قانداستار كوشى قايتسە قارقىن الادى؟

«جاھاندانۋ زامانىندا ايداي الەم الاقانداعىداي بولىپ قالدى. تالاپتى ۇل-قىز­دا­رى­مىزدىڭ جەر جۇزىندەگى كەز كەلگەن ەلگە بارىپ, ءبىلىم الۋى قالىپتى ۇردىسكە اينالدى. سوندا قالىپ, قىزمەت ىستەپ جۇرگەندەر دە از ەمەس. وسى ورايدا ەل ىشىندە جاس­تار شەتەلگە كەتىپ جاتىر دەگەن الاڭداۋشىلىق بار. مەن جاستارىمىز ءبىلىمىن جەتىلدىرىپ, ءبارىبىر ەلگە ورالادى نەمەسە شەتەلدە ءجۇرىپ-اق قازاقستاننىڭ مۇددەسىن قورعايدى دەپ سەنەمىن», دەگەن ەدى مەملەكەت باسشىسى.

سىرتقى كوشى-قون ماسەلەسىن دەپۋتاتتار نازاردان تىس قال­دىر­عان ەمەس. مىسالى, سەناتور ايگۇل قاپباروۆا دەپۋتاتتىق ساۋال­دارىنىڭ بىرىندە قازاقستاننان شە­تەلگە تۇراقتى تۇرۋعا كەتە­تىن­دەردىڭ 43,8 پايىزىن 15 پەن 34 جاسقا دەيىنگى جاستار قۇرايتىنىن حابارلاعان-دى.

بيىلعى ساۋىردە ءماجىلىستىڭ جالپى وتىرىسىندا دەپۋتات الەك­ساندر ميليۋتين قازاق­ستاننان كەتىپ جاتقان جوعارى ءبى­لىم­دى ماماندار ماسەلەسىنە توق­تالدى.

ونىڭ ايتۋىنشا, شەتەلگە كەت­كەن­دەردىڭ اراسىندا ەلگە ورالاتىندارى سيرەك. «ەگەر ءبىر جىل بۇرىن ەمي­گرانت­تار­دىڭ جالپى ستاتيستيكاسىندا جوعارى بىلىكتى مامانداردىڭ ۇلەسى 50,6 پايىزدى قۇراسا, 2020 جىلى پاندەميا مەن قوزعالىس شەكتەۋلەرىنە قاراماستان, بۇل كورسەتكىش 54,3 پايىز­عا جەتتى. بۇل رەتتە قازاقستاننان 2019 جىل­عا قاراعاندا ءۇش ەسە كوپ مەديتسي­نا قىزمەتكەرى, 4 ەسە كوپ پەداگوگ, 5 ەسە كوپ تەحنيكالىق مامان كەتتى. سون­داي-اق اۋقىمى جاعىنان قازىر ەلدەن جاستاردىڭ كەتۋى كوبەيدى», دەدى ا.ميليۋتين.

ۇلتتىق ستاتيستيكا بيۋروسىنىڭ (بۇ­­رىنعى ستاتيستيكا كوميتەتى) دەرەك­تە­­رىنە قاراعاندا, 2020 جىلى قازاق­ستان­­نىڭ 29 مىڭ ازاماتى شەتەل اسقان. ما­لىمەتكە كوز جۇگىرتسەك, كوروناۆيرۋس پاندەمياسىنىڭ سىرتقى كوشى-قونعا اسەر ەتكەنى انىق بايقالادى. ماسەلەن, 2019 جىلى ەلدەن كەتكەندەر سانى 45 مىڭعا جەتكەن. ال ودان ءبىر جىل بۇرىن 41 مىڭ ادام باقىتىن ىزدەپ جىراققا باعىت الدى.

