رۋحانيات • 27 قازان، 2021

اسىل اعانىڭ شاراپاتى

265 رەت كورسەتىلدى

ايتىس ونەرىنىڭ ءدۇلد ۇلى، قازاقستاننىڭ حالىق اقىنى ماناپ كوكەنوۆتىڭ ۇلى، 1980-2002 جىلدار ارالىعىندا قازاق ايتىس ونەرىنىڭ قايتا جاڭعىرۋىنا سۇبەلى ۇلەس قوسقان، 300-دەن اسا ولەڭ مەن 60-تان استام ءاننىڭ اۆتورى، «مادەنيەت قايراتكەرى»، قازاقستان جازۋشىلار وداعى مەن قازاقستان جۋرناليستەر وداعىنىڭ مۇشەسى، «تۇركىستان قالاسىنىڭ قۇرمەتتى ازاماتى» ابدىكەرىم ماناپوۆتى ءبىزدىڭ وڭىردە بىلمەيتىن جان كەمدە-كەم.

«اعا! سەنى ساعىندىم راسىمەنەن، بۇل ولەڭ – ساعىنىشتى باسۋ ولەڭ. قا­لامىمدى قايعىعا مالىپ قويىپ، ولەڭ جازدىم كوزىمنىڭ جاسىمەنەن»، دەپ اقىن قالقامان سارين جازعانداي، ابدىكەرىم اعامىزدى ساعىنعانىمنان قولىما قالام الدىم.

تۇركىستان قالاسىنىڭ مادەنيەت ءبولىمىن 20 جىل باسقارعان ابدىكەرىم اعا ءومىرىنىڭ سوڭعى 12 جىلىندا تۇركىس­تان قالاسىندا «ازىرەت سۇلتان» مەم­لەكەتتىك تاريحي-مادەني قورىق-مۋ­زەيىندە جاۋاپ­تى قىز­مەتتەر ات­قاردى. مىنە، سودان بەرى ابەكەڭ ەكەۋمىز اعا-ءىنى بولىپ ارالاستىق.

2009 جىلدىڭ تامىز ايى ەدى. «ازىرەت سۇلتان» مەملەكەتتىك تاري­حي-مادەني قورىق-مۋزەيىنە ديرەك­توردىڭ مادەني-كوپشىلىك جۇمىستار جو­نىندەگى ورىنباسارى بولىپ ابدى­كەرىم اعامىز تاعايىندالدى. ابە­كەڭدى بۇرىن ايتىس ساحناسىندا ونەر كور­سەتكەنىن، اتاقتى ايتىس­كەر ماناپ كوكە­نوۆتىڭ ۇلى ەكەنىن، تۇر­كىستان قالاسىنىڭ مادەنيەت ءبولى­مىن ۇزاق جىل باسقارعانىن سىرتتاي بىلەتىنبىز. ەرتەڭىنە كابينەتكە نۇر­لى ءجۇزدى، ءسوزۋار ابدىكەرىم اعا كەلدى دە: «اسسالاۋماعالەيكۇم، بۇل كورمە جانە ەكسپوزيتسيا ءبولىمى مە، ال تانىسالىق، مەن ابدىكەرىم ما­ناپوۆ دەگەن اعالارىڭ بولامىن. وسى بولىممەن جۇمىسىم تىعىز بايلانىستى ەكەن»، دەپ ارقايسىمىزبەن جەكە-جەكە تانىسىپ، ءبىراز اڭگىمە-دۇكەن قۇرعاننان كەيىن، ءسوز سوڭىندا: «ال، جا­قىندارىم، بۇگىننەن باس­تاپ ءبارىڭنىڭ اتتارىڭنىڭ سوڭىنا «قو­جا» ءسوزىن قوسامىن. ويتكەنى سەندەر اۋليە قوجا احمەت ءياساۋيدىڭ شى­راق­شىسىڭدار»، دەپ ءازىل سوزىمەن اياق­تادى. كابينەتتە وتىرعان بار­لىق ارىپتەسىمىز كۇلكىگە قارىق بولدى.

كەلەسى كۇنى مۋزەي كىتاپحاناسىنا جۇمىستا­رىممەن شىعىپ كەتسەم، ابدىكەرىم اعا ىزدەپتى. ارتىنشا بارسام، جازۋ جازىپ وتىر ەكەن. «كەل، بەرىكقوجا، سەنى ىزدەگەن سەبەبىم، جۇمىس جوسپارىن جاساپ جاتىرمىن. كومەگىڭ قاجەت. قاسىما وتىر دا، مىنا جوسپارمەن تانىس»، دەپ بۋما قاعازدارىن ۇسىندى. تانىسىپ، وقىپ شىقتىم. وتە ساۋاتتى جازىلعان جوسپار ەكەن، كۇنىن، ايىن كورسەتىپ جاسالىناتىن جۇمىستاردى تىزبەكتەپ جازىپتى. ءسوز اراسىندا ابەكەڭ اۋدان ورتالىقتارىندا «ازىرەت سۇلتان» قورىق-مۋزەيى كۇندەرىن وتكىزەيىك. وندا لەكتسيا، كورمە جۇمىستارىن ناسيحاتتايتىن بولامىز. وسى جوبانى قولعا الايىق دەگەندى ايتتى. ول جوبا، شىنى كەرەك، ماعان دا ۇنا­دى. باسشىلىقتىڭ تال­قى­­لاۋىنا ۇسىندىق. جوبا ءبىراۋىزدان ماقۇل­داندى.

