اتىراۋدا بيزنەستىڭ قاي ءتۇرى بولسا دا, ونى مۇناي-گاز ونەركاسىبىمەن بايلانىستىرۋعا تولىق نەگىز بار. ويتكەنى, مۇنايلى وڭىردە بۇل سالا قارقىندى دامۋعا بەت الدى. وڭىردە وتاندىق كاسىپورىندارمەن بىرگە شەتەلدىكتەرمەن بىرلەسكەن كومپانيالار دا «قارا التىن» قاينارىن تاسىتۋعا بەل شەشە كىرىسكەن. سول سەبەپتەن, وسى سالاداعى كاسىپورىندار ءوز يگىلىگى ءۇشىن قاجەت ونىمدەردى قىمبات بولسا دا شەتەلدەن تاسىمالداۋدان تارتىنبايدى. بۇدان 10-20 جىل بۇرىن ءدال وسىلاي بولىپ كەلگەن. ويتكەنى, سول كەزەڭدە اتىراۋدى ايتپاعاندا, ەلىمىزدىڭ وزگە وڭىرلەرىندە دە ناق مۇناي-گاز ونەركاسىبىنىڭ سۇرانىسىن وتەي الاتىنداي باسەكەگە قابىلەتتى ءارى ساپالى ونىمدەر شىعارۋ قولعا الىنباعان ەدى. وسى سالا سۇرانىسىن قامتاماسىز ەتەتىن كەي ونىمدەر ءالى دە شەتەلدەن الىنادى. ەندى سول ولقىلىقتىڭ ورنى تولاتىنداي جاڭا ءبىر مۇمكىندىككە جول اشىلىپ وتىر.
مۇناي-گاز ونەركاسىبىنە قاجەت ونىمدەردىڭ سانىندا شەك جوق. بۇل سالاعا ساپالى قۇبىرلار, بۇراندالى سوراپتار, ءتۇرلى ارناۋلى كولىكتەر دە, ءتىپتى ارنايى كيىمدەر دە كەرەك. مۇناي كەنىشتەرىنەن مول ءونىم الۋ ماقساتىندا گەولوگيالىق-تەحنيكالىق شارالاردى ىسكە اسىرۋ ءۇشىن تەحنولوگيالىق ەرىتىندىلەردى دە قاجەت ەتەدى. ال ۇڭعىمالاردان ءوندىرىلگەن مۇنايدى ورتاق قازاندارعا تاسىمالداۋ قامىمەن توسەلگەن قۇبىرلاردى ورايتىن, ولاردىڭ اراسىنا توسەلەتىن تىعىزداعىش پروكلادكاعا مۇناي كاسىپورىندارىنىڭ سۇرانىسى بۇرىنعىدان دا ارتا باستادى. مۇنداي ونىمدەردىڭ ءالى دە قىتاي, ۇلىبريتانيا سەكىلدى وزگە دە شەتەلدەردەن ساتىپ الىناتىنىن جوققا شىعارۋعا بولمايدى. ەلىمىزدەگى مۇناي-گاز ونەركاسىبى ءۇشىن وسىنداي ەڭ قاجەت ونىمدەردىڭ ءبىرىن اتىراۋدان شىعارۋعا سەنىمدى قادام جاساعان «نوۆۋس سيلينگ كاسپيان» بىرلەسكەن كاسىپورنىن قۇرۋعا ورىنگۇل ەسجانوۆا تاۋەكەل ەتىپ ەدى.
