قوعام • 29 قازان، 2021

ەۋروپا ەلدەرىندە قاماۋعا الىنعان قازاقستاندىقتار ماسەلەسى قارالدى

182 رەت كورسەتىلدى

ساياسي قۋعىن-سۇرگىن قۇرباندارىن تولىق اقتاۋ جونىندەگى مەملەكەتتىك كوميسسيانىڭ قىزمەتىن سۇيەمەلدەۋ جونىندەگى جوبالىق كەڭسە سولتۇستىك قازاقستان وبلىسىنىڭ اكىمدىگىمەن بىرلەسىپ، «1939-1945 جىلدارى فاشيستىك گەرمانيا، فينليانديا جانە باسقا ەۋروپا ەلدەرىندە قاماۋعا الىنعان قازاقستاندىق اسكەري تۇتقىنداردى، سونداي-اق «تۇركىستان لەگيونىندا» ۋاقىتشا بولعان قازاقستاندىق اسكەري تۇتقىندار بويىنشا ماتەريالدار جيناۋ جونىندە تاجىريبە الماسۋ تۋرالى» تاقىرىبىنداعى توپتىق سەمينار وتكىزدى. 

ساياسي قۋعىن-سۇرگىن قۇرباندارىن تولىق اقتاۋ جونىندەگى مەملەكەتتىك كوميسسيانىڭ مۇشەسى، كوميسسيا قىزمەتىن قولداۋ جونىندەگى جوبالىق كەڭسەنىڭ باسشىسى سابىر قاسىموۆتىڭ ايتۋىنشا، وتكەن عاسىردا نەمىس فاشيستەرىنىڭ تۇتقىنىندا ونداعان مىڭ قازاقستاندىق كوز جۇمىپ، تالاي قيامەتتى باستان وتكەردى. «ارينە، ءبىز الدىمىزعا قويعان جوسپارلارعا ساي جۇمىس ىستەيمىز، بىراق تا وسى جۇمىستى ساياسيلاندىرماي، داۋ-دامايسىز ناقتى دا جۇيەلى تۇردە جاساۋىمىز كەرەك. ءبىر قاراعاندا ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستىڭ تاريحى مۇقيات زەرتتەلگەندەي كورىنەدى. بىراق كوپ نارسە ءالى دە بەلگىسىز. مىسالى، قايتىس بول­عان كەڭەس ازاماتتارىنىڭ ناقتى سانى ءالى انىقتالعان جوق. سوعىستان كەيىن ي.ستالين كسرو-نىڭ 6 ميلليون ازاماتى قايتىس بولدى دەدى، ن.حرۋششەۆ بۇل تسيفردى ەكى ەسەگە – 12 ميلليونعا دەيىن ارتتىردى، ال ل.برەجنەۆ سوعىستان قازا تاپقاندار سانىن 20 ميلليونعا دەيىن كوتەردى. قايتا قۇرۋ كەزەڭىندە ورىس حالقىنىڭ كورنەكتى ۇلى مەن پاتريوتى، ءستالينيزمنىڭ ساياسي رەپرەسسيالارىنىڭ قۇرباندارىن جاپپاي اقتاۋعا باستاماشى بولعان الەكساندر ياكوۆلەۆتىڭ تالابىمەن كسرو قورعانىس مينيسترلىگى سوعىستان 28 ميلليون 600 مىڭ ادامنىڭ قازا تاپقانىن جاريالادى. بۇل بۇرىنعى كەڭەس وداعى باسشىلىعىنىڭ بولشەۆيكتىك-ستالين­دىك بيلىكتىڭ قاتەلىكتەرى مەن قىلمىس­تارىن جاسىرۋ ءۇشىن سوعىس كەزىندەگى ادام قۇرباندارى سانىن ادەيى جاسىرۋى­نىڭ، ءوز ازاماتتارىنا ادامگەرشىلىكتەن ادا قاتىناستىڭ ايقىن دالەلى، بۇل ءوز وتانىن قورعاعان قۇربانداردىڭ رۋحىنا قۇرمەتتىڭ جوقتىعىن كورسەتەدى»، دەدى سابىر قاسىموۆ سەميناردىڭ اشىلۋىندا.

