ەل ەكونوميكاسىنىڭ باستى «دونورى»

كەشە ەلىمىزدەگى اكىمدەردىڭ ەسەپ بەرۋ كەزەگى الماتى شاھارىنا كەلىپ جەتتى. وڭتۇستىك استانا اكىمى احمەتجان ەسىموۆ وتكەن جىل رەسپۋبليكامىز ءۇشىن تولايىم تابىستارعا, جەمىستى جەتىستىكتەرگە مول جىل بولعانىن اتقارىلعان تىرلىكتەرمەن دايەكتەپ, تۇرعىنداردىڭ ساۋالدارىنا جاۋاپ بەردى. 2013 جىلدىڭ قورىتىندىسى بويىنشا ەكونوميكانىڭ ءوسۋ قار­قىنىنىڭ نەگىزگى كورسەتكىشى بولىپ تابىلاتىن سالىقتىق تۇسىمدەردەن باستاپ, قالا ءومىرىنىڭ بارلىق سالالارىندا, سونىڭ ىشىندە, كاسىپكەرلىك پەن وندىرىستە, عىلىم مەن بىلىمدە, سپورت پەن مادەنيەتتە, كولىك پەن الەۋمەتتىك سالادا دا ايتارلىقتاي كورسەتكىشتەرگە قول جەتكىزدىك, دەگەن قالا باسشىسى بۇل ءۇشىن بىزدە بارلىق مۇمكىندىكتەر بار. بۇل مىندەتكە ەل بىرلىگى مەن قوعامدىق كەلىسىمدە, جالپىعا ورتاق ەڭبەك قوعامىنا اياق باسا وتىرىپ بارلىعىمىز كىرىسۋىمىز قاجەت, دەدى. قالا باسشىسى جىلىنا ءبىر كەلەتىن بيىلعى ەسەپتىك كەز­دە­سۋدە اينالىپ وتە المايتىن ماسەلە – تەڭگە باعامىنىڭ وزگەرۋى بولاتىن. تەڭگە باعامىنا ەنگىزىلگەن تۇزەتۋ ۇلتتىق بيۋدجەتكە, ءبىزدىڭ كەيبىر جوبالارىمىزعا بەلگىلى ءبىر وزگەرىستەر اكەلەدى. بىراق ءبىر­دەن ايتۋ كەرەك, قالانىڭ الەۋ­مەتتىك باعدارلامالارى تولىق كولەمىندە ساقتالادى. جەرگىلىكتى دەڭگەيدەگى مىندەت – الەۋمەتتىك ماڭىزدى تاۋار­لاردىڭ باعاسىن ۇستاپ تۇرۋ. باعام وزگەرگەننەن كەيىنگى ءبىرىنشى كۇنى وعان دەيىن سىرتتان ەنگىزىلگەن ونىمدەردىڭ باعاسىن نەگىزسىز كوتەرۋگە دەگەن تالپىنىستار تىركەلدى. ولار شۇعىل تۇردە, قالا تۇرعىندارى, سىزدەردىڭ ارقالارىڭىزدا انىقتالىپ, بارلىق زاڭدىق ادىستەرمەن جولى كەسىلۋدە, دەدى قالا باسشىسى. وسى ارادا بۇرناعى كۇنى ال­ماتى قالاسى اكىمدىگى اۋىل شارۋا­شىلىعى مينيسترلىگىمەن, ازىق-ت ۇلىك كورپوراتسيالارىمەن بيدايدى بەكىتىلگەن باعامەن ساتۋ جونىندە مەموراندۋمعا قول قويعانىن ايتۋعا بولادى. قاي كەزدە دە مەگاپوليستىڭ باس­تى ماسەلەسى باسپانا بولىپ كەلەدى.