ورىنگۇل ەسجانوۆانىڭ ايتۋىنشا, ءبىرلەسكەن كاسىپورىن قۇرۋ يدەياسى 2009 جىلى تۋىنداعان. وتاندىق كاسىپورىن – «يۋلمار-سەرۆيستى» باسقاراتىن قازاقتىڭ ىسكەر قىزى ونى شەتەلدىك كومپانيالاردىڭ تاپسىرىسىن ورىنداي الاتىن ىرگەلى ۇجىمعا اينالدىرۋدى كوزدەدى. اعىلشىننىڭ ايگىلى FDS Group كومپانيالار توبىنىڭ قۇرامىنا كىرەتىن «نوۆۋس سيلينگ ليميتەد» كاسىپورنىمەن ءىسكەرلىك بايلانىس ورناتىپ, اتىراۋدا بىرلەسكەن جوبانى ىسكە اسىرۋعا ۋاعدا جاسالعان ەكەن. ءسويتىپ, ءبىر جىلدان سوڭ وتاندىق جانە اعىلشىندىق كاسىپورىنداردىڭ بىرلەسۋىمەن قۇرىلعان «نوۆۋس سيلينگ كاسپيان» جالپى قۇنى 160 ميلليون تەڭگەلىك تسەح قۇرىلىسىن سالۋدى قولعا الىپتى. مۇندا وندىرىلەتىن نەگىزگى ءونىم – سان الۋان قۇبىرلار اراسىنا سالىناتىن ارناۋلى تەحنيكالىق ورامدار, ياعني تىعىزداعىش پروكلادكا شىعارۋ. كاسىپورىن تسەحىنان شىعارىلاتىن ءونىمنىڭ تانىستىرىلىمى 2011 جىلى استانادا وتكەن ۇدەمەلى يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق دامۋ باعدارلاماسى شەڭبەرىندەگى جاڭا ونىمدەر كورمەسىندە ەلباسىنىڭ نازارىنا ۇسىنىلدى. وسى كورمەدە ەلىمىزدە بۇرىن-سوڭدى شىعارىلماعان جاڭا ونىممەن مۇناي جانە گاز مينيسترلىگىنىڭ, «قازمۇنايگاز» ۇلتتىق كومپانياسىنىڭ وكىلدەرى دە كەڭىرەك تانىسىپ, قىزىعۋشىلىق ءبىلدىرگەن ەدى.
سودان بەرى اتىراۋدا تۇراقتى شىعارىلىپ كەلە جاتقان ەڭ قاجەتتى ءونىمنىڭ ماڭىزىن «بۇل – قازاقستاندىق جانە اعىلشىندىق بيزنەستىڭ بىرلەسۋىمەن قولعا الىنعان جاڭا جوبا. سونىمەن بىرگە, بۇل ەلباسىمىز نۇرسۇلتان نازارباەۆ وتاندىق ەكونوميكاعا شەتەل ينۆەستيتسياسىن كوپتەپ تارتۋعا بايلانىستى بەرگەن تاپسىرماسىن ورىنداۋدىڭ ناقتى كورىنىسى. ەڭ باستىسى, جاڭا ءونىمنىڭ ءبىزدىڭ وڭىردە شىعارىلۋى مۇناي-گاز ونەركاسىبىندەگى قازاقستاندىق ۇلەستى مولايتۋعا تىڭ قادام جاسايدى. مۇناي كومپانيالارى مۇنداي ءونىمدى بۇرىنعىداي شەتەلدەن ساتىپ الۋعا شىعىندالماي, ەڭ ساپالى, ەڭ قاجەتتى ءونىمدى جەرگىلىكتى جەردەن الۋىنا جول اشىلىپ وتىر», دەپ تۇسىندىرەدى «نوۆۋس سيلينگ كاسپيان» بىرلەسكەن كاسىپورنىنىڭ قۇرىلتايشىسى ورىنگۇل ەسجانوۆا.
قازاقستاندىق ۇلەس دەمەكشى, مۇناي-گاز ونەركاسىبى ءۇشىن ەڭ قاجەتتى ءونىمدى شىعاراتىن كاسىپورىن اكتيۆىنىڭ باسىم بولىگى, ياعني, 51 پايىزى قازاقستاندىق كاسىپورىنعا تيەسىلى. شەتەلدىك ينۆەستور تەك 49 پايىزدىق اكتيۆكە يەلىك ەتەدى ەكەن. تسەحتاعى قوندىرعىلار الەمدىك تالاپقا سايكەس وزىق تەحنولوگيامەن جابدىقتالعان. مۇندا العاشىندا 8 ادام جۇمىسقا تارتىلعان بولسا, قازىر ەكى ەسەگە ارتىپ, 16-عا جەتتى. ونىڭ ىشىندە ەكى-ءۇش جىل بۇرىن وپەراتورلار نيكولاي كادىنتسەۆ پەن الەكساندر كونوۆالوۆ, ال بىلتىر ينجەنەر ەرتاي قادىرعالي ۇلىبريتانياداعى وسى زامانعى زاۋىتتا تاجىريبەدەن ءوتىپ, وزىق تەحنولوگيامەن ساپالى ءونىم شىعارۋدىڭ قىر-سىرىنا قانىعىپ كەلىپتى. تسەحتاعى جۇمىستاردىڭ بارلىعى دەرلىك اۆتوماتتاندىرىلعان. كومپيۋتەرمەن باسقارىلادى. بۇل كۇندەرى جۇمىس ىستەي باستاعانىنا ءۇش جىلعا جۋىقتاعان اتىراۋداعى تسەحتا باستاپقىدا «تەڭىزشەۆرويل» جانە PSN بىرلەسكەن كاسىپورىندارىنىڭ تاپسىرىستارىمەن ءونىم شىعارىلدى. بۇل كومپانيالار ساتىپ الاتىن ءونىمنىڭ ساپاسىنا بارىنشا نازار اۋدارادى. اناۋ-مىناۋ ءونىمدى بىرەۋدىڭ كوزى, بىرەۋدىڭ ءوزى جاقسى قاعيداسىمەن المايدى. دەمەك, جاڭا تسەح ءونىمىنىڭ ساپاسى جوعارى بولعانى عوي.