ونىڭ ايتۋىنشا، ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستىڭ باسىنان بەرى سوعىس تۇتقىن­دارىنا دا ءدال سونداي قارىم-قاتىناس بولدى. «قارۋلى كۇشتەردىڭ جوعارى جانە ورتا كوماندالىق قۇرامىنا قاتىس­تى جاپپاي ساياسي قۋعىن-سۇرگىن سال­دارى­نان بولشەۆيكتىك-ستاليندىك بيلىك ەلدىڭ قورعانىس قابىلەتىنىڭ ءتيىستى دەڭگە­يىن قامتاماسىز ەتە المادى. بۇگىندە شەتەل­دىك ساراپشىلار عانا ەمەس، رەسەيدىڭ پرو­گرەسسيۆتى جانە سايا­سيلانباعان عالىمدارى مەن زەرت­تەۋ­شىلەرى دە مويىندادى، سو­عىس­­تىڭ العاش­قى ايلارىندا، 1941-1942 جىل­دىڭ قىسىن­دا كەڭەس اسكەرلەرى مەن وفي­­تسەرلەرى نەگىزىنەن كسرو ساياسي باس­شى­لى­عىنىڭ كىناسىنەن فاشيستىك گەر­مانيانىڭ تۇت­قىنىنا ءتۇستى. العاشقى 5 اي­دىڭ ىشىندە فا­شيستەردىڭ قولىنا 3 ميلليون 900 مىڭ كەڭەس اسكەرى تۇسكەن. ءبىزدىڭ بۇل تاقى­رىپتى كوتەرگەن سەبەبىمىز – بارلىق ادام مايدانداعى ءمان-جايدى، كەڭەس ساربازدارى مەن وفيتسەرلەرىنىڭ، ونىڭ ىشىندە قازاقستاندىقتار دا ءوز كىناسى­نەن گەرمان ارمياسىنا تۇتقىنعا تۇس­پە­گەنىن بىلۋگە ءتيىس»، دەدى س.قاسىموۆ.

جوبالىق كەڭسەنىڭ باسشىسى سابىر قا­سىموۆتىڭ ايتۋىنشا، ەكىنشى دۇنيە­جۇزى­لىك سوعىس اياقتالعاندا فاشيست تۇت­قىنى­­نا تۇسكەن 47 مىڭنان استام قازاق امان قالعان. ونىڭ 23 مىڭى قازاقستانعا قاي­تا­رىلدى، ال قالعاندارىنىڭ تاعدىرى بەلگىسىز.

«رەسەيدە ساياسي قۋعىن-سۇرگىن قۇربان­دارىن اقتاۋ كوميسسياسىنىڭ توراعاسى الەكساندر ياكوۆلەۆتىڭ باستاماسىمەن پرەزيدەنت ب.ەلتسين 1995 جىلدىڭ 24 قاڭتارىندا فاشيستىك لاگەرلەرگە تۇسكەن اسكەري تۇتقىندار مەن جەر اۋدارىلعان ازاماتتاردى اقتاۋ تۋرالى جارلىق شىعاردى. ارينە، بۇل جارلىق قازاقستاندىق اسكەري تۇتقىندارعا قول­دانىلمادى. وكىنىشكە قاراي، قازاق­ستان تاۋەلسىزدىگىن جاريالاعاننان كەيىن قۋعىن-سۇرگىنگە ۇشىراعانداردى اقتاۋ نەمەسە اسكەري تۇتقىنداردىڭ ىستەرىن قايتا قاراۋ تۋرالى بىردە-ءبىر اكت قابىلدانبادى. ءبىزدىڭ قازاقستاندىقتار قانداي جاعدايلار مەن سەبەپتەر بويىنشا تۇتقىنعا تۇسكەنى زەرتتەلمەدى. گەرمانياعا قىزمەت ەتۋگە انت قابىلداۋدان باس تارتقانى ءۇشىن، تۇت­قىننان قاشقانى ءۇشىن اتىلعان ازامات­تارىمىزدىڭ سانى مەن اتتارى دا انىق­تالعان جوق. وسى ۋاقىتقا دەيىن قازا تاپ­قان قازاقستاندىقتاردىڭ ناقتى سانى، فا­­شيستىك لاگەرلەردە قازا تاپقان وتان­داس­­تارىمىزدىڭ سانى، ولاردىڭ قانشا­سى ءتىرى قالىپ، قانشاسى اقتالىپ شىق­قانى بەلگىسىز. ارينە، كەيبىر دەرەكتەر بار، بىراق ولار تولىق ەمەس نەمەسە ءالى كۇپيا­­سىز­داندىرىلماعان»، دەدى س.قاسىموۆ.