كوپ ۇزاماي ابدىكەرىم ماناپوۆ اعا مەنى باۋىرىنا تارتا باستادى. بىردە «بەرىكقوجا، سەن بىلەسىڭ بە، مەن سەنىڭ جاقىن اعاڭ بولامىن»، دەدى. مەن جىميدىم. ابەكەڭ ىركىلمەستەن، «مەنىڭ اكەم ماناپ كوكەنوۆ قىزىلوردا وبلىسى، جاڭاقورعان اۋدانىندا اۆتوكلۋب مەڭگەرۋشىسى بولىپ، «قىزىل وتاۋ» دەگەن جەردە جۇمىس اتقارعان. سىر مەن قاراتاۋدىڭ اراسىن جايلاعان شىڭعىس تورەنىڭ ناعاشى جۇرتىنان تارايتىن ورتا ءجۇزدىڭ اقبولات، قىرعىزالى، التىي، قاراشا، قايراق دەگەن اتادان تاراعان ۇرپاقتارى تۇرادى. اكەم ماناپ اقىن ولارمەن جىلىك ۇستاسىپ، وتە تىعىز قارىم-قا­تى­ناستا بولىپ، وسى اعا­يىنداردىڭ وكىل بالاسى اتانعان. سون­دا مەنىڭ اكەم سەنىڭ كوكەڭ بولسا، مەن ساعان قالاي اعا بولا المايمىن؟!» دەپ اڭگىمەنى ارىدان ايتىپ، مەن ءاپ-ساتتە ابەكەڭە ءىنى اتانىپ شىعا كەلدىم.

2009 جىلى مەملەكەت جانە قوعام قايرات­كەرى وزبەكالى جانىبەكوۆتىڭ ءومىرى مەن شىعارما­شىلىعىنا ارناپ قوجا احمەت ياساۋي كەسەنەسىنىڭ حۇجىرا بولمەسىنەن تاقىرىپتىق كورمە قويۋ جۇ­مىستارى قولعا الىنعان بولاتىن. الايدا مۋزەي قورىندا وزبەك­الى جانىبەكوۆكە قاتىستى جا­دى­گەر از ەدى. ابەكەڭ كورمەنىڭ بۇكىل قۇ­جاتتارىمەن تانىسىپ، قالعان جادىگەرلەردى اب­زال اعانىڭ زايىبى حاليحان ايدوسقىزىمەن سوي­لەسىپ، ۋاقىتشا كورمەگە الدىرۋدى ويلايدى. كوپ ۇزاماي ويعا العان شارۋامىز وڭىنان بولىپ، الماتى قالاسىنان وزبەكالى جانىبەكوۆتىڭ پايدالانعان زاتتارى مەن جازعان ماقالالارى جانە كىتاپ­تارى قولى­مىزعا ءتيدى. كەيىننەن كور­مەگە ءبىرجولاتا بەرىلدى. سول جىل­دارى ابدىكەرىم اعا باستاعان مۋزەي قىزمەتكەرلەرى قىزىلوردا وبلى­سىنىڭ جاڭا­قورعان، شيەلى اۋداندارىندا «ازىرەت سۇلتان» مەم­لەكەتتىك تاريحي-مادەني قورىق-مۋزەيىنىڭ كۇن­دەرىن ءساتتى وتكىزدى. اراعا از ۋاقىت سالىپ بۇل جوبا وڭتۇس­تىك قازاقستان (قا­زىرگى تۇركىستان) وبلىسىنىڭ كەن­تاۋ، وتىرار، سوزاق اۋداندارىندا جال­عاسىن تاپتى.