ء–بىزدىڭ ونىمگە ازەربايجان ەلىندەگى مۇناي كومپانيالارىنىڭ بىرىنەن تاپسىرىس ءتۇستى. ولار نەگىزىندە تاپسىرىستى ۇلىبريتانياداعى وسىنداي زاۋىتقا بەرگەن عوي, –دەيدى «نوۆۋس سيلينگ كاسپيان» بىرلەسكەن كاسىپورنىنىڭ مەنەدجەرى جاڭاباي الشىنبەكوۆ. – ال شەتەلدەگى ارىپتەستەرىمىز «مۇنداي ءونىم قازاقستاننىڭ اتىراۋ وبلىسىندا شىعارىلادى. تاپسىرىستى اتىراۋداعى تسەحقا بەرىپ, قاجەتتى ءونىمدى سول جاقتان ساتىپ العان تيىمدىرەك بولادى» دەپ اقىل قوسىپتى. قازىر ازەربايجاندىق تاپسىرىس بەرۋشىلەرمەن تۇراقتى بايلانىس ورنادى.
وسى كەزگە دەيىن اتالعان ءونىم تەك قازاقستاندا عانا ەمەس, تمد ەلدەرىندە دە شىعارىلماعانىن ەسكەرسەك, وتاندىق مۇناي كومپانيالارى ءۇشىن ەڭ تاپتىرماس ءونىمدى اتىراۋدا شىعارۋ جولعا قويىلدى دەۋگە بولادى. ولاي دەيتىنىمىز, بۇل كۇندەرى اتىراۋداعى تسەحتا بىلىكتى ماماندار قولىمەن جاسالعان نىعىزداعىش پروكلادكالارعا قازاقستاندى ايتپاعاندا, تمد شەڭبەرىندەگى ازەربايجان, وزبەكستان, تاجىكستان ەلدەرىنەن تۇسكەن تاپسىرىستار دا ۋاقىتىندا ءارى ساپالى ورىندالىپ كەلەدى. ءتىپتى بۇل كاسپورىنعا الەمدىك مۇناي الپاۋىتى قاتارىنداعى «شەۆرون» كورپوراتسياسىنان تاپسىرىس ءتۇسىپ, العاشقى ءونىمدى وسى كورپوراتسيانىڭ سۇراۋىمەن چيكاگوعا جىبەرىپتى.
–قازىر ءبىزدىڭ ءونىمىزدى ساتىپ الۋعا «تەڭىزشۆەرويل» بىرلەسكەن كاسىپورنىمەن جانە اتىراۋ مۇناي وڭدەۋ زاۋىتىمەن ارادا 2017 جىلعا دەيىنگى ۇزاق مەرزىمدى كەلىسىمشارت جاسالدى. سونىمەن بىرگە, NCOC كومپانياسىنان دا تاپسىرىس ءتۇسىپ تۇرادى, –دەيدى مەنەدجەر جاڭاباي الشىنبەكوۆ.