س.قاسىموۆ، سونداي-اق پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ ساياسي قۋعىن-سۇرگىن قۇرباندارىن، ونىڭ ىشىندە 1939-1945 جىلدارى فاشيستىك گەرمانيادا، فينليانديادا جانە باسقا دا ەۋروپا ەلدەرىندە تۇتقىندا بولعان جانە كەڭەس وداعىندا قايتا قۋعىنعا ۇشىراعان اسكەري تۇتقىنداردى تولىق اقتاۋ تۋرالى تاپسىرما بەرگەنىن ايتا كەلىپ: «شىن مانىندە سوعىس تۇتقىندارى، ونىڭ ىشىندە قازاقستاندىقتار ءبىرىنشى رەت تۇتقىنعا تۇسكەندە گيتلەر رەجىمىنىڭ ۇلتتىق شوۆينيستىك فاشيستىك ساياساتى­نىڭ قۇربانى بولدى. ولاردى جاپپاي اتتى، گاز كامەرالارىندا ورتەدى، عىلىمي ماقساتتا 

پايدالاندى، اش ۇستادى، قۇل رەتىندە ماجبۇرلەپ اۋىر جۇمىستارعا سالدى. ال سوعىس اياقتالىپ، ءتىرى قالعان كەڭەستىك تۇتقىندار وتانىنا ورالعاننان كەيىن ەكىنشى رەت توتاليتارلىق ستاليندىك بيلىكتىڭ قۇربانى بولدى. كەڭەس وداعىنىڭ سول كەزدەگى باسشىلىعى ءوز ازاماتتارىن قۋعىن-سۇرگىنگە ۇشىراتپاۋعا ۋادە بەرىپ، سوڭىنان ولاردى قايتادان جۇيەلى ساياسي قۋعىن-سۇرگىنگە اكەپ سوقتى. گەرمانيادا نەمىس حالقى وتكەن ىسكە وكىنىپ، ءالى دە كەشى­رىم سۇراپ كەلەدى. ولار گيتلەر رەجىمى­نىڭ ناقتى قۇرباندارىنا جانە ولاردىڭ ۇر­پاقتارىنا مورالدىق جانە ماتەريالدىق وتەماقىلار تولەدى. ال ستالينيزمگە، وكى­نىش­كە قاراي، ءتيىستى باعا بەرىلمەدى»، دەدى.

رەسمي دەرەكتەر بويىنشا، 1941-1945 جىلدارى 1 ملن 200 مىڭ قازاقستاندىق سوعىسقا شاقىرىلعان. وعان قوسا سول كەزدەگى قىزىل اسكەر قاتارىندا 178 مىڭ ازاماتىمىز قىزمەت ەتكەن.

