تابيعاتى تامىلجىعان, توپىراعى قۇنارلى, نۋلى, سۋلى, اسىرەلەپ ايتقاندا, جەتەك شانشىساڭ, اربا ءوسىپ شىعادى دەيتىندەي وڭىردەگى ءبىر كەزدە سۇتتەي ۇيىپ وتىرعان شوق جۇلدىزداي شاعىن اۋىلداردىڭ ىرگەسى نەگە سوگىلۋدە؟ ارينە, جول قاتىناسى, اۋىز سۋ ماسەلەسى ءىشىنارا كەزدەسىپ جاتاتىنى بار. بىزدىڭشە, ەڭ باستى سەبەپ – حالىقتىڭ جۇمىستان قول ءۇزىپ قالۋى. ءبىر كەزدەگى ادەمى ەڭبەك ءداستۇرىنىڭ ءتىنى سوگىلىپ, قوجىراعاننان كەيىن ىلگەرى باسقان قادام كەرى كەتىپ تۇر.
– ەگەر جۇمىس كۇشى جەتكىلىكتى بولسا, زاۋىت ءونىمىن ەكى ەسە كوبەيتۋگە مۇمكىندىك بار. قولبايلاۋ بولىپ تۇرعانى – جۇمىس كۇشىنىڭ جەتىمسىزدىگى. ايتپەسە, قازىر ءبىزدىڭ ونىمىمىزگە سۇرانىس تا كوپ قوي. زاۋىتتىڭ جۇمىسشىلارىنا ءتورت مەزگىل تەگىن تاماق بەرەمىز, توڭىرەكتەگى اۋىلداردان قاتىناپ ىستەيتىندەردى ءار كۇن سايىن 10 ليتر بەنزينمەن قامتاماسىز ەتەمىز. جالاقى قانشالىقتى جۇمىس ىستەيتىندەرىنە بايلانىستى, ورتاشا ەسەپپەن 200 مىڭ تەڭگەدەن اينالادى. بۇگىنگى تاڭدا 2,5 مىڭعا جۋىق ادام تۇراتىن ەلدى مەكەننەن كىشكەنتاي زاۋىتتا جۇمىس ىستەيتىن 60 ادام تابا الماي, جىگەرىمىز قۇم بولىپ وتىر, – دەيدى بوزايعىر اۋىلىنداعى كىرپىش زاۋىتىنىڭ ديرەكتورى شاتلىك يمينوۆ.
زاۋىت ديرەكتورىنىڭ ايتۋىنا قاراعاندا, ۋاقىتشا ىستەيتىن ادامدار ەڭبەكاقىسىن كۇن سايىن تالاپ ەتەدى ەكەن. ماسەلەن, تاڭەرتەڭنەن كەشكە دەيىن جۇمىس ىستەسە, بىردەن ەسەپ ايىرىسۋ كەرەك. قولىنا اقشا تيگەندەر كەلەسى كۇنى كەلمەي قالۋى ابدەن مۇمكىن. ال اۋىلدىق جەردە 200 مىڭ تەڭگە تازا تابىس تاپسا, ءتاپ-ءتاۋىر ناپاقا ەمەس پە؟ كۇنىنە ءتورت مەزگىل تاماق ىشسە, كولىگىنە بەنزينىن قۇيىپ السا, ودان وزگە قانداي جاقسىلىق تىلەيسىڭ. اۋىلدا ادام جوق دەيتىندەي دە ەمەس, قول قۋسىرىپ قاراپ وتىرعاندار جەتىپ ارتىلادى. ەندى وسى كورىنىستى اقىل تارازىسىنا سالىپ قالاي باعالاۋعا بولار ەدى؟!
– قازىر مەملەكەت تاراپىنان اۋىلعا كوپ كوڭىل بولىنۋدە. اۋىل تۇرعىندارى «سىباعا», «التىن اسىق» ءتارىزدى باعدارلامالارى ارقىلى نەسيە الىپ, ءتورت ت ۇلىك مالدى كوبەيتۋگە, جەكە كاسىپتەرىن اشۋعا, وڭ جامباسىنا كەلەتىن ماماندىقتى يگەرۋگە ابدەن بولادى عوي. وڭاي جۇمىس ەمەس, بىراق قول قۋسىرىپ قاراپ وتىرعان ادامعا يگىلىك ۇيىرىلە مە؟ كەيبىرەۋلەر مەملەكەت تاراپىنان بەرىلەتىن ارقيلى جاردەماقىعا يەك سۇيەپ العان. ارينە, كومەكتىڭ كورسەتىلگەنى دۇرىس. دەگەنمەن ەرتەڭىن ويلاعان ادام تىربانىپ تىرشىلىك ەتەر ەدى. ون ەكى مۇشەسى ساۋ ادامداردىڭ ساۋساعىن قيمىلداتپاي وتىرۋى جاقسىلىق ەمەس. قاشانعى «الما ءپىس, اۋزىما ءتۇس» دەپ جامباستاپ جاتا بەرۋگە بولادى. ەگەر دەنساۋلىعىندا كىنارات بولسا ءبىر ءسارى... ءبىز وسى زامانداستارىمىزدى ماسىلدىققا تاربيەلەپ جاتقان جوقپىز با؟ الدىڭعى بۋىننىڭ ارەكەتسىزدىگىن كورگەن كەيىنگى جاس كىمنەن ونەگە الماق؟ – دەيدى ەڭبەك ارداگەرى ايدار قۇسپانوۆ.