بۇل كاسىپورىننىڭ ونىمىنە سۇرانىس جىل وتكەن سايىن ارتا تۇسۋدە. وسى ايتقانىمىزعا بىلتىر تاپسىرىسپەن 67 000 دانا پروكلادكا شىعارىلعانى دالەل بولا الادى. تاپسىرىس بەرۋشىلەر اراسىندا ماڭعىستاۋ وڭىرىندەگى «سۆون-ۆيۋرتەكس», «مايەرسكويلكازاحستان» سەكىلدى كاسىپورىندار دا بار. مۇندا پروكلادكانىڭ كەز كەلگەن ءتۇرىن شىعارۋعا مۇمكىندىكتىڭ مولدىعى مىنا ءبىر دەرەكتەن اڭعارىلادى. بىلتىر «تەڭىزشەۆرويل» بىرلەسكەن كاسىپورنىنىڭ كولەمى جاعىنان 4030 مم, ياعني ەڭ ۇلكەن پروكلادكا جاساۋعا بەرگەن تاپسىرىسى ساپالى ورىندالىپتى. الايدا, ساپاسى جونىنەن يمپورتتىق تاۋاردان كەم تۇسپەيتىن, ءتىپتى الەمىك مۇناي ونەركاسىبىنىڭ كوشباسشىسى ساناتىنداعى «شەۆرون» كورپوراتسياسىنىڭ ءوزى تاپسىرىسپەن چيكاگوعا الدىرعان قازاقستاندىق ونىمگە اتىراۋ مەن ماڭعىستاۋداعى ساناۋلى كومپانيالاردان وزگە وڭتۇستىك پەن سولتۇستىك, شىعىس پەن ورتالىق وڭىرلەردەگى ءىرى كومپانيالار تاپسىرىس بەرۋگە ىنتا تانىتپاي وتىر. سوعان قاراعاندا, اتالعان وڭىرلەردەگى كاسىپورىندار قىمبات بولسا دا شەتەلدىك ءونىمدى ساتىپ الۋدى قولايلى كورەتىن سەكىلدى. بۇعان قوسا اتىراۋدا گاز-حيميا كەشەنىنىڭ قۇرىلىسى باستالدى. «تەڭىز» كەنىشىنەن باستاۋ الىپ, قارا تەڭىز جاعالاۋىنا دەيىن سوزىلاتىن كاسپي قۇبىر جەلىسىن كەڭەيتۋ جوباسىنىڭ قۇرىلىسى جۇرگىزىلىپ جاتىر. مىنە, ەلىمىزدىڭ مۇناي-گاز, مەتاللۋرگيا سالاسىنداعى ءىرى كاسىپورىندار ءۇشىن قۇبىرلار اراسىن تىعىزداۋعا اتالعان تسەحتىڭ شىعاراتىن ءونىمى تاپتىرماس ولجا ەمەس پە؟ ويتكەنى, ءدال وسىنداي ءونىمدى الىس شەتەلدەن تاسىمالداۋ شىعىنى ەدەۋىر قىمباتقا شىعادى. ال جەرگىلىكتى جەردەگى ءونىمنىڭ باعاسى يمپورتتان الدەقايدا ارزانعا تۇسەرى داۋسىز. سول سەبەپتەن, ەلىمىزدەگى ءىرى ينۆەستورلار, ىرگەلى كاسىپورىندار قازاقستاندا جاسالعان پروكلادكاعا تاپسىرىس بەرسە, ولاردىڭ تاراپىنان قازاقستاندىق ۇلەستىڭ مولايۋىنا قوسقان ۇلەسى دە ارتارىن ۇعىنسا دەيمىز عوي.
جولداسبەك شوپەعۇل,
«ەگەمەن قازاقستان».
اتىراۋ وبلىسى.
ء–بىزدىڭ ونىمگە ازەربايجان ەلىندەگى مۇناي كومپانيالارىنىڭ بىرىنەن تاپسىرىس ءتۇستى. ولار نەگىزىندە تاپسىرىستى ۇلىبريتانياداعى وسىنداي زاۋىتقا بەرگەن عوي, –دەيدى «نوۆۋس سيلينگ كاسپيان» بىرلەسكەن كاسىپورنىنىڭ مەنەدجەرى جاڭاباي الشىنبەكوۆ. – ال شەتەلدەگى ارىپتەستەرىمىز «مۇنداي ءونىم قازاقستاننىڭ اتىراۋ وبلىسىندا شىعارىلادى. تاپسىرىستى اتىراۋداعى تسەحقا بەرىپ, قاجەتتى ءونىمدى سول جاقتان ساتىپ العان تيىمدىرەك بولادى» دەپ اقىل قوسىپتى. قازىر ازەربايجاندىق تاپسىرىس بەرۋشىلەرمەن تۇراقتى بايلانىس ورنادى.
وسى كەزگە دەيىن اتالعان ءونىم تەك قازاقستاندا عانا ەمەس, تمد ەلدەرىندە دە شىعارىلماعانىن ەسكەرسەك, وتاندىق مۇناي كومپانيالارى ءۇشىن ەڭ تاپتىرماس ءونىمدى اتىراۋدا شىعارۋ جولعا قويىلدى دەۋگە بولادى. ولاي دەيتىنىمىز, بۇل كۇندەرى اتىراۋداعى تسەحتا بىلىكتى ماماندار قولىمەن جاسالعان نىعىزداعىش پروكلادكالارعا قازاقستاندى ايتپاعاندا, تمد شەڭبەرىندەگى ازەربايجان, وزبەكستان, تاجىكستان ەلدەرىنەن تۇسكەن تاپسىرىستار دا ۋاقىتىندا ءارى ساپالى ورىندالىپ كەلەدى. ءتىپتى بۇل كاسپورىنعا الەمدىك مۇناي الپاۋىتى قاتارىنداعى «شەۆرون» كورپوراتسياسىنان تاپسىرىس ءتۇسىپ, العاشقى ءونىمدى وسى كورپوراتسيانىڭ سۇراۋىمەن چيكاگوعا جىبەرىپتى.