«سوندا قازاقستاننان بارلىعى 1 ميلليون 378 مىڭ سارباز كەتكەن. قازاقستانداعى جۇمىلدىرۋ كوەففيتسيەنتى 22 پايىزدى قۇرادى، بۇل بۇرىنعى وداقتاس رەسپۋبليكالار اراسىنداعى ەڭ جوعارى كورسەتكىشتەردىڭ ءبىرى بولدى. وزدەرىڭىز بىلەتىندەي، سوعىستىڭ العاشقى ايلارىندا بەلارۋسسيانى تولىعىمەن جانە بۇكىل ۋكراينانى فاشيستەر باسىپ الدى. ءبىزدىڭ ساراپشى عالىمدار عىلىمي-اناليتيكالىق ادىستەردىڭ نەگىزىندە 255 مىڭنان استام قازاقستاندىق گەرما­نيا باسىپ العان اۋماقتاردا تۇتقىندا بولعانىن ەسەپتەپ شىعارعان جانە بۇل تۇجىرىمعا رەسەيلىك جانە شەتەلدىك ساراپشىلار دا قوسىلدى. تۇتقىندا بولعان 128 مىڭنان استام قازاقتىڭ سوعىس اياقتالعاندا 47 مىڭنان استام عانا امان قالعان. ونىڭ ىشىندە 23 مىڭ 143 اسكەري تۇتقىن سوعىستان كەيىن قازاقستانعا قاي­­تارىلدى. قالعاندارىنىڭ تاعدىرى بەل­گى­سىز. قولدا بار مالىمەتتەرگە ساي­كەس ولاردىڭ ءبىر بولىگى امەريكالىق جانە اعىلشىن بيلىگىنىڭ كومەگىمەن باسقا ەلدەرگە جىبەرىلگەن. ءبىر بولىگىن كەڭەس اسكەرلەرى باتىس وداقتاستارىنان تۇتقىن­داردى العان كەزدە-اق اتىپ تاستاعان. ال كەيبىرەۋلەرى كسرو-عا تاسىمالداۋ كەزىندە قايتىس بولعان نەمەسە ءوز-وزىنە قول جۇمساعان»، دەدى س.قاسىموۆ.

سەمينار تاقىرىبى بويىنشا سولتۇس­تىك قازاقستان وبلىسى اكىمىنىڭ ورىنباسارى، ساياسي قۋعىن-سۇرگىن قۇرباندارىن تولىق اقتاۋ جونىندەگى وبلىستىق كوميسسيانىڭ توراعاسى عاني نىعىمەتوۆ وڭىردە اتقارىلىپ جاتقان جۇمىستار تۋرالى اقپارات بەردى. جيىندا ءسوز العان باتىس قازاقستان وبلىسى وڭىرلىك جۇمىس توبىنىڭ جەتەكشىسى، ولكەتانۋشى، وبلىستىق مانشۇك مامەتوۆا مۋزەي-ءۇيىنىڭ مەڭگەرۋشىسى احمەديار باتىر­حانوۆ جەرگىلىكتى ارحيۆتەردە ماتەريالدار از بولاتىنىن ايتىپ، وڭىرلىك توپتار­عا نۇر-سۇلتان، الماتى سياقتى ۇلكەن قالا­لارداعى ارحيۆتەردە جۇمىس ىستەۋ تۋرالى ۇسىنىس ءبىلدىردى. وعان قوسا دەرەك­تەردىڭ كوبى جوعالعانىن، قارىنداشپەن جازىلعانىن ەسكەرىپ، ورتاق تسيفرلى بازا جاساقتاۋ كەرەك دەگەن پىكىر ايتتى.

سەمينار بارىسىندا قۋعىن-سۇرگىن ساياساتىن زەرتتەۋ تاقىرىبى بويىنشا جاڭا مالىمەتتەر ايتىلدى، ناتيجەلى پىكىر الماسۋ ءوتتى.

سوڭعى جاڭالىقتار

حاتتوننىڭ ۇلى اتتيلانى اتىنان ءتۇسىردى

كاسىپقوي بوكس • بۇگىن، 10:35

جەكپە-جەكسىز وتكەن العاشقى جىل

كاسىپقوي بوكس • بۇگىن، 09:08

«دينامودان» جەڭىلدى

حوككەي • بۇگىن، 07:34

كرەاتيۆتى كىتاپ دۇكەنى

ايماقتار • بۇگىن، 07:33

جانبوتا جاراپ تۇر

سپورت • بۇگىن، 07:27

اقىن تۇتىنعان كەسە

تاريح • بۇگىن، 07:24

ۇلى جامبىل مۇراسى ۇلىقتالدى

رۋحانيات • بۇگىن، 00:33

ۇقساس جاڭالىقتار