وسى ورايدا ايتا كەتەرلىگى, 2012 جىلعا دەيىن «توعىزىنشى تەرريتو­ريا­عا» كەلگەندەر سانى ەلدەن كەتكەن­دەر­دەن ارتىق بولاتىن. سودان كەيىن سىرتقى كوشى-قوننىڭ ايىرماسى كەرى كەتە باستادى. مىسالى, 2013 جىلى كەل­گەندەردەن كەتكەندەر 279-عا ارتىق بولسا, بىلتىر بۇل كورسەتكىش 17 مىڭ­نان استى.

راس, مۇنىڭ ءبارى الاڭداتاتىن دەرەكتەر. وسىندايدا «ارقا جايلى بولسا, ارقار اۋىپ نەسى بار؟» دەگەن ءسوز ويعا ورالادى. بىراق ۇلتتىق ستاتيستيكا بيۋ­رو­­سىنىڭ مالىمەتتەرىنە تەرەڭىرەك ۇڭىل­سەك, تاياقتىڭ ەكى ۇشى بار ەكەنى تاعى دا ەسكە تۇسەدى.

ءبىرىنشى ماسەلە, جىراققا كەتكەن­دەر­دىڭ باسىم بولىگى, ياعني 25 747 ادام تمد ەلدەرىنە قونىس اۋدارعان. سونىڭ ىشىندە كورشىلەس رەسەيگە تابان تىرە­گەندەردىڭ قاراسى مول. بىلتىر ولار­دىڭ سانى 25 126-عا جەتكەن. ال الىس شە­تەلگە قونىس اۋدارعان 3 341 ادامنىڭ با­سىم بولىگى گەرمانيانى تاڭداعان (2 249).

سىرتقى ميگراتسيانىڭ ەتنوستىق قۇرامىنا نازار اۋدارساق, كوپشىلىگى تاريحي وتانىنا ورالىپ جاتقانى اڭعارىلادى. ماسەلەن, بىلتىر شەتەل اسقانداردىڭ 20 مىڭى ورىس ەتنوستىق توبىنىڭ وكىل­دە­رى. ولار تۇگەلگە جۋىق تمد ەلدەرىن تاڭداعان. سونداي-اق اتا­جۇر­تىنا كەتكەن نە­مىستەر (2 480) مەن ۋكراينداردىڭ (2 094) قاراسى قالىڭ.

ارينە, باسقا ەتنوستار دا قازاقستان ازاماتى ەكەنى ءسوزسىز. بارشاسىنىڭ قۇ­قى­عى قورعالىپ, تەڭ دارەجەدە جاعداي جا­سالۋى ءتيىس. بىراق ەلىمىزدە ءونىپ-ءوسىپ, ءوز وتانىما ورالامىن دەگەن ادامنىڭ اياعىن تۇساپ ۇستاي المايتىنىمىز تاعى بەلگىلى. ولاردىڭ بۇل تاڭداۋىنا قۇر­مەت­پەن قاراۋىمىز كەرەك.

ايتپاقشى, 2019 جىلى ماجىلىستە وت­كەن ۇكىمەت ساعاتىندا دا وسى ماسەلە كو­تە­رىلگەن بولاتىن. سول كەزدەگى قوعام­دىق دامۋ ءمينيسترى دارحان كالە­تا­ەۆ جاس مامانداردىڭ شەتەلدەرگە كەتىپ جات­قا­نىنا الاڭداۋدىڭ رەتى جوق ەكە­نىنە توق­تال­دى.

«مامانداردىڭ كەتۋى – الەمدىك تەندەنتسيا. مۇنى قازاقستان عانا باستان وتكەرىپ جاتقان جوق... ەگەر شەتەلگە كەتىپ جاتقانداردىڭ ۇلتتىق قۇ­را­مىنا قاراساق, ولاردىڭ باسىم بولى­گى باسقا ەتنوس وكىلدەرى. جالپى ال­عاندا بۇل تابيعي نارسە. ادامدار شىق­قان جەرىن, ءتۇپ-تامىرىن ىزدەيدى. بۇل قا­لىپ­تى جاعداي. سوندىقتان بۇدان تراگەديا جاساۋدىڭ قاجەتى جوق», دەگەن ەدى د.كالەتاەۆ.