وسىنداي كەلەڭسىز كورىنىستىڭ ءبىرىن جاقسى اۋدانىنان جولىقتىردىق. اۋىلدا تۇرعان سوڭ جالعىز ەگىن شارۋاشىلىعىمەن عانا ەمەس, مال شارۋاشىلىعىمەن دە اينالىسقاندى قۇپ كورەتىن شارۋاشىلىق باسشىلارى بارشىلىق. مۇنداي ىقىلاستىڭ ءتيىمدى جاعى وتە كوپ. قوس سالانى قاتار الىپ جۇرسە, اۋىل ادامدارىنا قىسى-جازى جۇمىس بولار ەدى. جاستاردىڭ مەحانيزاتور ماماندىعىن مەڭگەرۋدەن ات-تونىن الا قاشۋدىڭ ءبىر سەبەبى وسىندا. ايتالىق, قانداي بىلىكتى مەحانيزاتور بولساڭ دا, كوكتەمگى ەگىس, كۇزگى وراق كەزىندە عانا جۇمىس ىستەپ, تابىس تاباسىڭ. قالعان ۋاقىتتا جۇمىس تابا الماي بوس وتىرعاندىقتان, اۋىلشارۋاشىلىعى ءۇشىن وسى ماماندىقتىڭ قادىرى قاشىپ تۇر. ال «ۆيكتور» شارۋا قوجالىعىنىڭ باسشىسى ۆاديم ۆيتت ساۋىنشى تابا الماي سەرگەلدەڭگە تۇسۋدە.
– باعىمداعى جەرگىلىكتى تۇقىمدى قارا مالدى تۇگەل ساتىپ جىبەردىم, – دەيدى شارۋاشىلىق باسشىسى, – اسىل تۇقىمدى مال ۇتىمدى. ءوزىم ەگىن شارۋاشىلىعىمەن اينالىسقاندىقتان, مال ازىعىن مولىنان قامداپ الۋعا تولىق مۇمكىندىگىم بار. بىراق مالشى مەن ساۋىنشى تابىلماي, جىگەرىمدى قۇم قىلىپ تۇر. مەن ساۋىنشى تابىلسا, ايىنا 120 مىڭ تەڭگە ەڭبەكاقى تولەر ەدىم. ساۋىنشى تاڭەرتەڭ, تۇستە, كەشكە ءتورت جارىم-اق ساعات جۇمىس ىستەيدى, تۇسكى اسى تەگىن, سيىرلار اپپاراتپەن ساۋىلادى. بىراق سونىڭ وزىندە دە بەلسەنىپ شىعاتىن ادام جوق. ءبىر تۇسىنىكسىزى, وسى اۋىلدا تۇراتىن كەيبىر وتباسىلار مەنەن قايماق, ىرىمشىك, ءسۇت ساتىپ الادى.
ۇشى-قيىرىنا كوز جەتپەيتىن شابىندىعى مول, جايىلىمى جەتكىلىكتى جاقسىنىڭ جالپاق دالاسىندا تۇرىپ مال باقپايتىن اۋىل تۇرعىندارىنىڭ تىرشىلىگى ەشبىر قيسىنعا كەلمەيتىنى داۋسىز. جالپاق جۇرتتى جالقاۋلىق مەڭدەپ كەتتى دەسەك, اششىلاۋ. الدە وتباسىن اسىراپ, قارشاداي بالالارىن قاتاردان قالدىرماي جەتىلدىرۋدىڭ جاۋاپكەرشىلىگى جوعالعانى ما؟!