–قازىر ءبىزدىڭ ءونىمىزدى ساتىپ الۋعا «تەڭىزشۆەرويل» بىرلەسكەن كاسىپورنىمەن جانە اتىراۋ مۇناي وڭدەۋ زاۋىتىمەن ارادا 2017 جىلعا دەيىنگى ۇزاق مەرزىمدى كەلىسىمشارت جاسالدى. سونىمەن بىرگە, NCOC كومپانياسىنان دا تاپسىرىس ءتۇسىپ تۇرادى, –دەيدى مەنەدجەر جاڭاباي الشىنبەكوۆ.
بۇل كاسىپورىننىڭ ونىمىنە سۇرانىس جىل وتكەن سايىن ارتا تۇسۋدە. وسى ايتقانىمىزعا بىلتىر تاپسىرىسپەن 67 000 دانا پروكلادكا شىعارىلعانى دالەل بولا الادى. تاپسىرىس بەرۋشىلەر اراسىندا ماڭعىستاۋ وڭىرىندەگى «سۆون-ۆيۋرتەكس», «مايەرسكويلكازاحستان» سەكىلدى كاسىپورىندار دا بار. مۇندا پروكلادكانىڭ كەز كەلگەن ءتۇرىن شىعارۋعا مۇمكىندىكتىڭ مولدىعى مىنا ءبىر دەرەكتەن اڭعارىلادى. بىلتىر «تەڭىزشەۆرويل» بىرلەسكەن كاسىپورنىنىڭ كولەمى جاعىنان 4030 مم, ياعني ەڭ ۇلكەن پروكلادكا جاساۋعا بەرگەن تاپسىرىسى ساپالى ورىندالىپتى. الايدا, ساپاسى جونىنەن يمپورتتىق تاۋاردان كەم تۇسپەيتىن, ءتىپتى الەمىك مۇناي ونەركاسىبىنىڭ كوشباسشىسى ساناتىنداعى «شەۆرون» كورپوراتسياسىنىڭ ءوزى تاپسىرىسپەن چيكاگوعا الدىرعان قازاقستاندىق ونىمگە اتىراۋ مەن ماڭعىستاۋداعى ساناۋلى كومپانيالاردان وزگە وڭتۇستىك پەن سولتۇستىك, شىعىس پەن ورتالىق وڭىرلەردەگى ءىرى كومپانيالار تاپسىرىس بەرۋگە ىنتا تانىتپاي وتىر. سوعان قاراعاندا, اتالعان وڭىرلەردەگى كاسىپورىندار قىمبات بولسا دا شەتەلدىك ءونىمدى ساتىپ الۋدى قولايلى كورەتىن سەكىلدى. بۇعان قوسا اتىراۋدا گاز-حيميا كەشەنىنىڭ قۇرىلىسى باستالدى. «تەڭىز» كەنىشىنەن باستاۋ الىپ, قارا تەڭىز جاعالاۋىنا دەيىن سوزىلاتىن كاسپي قۇبىر جەلىسىن كەڭەيتۋ جوباسىنىڭ قۇرىلىسى جۇرگىزىلىپ جاتىر. مىنە, ەلىمىزدىڭ مۇناي-گاز, مەتاللۋرگيا سالاسىنداعى ءىرى كاسىپورىندار ءۇشىن قۇبىرلار اراسىن تىعىزداۋعا اتالعان تسەحتىڭ شىعاراتىن ءونىمى تاپتىرماس ولجا ەمەس پە؟ ويتكەنى, ءدال وسىنداي ءونىمدى الىس شەتەلدەن تاسىمالداۋ شىعىنى ەدەۋىر قىمباتقا شىعادى. ال جەرگىلىكتى جەردەگى ءونىمنىڭ باعاسى يمپورتتان الدەقايدا ارزانعا تۇسەرى داۋسىز. سول سەبەپتەن, ەلىمىزدەگى ءىرى ينۆەستورلار, ىرگەلى كاسىپورىندار قازاقستاندا جاسالعان پروكلادكاعا تاپسىرىس بەرسە, ولاردىڭ تاراپىنان قازاقستاندىق ۇلەستىڭ مولايۋىنا قوسقان ۇلەسى دە ارتارىن ۇعىنسا دەيمىز عوي.
جولداسبەك شوپەعۇل,
«ەگەمەن قازاقستان».
اتىراۋ وبلىسى.