وسى ورايدا, مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ «ەگەمەن قازاق­ستان» گازەتىندە جاريالانعان «تاۋەل­سىزدىك بارىنەن قىمبات» اتتى ماقا­­لاسىندا ايتىلعان ويعا جۇگىنۋدىڭ رەتى كەلىپ تۇر. «جىراقتا جۇرگەن جاس­تا­رىمىزدان ايىرىلىپ قالامىز دەپ ۋا­يىم­­داۋدىڭ ءجونى جوق. ءبىزدىڭ مىن­دە­تىمىز – ولاردىڭ بويىنا مەملە­كەت­شىلدىك رۋحىن ءسىڭىرىپ, قاي جەردە جۇرسە دە تۋعان ەلدىڭ يگىلىگىنە قىز­مەت ەتۋگە جۇمىلدىرۋ. مىسالى, الەم­نىڭ ەڭ دا­مى­عان ەلدەرىندە ءوز كاسىپ­تەرىن باس­تا­عان جانە الپاۋىت كوم­پا­نيا­لار­دا جۇمىس ىستەپ جۇرگەن ازامات­تا­رى­مىز­دىڭ وسىنداعى زامانداس­تا­رى­مەن بايلانىسىن نىعايتىپ, تالىم­گەر­لىك ەتۋىنە جاعداي جاساۋىمىز كەرەك».

ەكىنشى ماسەلە, سىرتقى كوشى-قون ايىرماشىلىعىنىڭ كەرى كەتۋىنە شەتەل اسقانداردىڭ كۇرت كوبەيۋى ەمەس, الىس­تان اتاجۇرت اڭساپ كەلگەن قان­داس­تاردىڭ ازايۋى اسەر ەتىپ وتىر. بى­ل­تىر شەتەلگە 1 309 قازاق ارمان قۋىپ اتتانسا, اتاجۇرتتى اڭساپ كەلگەندەر سانى 5 529-عا جەتكەن. وكىنىشتىسى, كەيىنگى جىلدارى قان­داستارىمىزدىڭ ەلگە كەلۋى باسەڭ­دەپ قالدى. سالىستىرىپ قاراساق, 2010 جىلى 29 مىڭ ادام اتاجۇرتىنا ورالعان ەدى.

تۇڭعىش پرەزيدەنت – ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ تىكەلەي ارا­لاسۋىمەن جۇزەگە اسقان ۇلى كوش باس­تال­عالى ەلىمىزگە 1 ملن-نان استام قان­داسىمىز كەلدى. الايدا سوڭعى جى­ل­دارى كوشى-قون تىم باياۋلاپ, كەدەرگى كوبەيىپ تۇر. 1993-2021 جىلدار ارالىعىنداعى بولىنگەن كۆوتا كەستەسىنە قاراساق, ونىڭ سانى 100 ەسەدەي ازايىپ كەتكەن. 1993 جىلى ەندى ەل بولىپ, ەسىمىزدى جيىپ, ەتەگىمىزدى جاۋىپ جاتقاندا 60 مىڭداي (10 مىڭ وتباسى), 2009 جىلى 100 مىڭنان اسا ادام (20 مىڭ وتباسى) قابىلداعان قازاقستان ەل تاۋەلسىزدىگىنىڭ 30 جىلدىعىندا 1 426 ادامعا عانا كۆوتا ءبولدى.