بيىل الماتىدا 156 ءۇي پايدا­لانۋعا بەرىلەدى. وسىلايشا, ءبىز 10 مىڭ ادامدى باسپانامەن قامتا­ماسىز ەتپەكپىز. سونىمەن قاتار, ەكى جىلدان بەرى قالادا ەسكى باس­پانالاردى قالپىنا كەلتىرۋ باع­دار­لاماسى جۇرگىزىلۋدە. اتالمىش باع­دارلاما ارقىلى 7 ەسكى ءۇيدى قالپىنا كەلتىردىك. بيىل سول ۇيلەردىڭ قاتا­رى­نا 21 ءۇي قوسۋدى جوسپارلاپ وتىرمىز, دەدى احمەتجان ەسىموۆ. شاھار اكىمىنىڭ ايتۋىنشا, بيىل قالا بيۋدجەتى ەگەمەندىك العان جىلداردان بەرى ەڭ جوعارعى كورسەتكىشكە جەتكەن. وسىنىڭ ار­قا­سىندا قالا دامۋىنىڭ نەگىزگى با­­عىتتارىن قارجىلاندىرۋعا ءمۇم­­كىندىك تۋدى. الماتىدا بىلتىر جالپى ايماقتىق ءونىم كولەمى 7,5 پايىزعا ءوستى. بۇل كورسەتكىش وزبەكستاننىڭ ءىجو كورسەتكىشىمەن تەڭ, تاجىكستاننىڭ كورسەتكىشىنەن 5 ەسە, قىرعىزستاننىڭ كورسەتكىشىنەن 7 ەسەگە ارتىق. سول سياقتى ءجاو سوڭعى 5 جىلدا 2 ەسەگە ارتىپ, 6,4 تريل­ليون تەڭگەنى قۇرادى. جان باسىنا شاققانداعى ءجاو 27 مىڭ اقش دوللارىن قۇرادى. وسى ار­قى­لى ورتالىق جانە شىعىس ەۋ­رو­پانىڭ ورتا دەڭگەيلى ەلدەرىنىڭ قاتارىنا تەڭەسىپ وتىرمىز, دەدى اكىم. قالا باسشىسى وتكەن جىلدى قورىتىندىلاي كەلە, ونەركاسىپ ءونىمى كولەمىنىڭ 5,5 پايىزعا, سىرتقى ساۋدا اينالىمىنىڭ 9 پايىزعا ارتىپ, 27 ميلليارد اقش دوللارىن قۇراعانىن جەتكىزدى. سونىمەن قاتار, بانكتەردىڭ بيز­نەستى نەسيەلەۋ كورسەتكىشى 16,8 پايىزعا وسكەن. جەكە جانە زاڭ­دى تۇلعالاردىڭ دەپوزيتتەرى 10 پايىزعا ءوسىپ, 2 تريلليون 630 ميلليارد تەڭگەنى قۇراعان. ەسەپ بەرۋ بارىسىندا الما­تى­­­دا باتىس جىلۋ كەشەنىن جاڭ­عىر­­­تۋ جۇمىستارى جاقىندا اياق­تا­لا­تىن­دىعى ءمالىم بولدى. بۇل جو­با قا­لا­نىڭ باتىس ءجا­نە ورتالىق ءبولى­گىن­دەگى جىلۋ تاپ­شى­لىعىن جويۋعا مۇمكىندىك بەرە­دى. وسى جوبانىڭ ار­قاسىندا قالا ەكولوگيالىق ستان­دارت­قا ءساي­كەس تولىعىمەن گازبەن جىلى­تۋ جۇيەسىنە كوشەدى. ءسويتىپ, ال­ماتىنىڭ باس­تى ماسەلەسىنە اينالىپ وتىرعان ەكو­لو­گيالىق پروبلەمانى شەشۋگە ءمۇم­كىن­دىك تۋادى. الماتى اكىمدىگى مەن «قازترانسگاز - الماتى» اق كومپانياسى سوڭعى ەكى جىل­دا قالانى گازداندىرۋعا 8,2 ملرد. تەڭگە كولەمىندە ينۆەستيتسيا سال­عان. دەگەنمەن, جۇمىستىڭ ءتيىم­دى جۇرگىزىلۋىنە قالا حالقىنىڭ تولەم قابىلەتىنىڭ تومەندىگى كەدەرگى كەل­تىرىپ وتىر. ۇيگە گاز قوسقىزۋ قۇنى 300 مىڭ تەڭگە تۇرادى. قوسىمشا ارنايى پەشىن الۋعا قارجى قاجەت. سونىمەن, حالىققا 400-500 مىڭ تەڭگەدەي قاراجاتتى تولەۋ وڭاي بولىپ وتىرعان جوق. سوندىقتان «قازترانسگاز - الماتى» اق  مەن جەرگىلىكتى قۇزىرلى ورگاندارعا ءبولىپ تولەۋ جۇيەسىن ەنگىزۋدى, ۇوس ارداگەرلەرى مەن تۇرمىسى تومەن وتباسىلارعا