ويىل ورمانى, بارقىن قۇمى

ۇلان-بايتاق قازاق دالاسىنىڭ باتىسىندا جاتقان ويىل ءوڭىرى ەجەلدەن-اق ارقيلى ۇلت نازارىن وزىنە اۋدارتقان. اقتوبە وبلىسىنىڭ تاريحىندا ەڭ شەجىرەلى وردالاردىڭ ءبىرى رەتىندە ويىل ءوڭىرىن اتاساق, باتىس ولكەسىنىڭ تاريحناماسىنا قيانات بولماس دەپ ويلايمىز. ويىل جونىندەگى جازبا دەرەكتەرگە كوز جۇگىرتسەك, ول ءبىزدىڭ زامانىمىزعا دەيىنگى 950-1000 جىلدارعا تۇستاس دەپ ەسەپتەۋگە تۋرا كەلەدى. تاۋەلسىز ەلىمىزدىڭ الەمدىك قوعامداستىقتاعى ورنى ايقىندالىپ, بەدەلى وسكەن سايىن, ءسوز جوق, جۇرەگىمىزدى قۋانىش سەزىمى كەرنەيدى. وسىنداي سەزىم قاناتىندا تۋعان جەردىڭ ءار تاسىنان تامىر تارتاتىن تاريحىنا دا ۇڭىلە تۇسەسىڭ. سونداي ءبىر ساتتەردە تۋعان جەردىڭ بوز توبەلەرى, قۇم جوتالارى, كوگىلدىر ساعىمعا ورالىپ مولدىرەي اققان ەجەلگى ويىل وزەنى الىستان مەنمۇندالاپ قىلاڭداعانداي بولادى. ورالدىڭ ارعى بەتىندە قونىستانۋ مەن جەرگە ورنالاسۋعا قاتىستى 1906-1910 جىلداردى قامتىعان سانكت-پەتەربۋرگتە 1911 جىلى جارىق كورگەن ەسەپتە تەمىر ويازىنىڭ قالماققىرعان بولىسىنداعى ويىل وزەنىنىڭ سول جاق ساعاسىندا, ءشيلى ماڭىندا جايقالىپ ءوسىپ تۇرعان, ارىقپەن سۋارىلاتىن باۋ-باقشا ەرەكشە نازار اۋداراتىنى, مولدىرەگەن سان سۋرەت, سان تۇسپەن قۇبىلعان جەمىس-جيدەكتەردىڭ قويناۋى قۇت تۇركىستان ءوڭىرىن ەسكە تۇسىرەتىنى ناقتىلاپ جازىلعان. ءشيلى جەرىن سۋلاندىرۋعا قولايلى ەكەنىن سەزگەن ديقاندار نەگىزىنەن 1880 جىلدان باستاپ مۇندا الما اعاشتارىن وتىرعىزا باستاعان. استىڭعى جاعى جايقالىپ, بيىكتەگەن سايىن سۇيىرلەنە بەرەتىن (پيراميدالى) تەرەكتەر وسىرەدى. ول كەزدە سۇلۋ ءارى مامىق شاشىراتپايتىن مۇنداي تەرەكتەر قازاق توپىراعىندا مۇلدەم سيرەك كەزدەسەتىن. مامانداردىڭ ايتۋىنشا, ول ەلىمىزگە ءحىح عاسىردىڭ 90-جىلدارىندا عانا اكەلىنە باستاعان. دەمەك, ويىل توپىراعى ەلىمىزدە تەرەكتىڭ مۇنداي ءتۇرىن جەرسىندىرۋدىڭ العاشقى قارلىعاشتارىنىڭ ءبىرى بولعان. ويىل ورمان شارۋاشىلىعى بۇل وڭىردە سوعىستان سوڭعى كەزدە قاتتى دامىدى. وعان سەبەپ جەردى كوگالداندىرۋ, ەگىس القاپتارىن قورعاۋعا كوڭىل ءبولىنۋى ەدى. العاشقىدا ەلدى مەكەندى  قۇم كوشكىنىنەن ساقتاپ قالۋ ءۇشىن قاراعايلار وتىرعىزىلعان. قازىر كىشىگىرىم ورمانعا اينالعان بۇل مەكەننىڭ تابيعاتى كەرەمەت. قاز-قاتار تىزىلگەن ءتىپ-تىك اعاشتار ەرەكشە كوزگە تۇسەدى. قاراعاي جاڭعاقتارىنان اياق الىپ جۇرە المايسىڭ. ورماننىڭ ورتاسىندا حالىق قىزىل سۋ دەپ اتاپ كەتكەن كىشىگىرىم كول بار. بۇل جەردە بۇرىن كونە قالا بولعان دەسەدى كونەكوز قاريالار. كەيىن قۇم باسىپ كەتكەن. وعان وسى جەردەن تابىلعان بالبال تاستار كۋا. بارقىن قۇمى – ويىل اۋىلىنىڭ ءوڭتۇس­تىك-باتىسىندا, ويىل وزەنىنىڭ اڭعارىمەن جاراسىمدى تابيعي ۇيلەسىمدە, ونىڭ كولەمى 34 346 گەكتار جەردى الىپ جاتىر. شوپتەسىن وسىمدىكتەرى اراسىندا بۇرشاق تۇقىمداستان جۇزگەن, قۇلانقۇيرىق, قۇمارشىق, جىڭعىل ءجيى كەزدەسەدى. بۇل – ورتالىق ازيا قۇمدارىنا ءتان وسكىننىڭ قيىر سولتۇستىگىندەگى سيرەك كورىنىسى. كەزىندە