– جالپاق جۇرتتى ەڭبەككە جۇمىلدىرۋ وتە وتكىر ماسەلە ەكەنى بەلگىلى, – دەيدى كوكشەتاۋ قالالىق ارداگەرلەر كەڭەسىنىڭ توراعاسى شياپ اليەۆ. – كەشەگى كەڭەس زامانىندا ەلدىڭ بولاشاعىنا قاتىستى وسى ىسكە ايرىقشا ءمان بەرىلەتىن. كوكشەتاۋ اۋداندىق پارتيا كوميتەتىنىڭ ۇگىت-ناسيحات بولىمىندە مەڭگەرۋشىسى بولىپ قىزمەت ىستەپ جۇرگەن كەزىمدە اۋداننىڭ ەڭبەك وزاتتارىن ءبىلىم وشاقتارىنا اپارىپ, جوعارى سىنىپ وقۋشىلارىمەن كەزدەسۋ وتكىزەتىن ەدىك. ەڭبەك وزاتتارىنىڭ تاعىلىمدى اڭگىمەسىن تىڭداعان جاس تولقىن كىم اق ادال ەڭبەك ەتسە, ءجۇزى جارقىن بولاتىنىن, ەل قۇرمەتىنە بولەنەتىنىن سانالارىنا قۇيىپ الاتىن. قاراپايىم ەڭبەك ادامدارىنا دا ولشەۋسىز قۇرمەت كورسەتىلدى. ولاردىڭ ەڭبەكتەن توتىققان, كۇن سۇيگەن بەينەلەرى قۇرمەت تاقتالارىندا تۇردى, باسپاسوزدە ۇزبەي ناسيحاتتالدى, كەۋدەلەرىنە وردەن-مەدال تاقتى. سول كەزدە قونىسپاي اۋىلىنىڭ تۇرعىنى ءۇمىت ءابىلوۆا ەكى مارتە قازاق كسر جوعارعى كەڭەسىنىڭ دەپۋتاتى بولىپ سايلاندى, ءدان ايالاعان سوتسياليستىك ەڭبەك ەرى سارتاي جۇماعاليەۆتىڭ اتاق-داڭقى جەر جارىپ تۇردى. مۇنداي مىسالدار وتە كوپ-اق. مەكتەپ وقۋشىلارىنىڭ كوركەمونەرپازدار ۇيىرمەلەرى ناۋقاندىق جۇمىس كەزىندە مال بازارىندا, قىزىل قىرماندا, جۇمىس قايناپ جاتقان ەگىستىك القاپتاردا اعالارى مەن اپالارىنىڭ الدىندا ونەر كورسەتىپ, ەڭبەك تىنىسىمەن تانىسۋعا مۇمكىندىك الاتىن. بۇل دا – تاربيەنىڭ ءبىر سالاسى. بۇگىنگى تاڭدا ەڭبەك ادامدارىن قۇرمەتتەۋ كەمشىن. ماسەلەنىڭ ءتۇپ-توركىنىن بالكىم وسى جەردەن ىزدەۋىمىز كەرەك شىعار. ەل ەڭسەسىن تىكتەيتىن ەرەن ەڭبەك ءداستۇرىنىڭ سولعىن تارتۋى بەرى قويعاندا بولاشاق ءۇشىن قاۋىپتى. قازىرگى جاستار اياق استىنان جانە جان قيناماي مول قاراجات تاپقىسى كەلەدى. ارينە, باي بولعان جاقسى شىعار, بىراق ماڭداي تەرىڭدى توگىپ, تەڭگەنى تيىننان قۇراعانعا نە جەتسىن؟!
تاياۋدا عانا بۋراباي اۋدانىندا بولىپ قايتتىق. اعايىندى ءابدىراحمانوۆتار اتامەكەن اۋىلىندا تاۋارلى ءسۇت فەرماسىن اشىپ, ۇلكەن ەڭبەكتىڭ ۇيىتقىسى بولىپ وتىر. اسىل تۇقىمدى سيممەنتال سيىرلارىنان تاۋلىگىنە 25 ليترگە دەيىن ءسۇت ساۋىپ, تابىسقا كەنەلۋدە. قاراقان باسى عانا ەمەس, كىندىك قانى تامعان توپىراقتىڭ اجارلانۋىنا حال-قادەرىنشە قولۇشىن بەرۋدە. اۋىل كوشەلەرىن اباتتاندىرىپ, ءبىلىم وشاعىن قارجىلاي دەمەپ, كوپ-كورىم سەپتىگىن تيگىزۋدە. سەرىكتەستىك باسشىلارىنىڭ ايتۋلارىنا قاراعاندا, جالعىز-اق قولبايلاۋ بار, بۇل – جۇمىس كۇشىنىڭ جەتىسپەۋشىلىگى. تاۋارلى ءسۇت فەرماسى ەتەك-جەڭى كەڭ پىشىلگەن اۋىل ىرگەسىندە قونىستانعانىمەن, مەحانيزاتور مەن ساۋىنشىعا ءزارۋ. ءتىپتى وسى ەكى ماماندىقتىڭ يەلەرى قاسقالداقتىڭ قانىنداي تاپتىرمايدى دەسە دە بولعانداي.