قانداستار كوشىنىڭ باسەڭدەپ قال­عا­­نىنا الاڭداپ جۇرگەندەردىڭ ءبىرى – سەناتور مۇرات باقتيار ۇلى. بىل­تىر كوشى-قون تۋرالى زاڭ قابىلدانعانى بەلگىلى. وسى قۇجاتتى جو­عارعى پالاتادا تالقىلاۋ كە­زىن­دە دەپۋتات بىرقاتار مالىمەتتىڭ ۇشىن شىعاردى. مۇرات باقتيار ۇلى كەل­تىر­گەن دەرەكتەرگە سۇيەنسەك, شەتەلدەردە 7 ملن قازاق تۇرادى ەكەن. بۇل قازاقستاندا تۇرىپ جاتقان 18,5 ملن حا­لىق­تىڭ 38 پايىزىن قۇرايدى. «دە­موگ­را­فيالىق اسپەكتىدە ۇلكەن الەۋەت بولاتىن وسى رەسۋرستاردى دۇرىس پايدالانىپ جاتىرمىز با؟! وكىنىشكە قاراي, جوق دەپ ويلايمىن. ول ءۇشىن قازاقستان ۇكىمەتى كوشى-قون جونىندە بۇگىنگى زامان تالابىنا ساي جاڭا قۇجات دايىنداپ, سوعان وراي ناقتى ءىس-شارالاردى قولعا الۋى ءتيىس.

سىرت جەرلەردەگى سان ميلليون اعا­يىندارىمىزدىڭ اتامەكەنگە تۇپ­كى­لىكتى كەلەمىن دەگەن ىستىق ىقى­لا­سىن سۋىتىپ الماي, ساعىنىشى مەن سۇيىس­پەن­شى­لىگىنە سىزات تۇسىرمەي, قازاق كو­شىن قايتا جاڭعىرتۋىمىز كەرەك. ويتكەنى قازاقستان – شەتتەگى قان­داس­تا­رى­مىز­دىڭ جالعىز رۋحاني وتانى.

ەلباسى نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازار­باەۆ­تىڭ 2017 جىلى دۇنيە ءجۇزى قازاق­­تارىنىڭ V قۇرىلتايىندا «قايدا جۇر­سەڭ دە قازاقتىڭ وتانى بىرەۋ عانا, ول – قازاقستان» دەگەن بولاتىن جانە تۇڭعىش پرەزيدەنتتىڭ تىكەلەي تاپسىر­ما­سىمەن قۇرىلعان «وتانداستار قورى» تاپسىرماسىنا سايكەس جۇرگىزىلگەن الەۋ­مەت­تىك ساۋالدامالاردىڭ ناتي­جە­سىندە قازاقستانعا شەتەلدەن 1,5 ملن ەتنوستىق قازاق تۇراقتى قو­نىس اۋدارعىسى كەلەدى. سولاي بولا تۇرا سوڭعى 8 جىلدا سىرتتان كەلەتىن قانداستارىمىزدىڭ لەگى جىلىنا نەبارى 10 مىڭ ادامدى عانا قامتىدى», دەدى سەناتور.

ءماجىلىس دەپۋتاتى قازىبەك يسا­نىڭ پىكىرىنشە, قانداستار كوشىنىڭ باياۋ­لاۋىنىڭ ءبىر سەبەبى – كوشى-قون اگەنت­تىگىنىڭ جويىلىپ, ميگراتسيامەن اينا­لىسۋ ءار مينيسترلىككە, كۆوتاعا ۇسى­نى­س جاساۋ ءار وبلىس اكىمشىلىگىنە بە­رىلگەنىندە جاتىر. دەپۋتات اكىم­دەر شە­­­تەلدەگى قانداستارىمىزدى ورنا­لاس­تىرۋ­دىڭ قيىندىعىنان قاشا­تىن­دىقتان, شاقىرتۋعا اسا نيەتتى ەمەس دەپ ەسەپتەيدى. «اتىراۋ مەن باتىس قا­زاقستان وبلىستارى 2017-2021 جىل­دارى بەس جىل قاتارىنان كۆوتا بولۋگە ءبىر دە ءبىر ادام ۇسىنباعان. ول وب­لىس­تار­عا ەلىمىزدىڭ ستراتەگيالىق ماق­ساتى – حالقىمىزدىڭ سانىن قانداس­تا­رى­مىزبەن كوبەيتۋدىڭ قاجەتى بول­ما­عا­نى ما؟», دەيدى دەپۋتات.

