملرد تەڭگەنى), قىزمەتكەرلەر 81,8 ملرد تەڭگەنى (2020 جىلى بۇل سوما 31,3 ملرد تەڭگەنى); جەكە كاسىپ­كەر­لەر مەن جەكە پراكتيكامەن اينالىساتىن ادامداردىڭ جارنالارى 7,7 ملرد تەڭگەنى (2020 جىلدىڭ ءدال وسىنداي كەزەڭىندە 3,2 ملرد تەڭگە); ازاماتتىق-قۇقىق­تىق سيپاتتاعى شارتتار بويىنشا جۇمىس ىستەيتىن ازاماتتار ءمامس ءۇشىن 3,1 ملرد تەڭگەنى (2020 جىلى اتالعان كورسەتكىش 0,8 ملرد تەڭگەنى); بىرىڭعاي جيىن­تىق تولەم تولەۋشىلەر وتكەن 6 اي­دىڭ كولەمىندە مەديتسينالىق ساق­تاندىرۋ جۇيەسىنە – 760 ملن تەڭگە (2020 جىلدىڭ وسىنداي كەزەڭىندە – 1,9 ملرد تەڭگە); وزىنە-ءوزى تولەۋشىلەر ساناتى 2021 جىل­دىڭ 6 ايىندا ءمامس ءۇشىن 3 ملرد تەڭگەنى (2020 جىلدىڭ وسىنداي كەزەڭىندە بۇل سوما 180 ملن تەڭگەنى) قۇرادى.

تيىسىنشە, بيىلعى ءبىرىنشى جار­تى­­جىل­دىق­تا كورسەتىلگەن مەدي­تسي­نالىق كومەك كولەمىنىڭ ءوسۋى, ەڭ الدىمەن, وسى ءمامس ەسەبىنەن بولدى. 2021 جىلدىڭ ءبىرىنشى جارتى­جىلدىعىنىڭ قورىتىندىسى ب­و­يىن­شا قازاقستاندا مەديتسينالىق كو­مەك­تىڭ بىرقاتار باعىتىنىڭ كو­لەمى ءوستى. ەڭ الدىمەن, ەمحانا­لار دەڭگەيىندە كور­سە­تىلەتىن كون­سۋل­تاتسيالىق-دياگنوس­تي­كالىق كو­­مەكتىڭ كولەمى ۇلعايدى. كون­سۋل­تا­تسيالار مەن دياگنوستيكالىق قىزمەتتەر سانى بيىل 2020 جىلمەن سالىستىرعاندا 31%-عا ارتتى. وسىلايشا, 70 ملرد تەڭ­گە سوماسىنا 41,1 ملن قىزمەتتىڭ ءتۇرى كورسەتىلدى. بۇل بىلتىرعى ءبىرىنشى جارتى­جىل­دىققا قاراعاندا 12,7 ملن-عا ارتىق. بىراق كوپتەگەن دەرەك كوزدەرى بويىنشا «دامۋمەد» جۇيەسى ارقىلى ادامداردى سىرتىنان دارىگەر قابىلداۋىنا جازۋ بايقالادى. بۇل دا قور قارجىسىن مەد­ور­تا­لىقتاردىڭ كوپە-كورىنەۋ توناۋى ەمەس پە؟...

سونىمەن قاتار ءمامس امبۋ­­­لا­­تو­ريالىق دەڭگەيدە ءدارى-دار­­مەكپەن قام­تاماسىز ەتۋ مول­­شە­رىن ارتتىرۋعا مۇم­كىن­دىك بەر­دى. ناۋقاستار تەگىن ءدارى-دار­مەك­تەر­مەن قامتاماسىز ەتىلە­تىن اۋرۋ­لار ءتىزىمى 45-تەن 138-گە دەيىن كە­ڭەيتىلدى. سونداي-اق مەدي­تسي­نا­لىق ساقتاندىرۋ ەسەبىنەن ەلى­مىزدەگى ستاتسيونارلاردا جوس­پارلى تۇردە 434,3 مىڭنان اسا ەم­دەلۋشى ەم الدى. بۇعان ءمامس جۇ­يەسىنە بارلىق ستاتسيونارلىق كومەكتى قار­جىلاندىرۋ كولەمىنىڭ 51,2%-ى با­عىتتالعان.

P.S. بيىلعى 1 قىركۇيەكتە ءمامس جۇيەسىندە ساقتاندىرىلعان قازاقس­تان­دىقتاردىڭ سانى شامامەن 15,7 ملن ادامدى نەمەسە ەلىمىزدەگى جال­پى حالىقتىڭ 82,6%-ىن قۇرادى. بۇل – از كورسەتكىش ەمەس. ەندىگى باس­تى مىندەت حالىقتىڭ كوڭىلىنەن شىعاتىن ساپالى قىزمەت بولۋعا ءتيىس.