ساياسي قۋعىن-سۇرگىن قۇرباندارىن تولىق اقتاۋ جونىندەگى مەملەكەتتىك كوميسسيانىڭ مۇشەسى, كوميسسيا قىزمەتىن قولداۋ جونىندەگى جوبالىق كەڭسەنىڭ باسشىسى سابىر قاسىموۆتىڭ ايتۋىنشا, وتكەن عاسىردا نەمىس فاشيستەرىنىڭ تۇتقىنىندا ونداعان مىڭ قازاقستاندىق كوز جۇمىپ, تالاي قيامەتتى باستان وتكەردى. «ارينە, ءبىز الدىمىزعا قويعان جوسپارلارعا ساي جۇمىس ىستەيمىز, بىراق تا وسى جۇمىستى ساياسيلاندىرماي, داۋ-دامايسىز ناقتى دا جۇيەلى تۇردە جاساۋىمىز كەرەك. ءبىر قاراعاندا ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستىڭ تاريحى مۇقيات زەرتتەلگەندەي كورىنەدى. بىراق كوپ نارسە ءالى دە بەلگىسىز. مىسالى, قايتىس بولعان كەڭەس ازاماتتارىنىڭ ناقتى سانى ءالى انىقتالعان جوق. سوعىستان كەيىن ي.ستالين كسرو-نىڭ 6 ميلليون ازاماتى قايتىس بولدى دەدى, ن.حرۋششەۆ بۇل تسيفردى ەكى ەسەگە – 12 ميلليونعا دەيىن ارتتىردى, ال ل.برەجنەۆ سوعىستان قازا تاپقاندار سانىن 20 ميلليونعا دەيىن كوتەردى. قايتا قۇرۋ كەزەڭىندە ورىس حالقىنىڭ كورنەكتى ۇلى مەن پاتريوتى, ءستالينيزمنىڭ ساياسي رەپرەسسيالارىنىڭ قۇرباندارىن جاپپاي اقتاۋعا باستاماشى بولعان الەكساندر ياكوۆلەۆتىڭ تالابىمەن كسرو قورعانىس مينيسترلىگى سوعىستان 28 ميلليون 600 مىڭ ادامنىڭ قازا تاپقانىن جاريالادى. بۇل بۇرىنعى كەڭەس وداعى باسشىلىعىنىڭ بولشەۆيكتىك-ستاليندىك بيلىكتىڭ قاتەلىكتەرى مەن قىلمىستارىن جاسىرۋ ءۇشىن سوعىس كەزىندەگى ادام قۇرباندارى سانىن ادەيى جاسىرۋىنىڭ, ءوز ازاماتتارىنا ادامگەرشىلىكتەن ادا قاتىناستىڭ ايقىن دالەلى, بۇل ءوز وتانىن قورعاعان قۇربانداردىڭ رۋحىنا قۇرمەتتىڭ جوقتىعىن كورسەتەدى», دەدى سابىر قاسىموۆ سەميناردىڭ اشىلۋىندا.
ونىڭ ايتۋىنشا, ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستىڭ باسىنان بەرى سوعىس تۇتقىندارىنا دا ءدال سونداي قارىم-قاتىناس بولدى. «قارۋلى كۇشتەردىڭ جوعارى جانە ورتا كوماندالىق قۇرامىنا قاتىستى جاپپاي ساياسي قۋعىن-سۇرگىن سالدارىنان بولشەۆيكتىك-ستاليندىك بيلىك ەلدىڭ قورعانىس قابىلەتىنىڭ ءتيىستى دەڭگەيىن قامتاماسىز ەتە المادى. بۇگىندە شەتەلدىك ساراپشىلار عانا ەمەس, رەسەيدىڭ پروگرەسسيۆتى جانە ساياسيلانباعان عالىمدارى مەن زەرتتەۋشىلەرى دە مويىندادى, سوعىستىڭ العاشقى ايلارىندا, 1941-1942 جىلدىڭ قىسىندا كەڭەس اسكەرلەرى مەن وفيتسەرلەرى نەگىزىنەن كسرو ساياسي باسشىلىعىنىڭ كىناسىنەن فاشيستىك گەرمانيانىڭ تۇتقىنىنا ءتۇستى. العاشقى 5 ايدىڭ ىشىندە فاشيستەردىڭ قولىنا 3 ميلليون 900 مىڭ كەڭەس اسكەرى تۇسكەن. ءبىزدىڭ بۇل تاقىرىپتى كوتەرگەن سەبەبىمىز – بارلىق ادام مايدانداعى ءمان-جايدى, كەڭەس ساربازدارى مەن وفيتسەرلەرىنىڭ, ونىڭ ىشىندە قازاقستاندىقتار دا ءوز كىناسىنەن گەرمان ارمياسىنا تۇتقىنعا تۇسپەگەنىن بىلۋگە ءتيىس», دەدى س.قاسىموۆ.