– مال دارىگەرى تابىلسا, ايىنا 500 مىڭ تەڭگە ەڭبەكاقى تولەر ەدىم, – دەيدى سەرىكتەستىك باسشىسى بولات ءابدىراحمانوۆ.
– شىن ايتاسىز با؟ – دەيمىز ءبىز, – اۋىل تۇگىل قالاداعى سيرەك ماماندىق يەلەرىنىڭ ۋىسىنا تۇسە بەرمەيتىن ايلىق ەڭبەكاقىنىڭ كولەمىنە شىنىمەن تاڭىرقاپ.
– ارينە, – دەيدى سەرىكتەستىك باسشىسى, – ءبىزدىڭ باعىپ وتىرعان مالىمىز اسىل تۇقىمدى, قىمبات مال. ەگەر ساۋىنشى تابىلسا ايىنا 150 مىڭ تەڭگە ەڭبەكاقى تولەر ەدىم. قازىر ءتورت ءۇي بوس تۇر. كەلگەن ادامعا ءوزى قالاعان ءۇيدى اتىنا بىردەن جازىپ بەرەمىن.
قوڭىر كۇزدە تىلەك بىلدىرگەن ءبىر ادام تابىلىپتى. ساۋىنشى تابىلعانىنا جەردەن جەتى قويان تاپقانداي قۋانىشى قوينىنا سىيماعان شارۋاشىلىق باسشىسى الدىندا ۋادە ەتكەندەي بارلىق جاعدايى جاسالعان تۇرعىن ءۇيدى باسى ءبۇتىن اتىنا جازىپ بەرگەن ەكەن. ءبىر اپتادان كەيىن الدىمنان جۇمىس ۇركىپ وتىرادى دەپ ۋادە ەتكەن ساۋىنشىسى اينىپ قالىپتى.
– ءۇيدى قايتارىپ الدىڭىز با؟ – دەپ سۇرايمىز ءبىز.
– جوق, ايەل اداممەن بەت جىرتىسىپ جۇرەمىن بە؟ – دەيدى ول.
مىنە, وسىنداي مىسالداردى كوپتەپ كەلتىرۋگە بولادى. جاقسى مىسال ەمەس, جانىڭدى جۇدەتەتىن, جۇرتىم ءۇشىن ناليتىن, كولەڭكەسى كوپ كورىنىس. قانشاما ناقتى مىسالدى اقىل تارازىسىنا سالىپ پايىمداعانىڭىز-
بەن, سويىلداي سۇراقتىڭ ناقتى جاۋابى تابىلماي تۇر. ەندىگى ارادا جەلكىلدەپ ءوسىپ كەلە جاتقان جاس ۇرپاققا ەڭبەك اتتى قۇدىرەتتىڭ ءمانى مەن مازمۇنىن شەگەلەپ ۇعىندىرماساق, ءتورت قۇبىلامىز تەڭەسە قويمايدى.
حالقى تىعىز قونىستانعان وڭتۇستىكتەن باستاۋ العان كوش باسىن سولتۇستىككە بۇرعان جۇرت سولتۇستىك قازاقستان مەن پاۆلودار وبلىستارىنا قونىس اۋدارۋدا. «ەلگە ەل قوسىلسا قۇت» دەگەندەي, جالعىز جۇمىس كۇشى عانا ەمەس, ءتىلى تۇتقىرلانىپ, سالت-ءداستۇرى سەلكەۋ تارتىپ بارا جاتقان ءوڭىردىڭ رۋحاني الەمىنە جىلى اعىس, جاڭا لەپ قوسىلىپ, ءوڭىردىڭ ءوڭى كىرىپ قالعاندىعىن كورىپ وتىرمىز. الداعى ۋاقىتتا اۋىلداعى ادام سانى جىل وتكەن سايىن ازايىپ بارا جاتقان اقمولا وبلىسىنا دا وڭتۇستىكتەن قۇيىلعان ۇلتتىق ۇستانىمى مىقتى وزەننىڭ ارناسىن باعىتتار ما ەدى. جەر ەمشەگىن ەمگەن ەڭبەككەر قاۋىمنىڭ ءىسى دە ونەگە بولسىن دەپ...