قۇم كوشكىنىن توقتاتۋ ماقساتىمەن 1873, 1899, 1903, 1907, 1913 جىلدارى قاراعاي, تەرەك اعاشتارىنىڭ كوشەتتەرى وتىرعىزىلعان. سۋسىلداعان قۇمى دا ماپ-مايدا. بۇل قۇمنىڭ وزىندىك قاسيەتى دە جوق ەمەس. اۋىل تۇرعىندارى قۇمعا «شومىلىپ», ەمدىك شارالار جاسايدى. عىلىم تىلىمەن ايتقاندا, بۇل — «پسامموتەراپيا» (لاتىنشادان اۋدارعاندا «psammos» — قۇم,  therapia — ەمدەلۋ), ياعني قۇممەن ەمدەلۋ. ىستىق قۇم كوپتەگەن دەرتكە شيپا. ەڭ العاش الەمدە قۇممەن ەمدەلۋدى ۆاۆيلوندىقتار باستاعان. بۇل ەمنىڭ قاسيەتى جايىندا گەرودوت, گالەن, اۆيتسەننا سەكىلدى عالىمدار جازعان. ىستىق قۇم تىرەك-قيمىل اۋرۋلارىنا, بۋىن, ومىرتقا, بۇلشىق ەت, بۇيرەك, جۇيكە اۋرۋلارى,  ايەلدەردىڭ جىنىس مۇشەلەرى اۋرۋلارىنا ەم.  ەم قابىلداۋ ءۇشىن 45-55 گرادۋسقا دەيىن قىزعان قۇمعا دەنەنى كومىپ, تەك باس پەن  جۇرەكتىڭ تۇسى اشىق قالدىرىلادى.وسىنداي ىستىق قۇمدا ەرەسەكتەر 25-30 مينۋت, بالالار 10-15 مينۋت جاتۋى كەرەك.  سوسىن جارتى ساعات كولەڭكەدە دەمالادى. دەرتىنەن ايىعۋ ءۇشىن بۇل شيپانى 10-12 كۇن قايتالاۋ قاجەت. ويىلدىقتار اۋىل ىرگەسىندەگى بارقىن قۇمىنا, اسىرەسە, شىلدە-تامىز ايلارىندا ءجيى كەلەدى. تاماشا تابيعاتى بار, تازا اۋادا دەم الىپ, وعان قوسا  دەرتتەرىنە شيپا تاۋىپ كەتەدى. بۇل ماڭدا قاسقىر, تۇلكى, قويان, سارى­شۇ­ناق, تىشقان سەكىلدى اڭدار مەن جاندىكتەر كەزدەسەدى. اۋىل تۇرعىندارىنىڭ ايتۋىنشا, باعزى ءبىر جىلدارى بۇل مەكەنگە ايۋلار جىبەرىلگەن كورىنەدى. بارقىننىڭ تاعى ءبىر كورىكتىسى – قان­دى­اعاش. شىرىنى اق بولىپ اعادى دا, بارا-بارا قىزارادى, سوندىقتان قاندىاعاش اتا­لىپ كەتكەن. اعاشتى كەسكەننەن كەيىن ەكى كۇن ىشىندە تاستاي بولىپ قاتىپ قالادى. وسىنداي قاتتىلىعىنا بايلانىستى بۇرىن اتا-بابالارىمىز كيىز ءۇيدىڭ شاڭىراعىن وسى قاندىاعاشتان جاساعان. ءتىپتى, كەزىندە ول نايزانىڭ سابىن جاساۋعا پايدالانىلىپتى. ويىل ورمانىندا دولانا, قاراقات, يت­مۇرىن, اندىز, جولجەكەن, قويبۇلدىرگەن سياق­تى جەمىس-جيدەك وسىمدىكتەرى كوپ كەز­دە­سەدى. قۇم ەتەگىندە ورحيدەيانىڭ, ش­ا­­تىر­لى گۇلبۇتانىڭ, قۇرتقاگۇلدىڭ سيرەك كەزدەسەتىن تۇرلەرى جايقالادى. تا­بيعاتتىڭ وسىنشاما سىيىن بويىنا جي­ناعان بارقىننىڭ ەتەگىندە بەتىندە تۇيە­جاپىراق, گۇلدى شىرماۋىقتارى قال­قى­عان قىزىلسۋ مولدىرەيدى. جەرگىلىكتى اقىن جولدىباي ايتقۇلوۆتىڭ وسى ءبىر تاڭعا­جايىپ تابيعاتى تامساندىرعان ءوڭىردى: «مەن تۋعان جەر بۇلدىرگەندى, بۇرگەندى, قالىڭ توعاي كوكتەم كەلە تۇرگە ەندى. بايلىق تۇنعان بارقىن قۇمنىڭ باۋىرى, سامال ەسسە سايا قىلار ىرگەڭدى», دەپ جىرعا قوسۋى دا سوندىقتان. وتانىمىزدىڭ باتىس وڭىرىندە سيرەك كەزدەسەتىن, جىل وتكەن سايىن جۇتاڭدانىپ بارا جاتقان وسى جاسىل بەلدەۋلى, سىڭسىعان قاراعايلى ويىل ورمانىن ۇكىمەت ءوز قامقورلىعىنا الىپ, بارقىن قورىقشاسىنا اينالدىرار كەز كەلگەنى كۇمانسىز. بۇل ءوڭىردىڭ ءتۋريزمدى دامىتۋعا وزىنەن-ءوزى سۇرانىپ تۇرعانى دا ءسوزسىز.  باعداگۇل دۇيسەعاليەۆا, پريگورودنىي ورتا مەكتەبىنىڭ مۇعالىمى.   اقتوبە.