جوبالىق كەڭسەنىڭ باسشىسى سابىر قاسىموۆتىڭ ايتۋىنشا, ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس اياقتالعاندا فاشيست تۇتقىنىنا تۇسكەن 47 مىڭنان استام قازاق امان قالعان. ونىڭ 23 مىڭى قازاقستانعا قايتارىلدى, ال قالعاندارىنىڭ تاعدىرى بەلگىسىز.
«رەسەيدە ساياسي قۋعىن-سۇرگىن قۇرباندارىن اقتاۋ كوميسسياسىنىڭ توراعاسى الەكساندر ياكوۆلەۆتىڭ باستاماسىمەن پرەزيدەنت ب.ەلتسين 1995 جىلدىڭ 24 قاڭتارىندا فاشيستىك لاگەرلەرگە تۇسكەن اسكەري تۇتقىندار مەن جەر اۋدارىلعان ازاماتتاردى اقتاۋ تۋرالى جارلىق شىعاردى. ارينە, بۇل جارلىق قازاقستاندىق اسكەري تۇتقىندارعا قولدانىلمادى. وكىنىشكە قاراي, قازاقستان تاۋەلسىزدىگىن جاريالاعاننان كەيىن قۋعىن-سۇرگىنگە ۇشىراعانداردى اقتاۋ نەمەسە اسكەري تۇتقىنداردىڭ ىستەرىن قايتا قاراۋ تۋرالى بىردە-ءبىر اكت قابىلدانبادى. ءبىزدىڭ قازاقستاندىقتار قانداي جاعدايلار مەن سەبەپتەر بويىنشا تۇتقىنعا تۇسكەنى زەرتتەلمەدى. گەرمانياعا قىزمەت ەتۋگە انت قابىلداۋدان باس تارتقانى ءۇشىن, تۇتقىننان قاشقانى ءۇشىن اتىلعان ازاماتتارىمىزدىڭ سانى مەن اتتارى دا انىقتالعان جوق. وسى ۋاقىتقا دەيىن قازا تاپقان قازاقستاندىقتاردىڭ ناقتى سانى, فاشيستىك لاگەرلەردە قازا تاپقان وتانداستارىمىزدىڭ سانى, ولاردىڭ قانشاسى ءتىرى قالىپ, قانشاسى اقتالىپ شىققانى بەلگىسىز. ارينە, كەيبىر دەرەكتەر بار, بىراق ولار تولىق ەمەس نەمەسە ءالى كۇپياسىزداندىرىلماعان», دەدى س.قاسىموۆ.
س.قاسىموۆ, سونداي-اق پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ ساياسي قۋعىن-سۇرگىن قۇرباندارىن, ونىڭ ىشىندە 1939-1945 جىلدارى فاشيستىك گەرمانيادا, فينليانديادا جانە باسقا دا ەۋروپا ەلدەرىندە تۇتقىندا بولعان جانە كەڭەس وداعىندا قايتا قۋعىنعا ۇشىراعان اسكەري تۇتقىنداردى تولىق اقتاۋ تۋرالى تاپسىرما بەرگەنىن ايتا كەلىپ: «شىن مانىندە سوعىس تۇتقىندارى, ونىڭ ىشىندە قازاقستاندىقتار ءبىرىنشى رەت تۇتقىنعا تۇسكەندە گيتلەر رەجىمىنىڭ ۇلتتىق شوۆينيستىك فاشيستىك ساياساتىنىڭ قۇربانى بولدى. ولاردى جاپپاي اتتى, گاز كامەرالارىندا ورتەدى, عىلىمي ماقساتتا
پايدالاندى, اش ۇستادى, قۇل رەتىندە ماجبۇرلەپ اۋىر جۇمىستارعا سالدى. ال سوعىس اياقتالىپ, ءتىرى قالعان كەڭەستىك تۇتقىندار وتانىنا ورالعاننان كەيىن ەكىنشى رەت توتاليتارلىق ستاليندىك بيلىكتىڭ قۇربانى بولدى. كەڭەس وداعىنىڭ سول كەزدەگى باسشىلىعى ءوز ازاماتتارىن قۋعىن-سۇرگىنگە ۇشىراتپاۋعا ۋادە بەرىپ, سوڭىنان ولاردى قايتادان جۇيەلى ساياسي قۋعىن-سۇرگىنگە اكەپ سوقتى. گەرمانيادا نەمىس حالقى وتكەن ىسكە وكىنىپ, ءالى دە كەشىرىم سۇراپ كەلەدى. ولار گيتلەر رەجىمىنىڭ ناقتى قۇرباندارىنا جانە ولاردىڭ ۇرپاقتارىنا مورالدىق جانە ماتەريالدىق وتەماقىلار تولەدى. ال ستالينيزمگە, وكىنىشكە قاراي, ءتيىستى باعا بەرىلمەدى», دەدى.