جەڭىلدىك جاساۋدى تاپسىرامىن, دەدى اكىم. جيىندا قالا اكىمى بيىلعى جىلدى ءبىلىم جىلى دەپ اتاۋدى ۇسىنىپ, «بيىل الماتى قالاسىنداعى ءبىلىم بەرۋ سالاسىن قولداۋ ماقساتىندا 63,4 ملرد. تەڭگە قاراجات ءبولىنىپ وتىر. بۇل قالانىڭ بارلىق بيۋدجەتىنىڭ 20 پايىزىن قۇرايدى. ءبىلىم سالاسى – ەلىمىزدەگى ەڭ وزەكتى ماسەلەلەردىڭ ءبىرى», دەدى. اكىمنىڭ ايتۋىنشا, بۇل قارجى ورتا جانە جوعارى ءبىلىم بەرۋ نىساندارىنىڭ كۇردەلى جوندەۋىن قارجىلاندىرۋعا, ءبىلىم بەرۋ جۇيەسىن جەتىلدىرۋگە باعىتتالماق. بىلتىر قالادا ءبىلىم سالاسىن قولداۋعا 77,2 ملرد. تەڭگە بولىنگەن. 2013 جىلى الماتىدا 4 بالاباقشا, 3 مەكتەپ, 17 جەكە مەنشىك بالاباقشا سالىندى. سونداي-اق, قالا باسشىسى ازاماتتاردىڭ قاۋىپسىزدىگى ءبىرىنشى كەزەكتە ەكەندىگىن اتاپ, قالاداعى قۇقىق قورعاۋ ۇيىمدارىنىڭ ماسەلەلەرىنە دە توقتالا كەتتى. ول 600 پوليتسەيدىڭ 200 مىڭ تەڭگە كولەمىندە قالا اكىمىنىڭ ارنايى گرانتىنا يە بولاتىندىعىن مالىمدەدى. وتكەن جىلى الماتىدا جول قوزعالىسىن باقىلاۋ ءۇشىن قالا ىشىندە جۇزدەگەن كامەرا ورناتىلعان. سول كامەرالار ارقىلى تىركەلگەن زاڭ بۇزۋشىلىقتار ەسەبىنەن قالالىق بيۋدجەتكە 6 ميلليارد تەڭگە قارجى تۇسكەن. تاجىريبە كورسەتكەندەي, بەينەباقىلاۋ ورناتىلعان جەرلەردە جول-كولىك ەرەجەلەرىن بۇزۋ وقيعالارى 53 پايىزعا ازايعان. الماتى اكىمى قالا مەنشىگىنە قايتارىلعان ورتالىق ساياباقتىڭ اعاشتارىن جاڭارتۋ ماسەلەسىن كوتەردى. بۇل ماسەلە قالالىق ءماسليحاتتىڭ قولداۋىنا يە بولىپ, ساياباقتى جاڭعىرتۋعا 107 ميلليون تەڭگە قاراستىرىلىپ وتىر. قالاي بولعاندا دا, الماتى قالاسى ەل ەكونوميكاسىنىڭ باس­تى «دونورى» بولىپ قالا بەرمەك. بىلتىر الماتى قالاسىنان مەملەكەتتىك بيۋدجەتكە 1 ترلن. 368 ملرد. تەڭگە كولەمىندە ءتۇسىم ءتۇستى. سونىڭ ىشىندە رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتكە 921,3 ملرد. تەڭگە, جەرگىلىكتى بيۋدجەتكە 260,7 ملرد. تەڭگە, كەدەندىك تولەمدەرگە 181,1 ميلليارد تەڭگە كولەمىندە قاراجات قۇيىلدى, دەدى قالا اكىمى. دالىرەك ايتقاندا, 2013 جىلى الماتى قالاسىنىڭ ناقتى بيۋدجەتى 305,7 ملرد. تەڭگەنى قۇرادى. ونىڭ ىشىندە رەسپۋبليكالىق ترانسفەرتتەر بيۋدجەتى 102,2 ملرد. تەڭگە, جەرگىلىكتى بيۋدجەت 203,5 ملرد. تەڭگە كولەمىندە بولىپ وتىر. ايناش ەسالي, «ەگەمەن قازاقستان». الماتى.