ق.يسا قانداستارىمىزدىڭ ازا­مات­تىق الۋ ماسەلەسىندە دە بىر­قاتار قيىندىق بار ەكەنىن ايتادى. ماسەلەن, شەتەلدەن كەلگەندەر «قانداس» مارتەبەسىن يەلەنۋ ءۇشىن بىرنەشە قۇجات جيناۋى قاجەت. شەتەلدەگى قان­داس­تار­دىڭ قازاقستانعا كەلۋى ءۇشىن تاعى ءبىر كەدەرگى – ولاردىڭ مۇندا تىكەلەي تۋى­سى بولۋى كەرەك.

جالپى, ەلىمىزدە قانداستار كوشىن جەڭىلدەتۋ جۇمىستارى اتقارىلىپ جاتىر. ماسەلەن, 2019 جىلى كوشى-قون زاڭ­نا­ماسىنا ءتيىستى وزگەرىستەر مەن تو­لىق­تىرۋلار ەنگىزىلدى. پرەزيدەنت قول قويعان قۇجات بيىلدان باستاپ قول­دا­نىسقا ەندى.

زاڭدا قازاقستانعا كەلگەن ەتنوستىق رەپاتريانتتار مەن قونىس اۋدارۋشىلار ءۇشىن قولايلى جاعدايلار جاساۋ قا­راس­تىرىلعان. بۇعان دەيىن ەتنوستىق قازاقتار ورالمان مارتەبەسىن الۋ ءۇشىن قازاقستان تاۋەلسىزدىك العانعا دەيىن شەت مەملەكەتتىڭ اۋماعىندا تۇرۋ فاك­تىسىن راستاۋعا ءتيىس ەدى. بىراق 1991 جىل­دان كەيىن دۇنيەگە كەلگەن ەتنوستىق قا­زاقتار مۇنداي قۇجاتتاردى كورسەتە المايدى. سوندىقتان ەتنوستىق قازاق­تىڭ بۇرىن قازاقستان ازاماتى بول­ماعانى باستى كريتەري رەتىندە قاراس­تى­رىلادى.

سونىمەن قاتار قانداس باۋىر­لا­­رى­­مىزعا قولايلى جاعداي جاساۋ ء­ۇشىن وتكىزى­لە­تىن قۇجاتتاردىڭ تىزبەسى قاي­تالانۋىنا بايلانىستى قانداستاردىڭ تۇراقتى تۇردە تۇرۋعا رۇقسات الۋعا جانە قازاقستان ازا­مات­­تى­عىن الۋعا قۇجات­تار­دى ءبىر مەز­گىل­دە بەرۋ مۇمكىندىگى قاراس­تى­رىلدى.

ءيا, brain drain – الەمدىك قۇبىلىس. ما­مانداردىڭ شەتەلگە كەتۋىنە, جا­لا­قى­سى جوعارى جۇمىس, جايلى جەر ىز­د­ەۋىنە توقتاۋ سالۋ قيىن. بىراق ستا­تيس­تي­كالىق دەرەكتەرگە تەرەڭى­رەك ۇڭىلسەك, قازاقستانداعى احۋال­دىڭ سونشالىقتى قاۋىپتى ەمەسىن بايقاي­مىز. ەندەشە, قا­زىر­گى تاڭدا باستى ماسەلە – «قوي ۇس­تى­نە بوزتورعاي جۇمىرت­قالايتىن» مە­كەن ىز­دەپ جۇرگەن قازاقس­تاندىقتار ەمەس, اتامەكەنىن اڭساپ جۇرگەن قانداستار كوشىنىڭ سايابىرسۋى بولىپ تۇر.