رەسمي دەرەكتەر بويىنشا, 1941-1945 جىلدارى 1 ملن 200 مىڭ قازاقستاندىق سوعىسقا شاقىرىلعان. وعان قوسا سول كەزدەگى قىزىل اسكەر قاتارىندا 178 مىڭ ازاماتىمىز قىزمەت ەتكەن.
«سوندا قازاقستاننان بارلىعى 1 ميلليون 378 مىڭ سارباز كەتكەن. قازاقستانداعى جۇمىلدىرۋ كوەففيتسيەنتى 22 پايىزدى قۇرادى, بۇل بۇرىنعى وداقتاس رەسپۋبليكالار اراسىنداعى ەڭ جوعارى كورسەتكىشتەردىڭ ءبىرى بولدى. وزدەرىڭىز بىلەتىندەي, سوعىستىڭ العاشقى ايلارىندا بەلارۋسسيانى تولىعىمەن جانە بۇكىل ۋكراينانى فاشيستەر باسىپ الدى. ءبىزدىڭ ساراپشى عالىمدار عىلىمي-اناليتيكالىق ادىستەردىڭ نەگىزىندە 255 مىڭنان استام قازاقستاندىق گەرمانيا باسىپ العان اۋماقتاردا تۇتقىندا بولعانىن ەسەپتەپ شىعارعان جانە بۇل تۇجىرىمعا رەسەيلىك جانە شەتەلدىك ساراپشىلار دا قوسىلدى. تۇتقىندا بولعان 128 مىڭنان استام قازاقتىڭ سوعىس اياقتالعاندا 47 مىڭنان استام عانا امان قالعان. ونىڭ ىشىندە 23 مىڭ 143 اسكەري تۇتقىن سوعىستان كەيىن قازاقستانعا قايتارىلدى. قالعاندارىنىڭ تاعدىرى بەلگىسىز. قولدا بار مالىمەتتەرگە سايكەس ولاردىڭ ءبىر بولىگى امەريكالىق جانە اعىلشىن بيلىگىنىڭ كومەگىمەن باسقا ەلدەرگە جىبەرىلگەن. ءبىر بولىگىن كەڭەس اسكەرلەرى باتىس وداقتاستارىنان تۇتقىنداردى العان كەزدە-اق اتىپ تاستاعان. ال كەيبىرەۋلەرى كسرو-عا تاسىمالداۋ كەزىندە قايتىس بولعان نەمەسە ءوز-وزىنە قول جۇمساعان», دەدى س.قاسىموۆ.
سەمينار تاقىرىبى بويىنشا سولتۇستىك قازاقستان وبلىسى اكىمىنىڭ ورىنباسارى, ساياسي قۋعىن-سۇرگىن قۇرباندارىن تولىق اقتاۋ جونىندەگى وبلىستىق كوميسسيانىڭ توراعاسى عاني نىعىمەتوۆ وڭىردە اتقارىلىپ جاتقان جۇمىستار تۋرالى اقپارات بەردى. جيىندا ءسوز العان باتىس قازاقستان وبلىسى وڭىرلىك جۇمىس توبىنىڭ جەتەكشىسى, ولكەتانۋشى, وبلىستىق مانشۇك مامەتوۆا مۋزەي-ءۇيىنىڭ مەڭگەرۋشىسى احمەديار باتىرحانوۆ جەرگىلىكتى ارحيۆتەردە ماتەريالدار از بولاتىنىن ايتىپ, وڭىرلىك توپتارعا نۇر-سۇلتان, الماتى سياقتى ۇلكەن قالالارداعى ارحيۆتەردە جۇمىس ىستەۋ تۋرالى ۇسىنىس ءبىلدىردى. وعان قوسا دەرەكتەردىڭ كوبى جوعالعانىن, قارىنداشپەن جازىلعانىن ەسكەرىپ, ورتاق تسيفرلى بازا جاساقتاۋ كەرەك دەگەن پىكىر ايتتى.
سەمينار بارىسىندا قۋعىن-سۇرگىن ساياساتىن زەرتتەۋ تاقىرىبى بويىنشا جاڭا مالىمەتتەر ايتىلدى, ناتيجەلى پىكىر الماسۋ ءوتتى.