اقىن جانىن كوپ تولعاندىراتىن دۇنيە قوجا احمەت ءياساۋيدىڭ وتباسىنا قاتىستى زەرتتەۋلەردىڭ لايىقتى دەڭ­گەيدە جۇرگىزىلمەگەندىگى ەدى. ءار سوزىندە قوجا احمەت ءياساۋيدىڭ ۇلى يبراھيم سۇلتاننىڭ قا­بىرىنىڭ با­سىنا بەلگىتاس قويۋ قاجەتتىگىن ىلعي جينالىستاردا ايتىپ وتىراتىن. تۇركىستاندىق كونەكوز قاريا ي.جول­داسقوجا ۇلىنىڭ قولىندا ساقتال­عان دەرەكتەرىنىڭ نەگىزىندە قالا­داعى ي.جانسۇگىروۆ كوشەسىندە ورنالاسقان ۇيلەردىڭ ءبىرىنىڭ جانىن­دا مۇردەسى قالعان يبراھيم سۇلتاننىڭ قابىرىنە عىلىمي ارحەولوگيالىق زەرتتەۋ جۇرگىزۋگە مۇرىن­دىق بولدى. ارحەولوگيالىق قازبانى تاريح عىلىم­دارىنىڭ كانديداتى، ارحەو­لوگ-عالىم مارات تۇياق­باەۆ باس­تاعان قورىق-مۋزەي ماماندارى جۇرگىزدى. ناتيجەسىندە، ءۇيدىڭ ىرگەسىنەن يبراھيم سۇلتاندى جەرلەگەن قابىردىڭ باسىنا ەگىلگەن كوپ جىلعى داراق تالدىڭ تامىرىن تاپتى. ءارى قاراي سۇيەككە جەتەر تۇستا ءۇي وپىرىلىپ قۇلاپ كەتۋ قاۋپى بولعاندىقتان، ءۇي يەسى ءارى قاراي قازۋعا رۇقسات بەرمەدى. قازبا جۇمىسى سول جەردەن توقتاتىلدى. ءۇيدىڭ يەسى ب.ەبەر­گەنوۆ اعامىز ازاماتتىق تانىتىپ، يبراھيم سۇل­تاننىڭ باسىنا بەلگىتاس قويۋعا كەلىستى. كۇزدىڭ قوڭىر سالقىنى تۇسكەن ۋاقىتتا يبراھيم سۇلتانعا ار­ناپ داستارقان جايىلىپ، قۇران وقىلىپ، اس بە­رىلدى. باسىنا بەلگىتاس قويىلدى. وسى ءىستىڭ باسىندا جۇرگەن ابدىكەرىم اعامىز بىردە «بەرىكجان-اۋ، ار­قام­نان اۋىر جۇك تۇسكەندەي بولدى»، دەگەن ەدى.

تاۋەلسىزدىكتىڭ 20 جىلدىعىنا وراي ابدىكەرىم ماناپوۆ باستاعان توپ قىزىلوردا قالاسى، تۇر­كىستان وبلىسىنىڭ بايدىبەك اۋدانى، ارىس اۋدانى، شاردارا اۋدانى، ورداباسى اۋداندارىندا تاقى­رىپتىق كوشپەلى كورمەلەردى ۇيىمداستىرىپ، كوپ­شىلىكتىڭ العىسىنا بولەندى. بىردە ارىس قالا­سىنا كوشپەلى كورمە ۇيىمداستىرۋعا بارا جاتقاندا جولاي، اقىن كوپباي وماروۆتىڭ جامباسى تيگەن زيراتىنا سوعىپ، قۇران باعىشتادىق. كولىكپەن ءارى قاراي زۋلاپ بارا جاتقاندا ابدىكەرىم اعا اقىن كوپباي وماروۆپەن قالاي ايتىسقاندىعى جونىندە ءسوز ءوربىتتى: «بىردە وبلىستىق ايتىستا كوپباي وماروۆپەن ايتىسىپ قالامىن-اۋ دەپ كوپ دايىندىق جاسادىم. كىندىك قانىم تامعان تالاپقا (قازىرگى ماناپ اۋىلى – ب.ب.) بارىپ اكەمنەن باتا الىپ، اي­تىسقا باراتىندىعىمدى جەتكىزدىم. اكەم ماناپ ۇزاق ويلانىپ وتىرىپ: «بالام، كوپباي دەگەن ايتىس­تىڭ ارىستانى ونىمەن ءسوز قاعىستىرعانىڭ دۇرىس بولمايدى-اۋ، – دەدى. – ايتىسىپ باتاسىن ال. جامان بولمايسىڭ». اراعا اپتا سالىپ شىم­كەنتتە كوبەكەڭمەن ايتىستىم. ناعىز ايتىستىڭ ارىس­­تانى ەكەن. ءسوز سوڭىندا ول كىسىگە ءىنى اتانىپ، باتا­­سىن الدىم. سودان جامان بولعان جوقپىن»، دەدى.

2012 جىلى قازاقستان مۋزەيلەرى اراسىندا العاش رەت رەكونسترۋكتسيالانعان تاريحي قويى­لىمداردى مۋزەي ىسىندە ساحنالاۋ جۇمىستارى قول­عا الىندى. ناتيجەسىندە، ابىلايدى حان كوتەرۋ رەكونسترۋكتسيالانعان قويىلىمىن قويۋ تۋرالى عىلىمي كەڭەستىڭ شەشىمى بەكىتىلدى. ەندى تاريحي قويىلىمنىڭ ستسەناريىن كىم جازادى دەگەن باستى سۇراق كۇن تارتىبىنە قويىلدى. تاڭداۋ قا­زاقستان رەس­پۋبليكاسىنىڭ مادەنيەت قايراتكەرى، اقىن ابدىكەرىم ماناپوۆقا ءتۇستى. جۇمىس توبى قۇرىلىپ، ناتيجەسىندە ورتالىق كىتاپحانا، ق.ا.ياساۋي اتىن­داعى حقتۋ كىتاپحاناسىنداعى قازاق حاندارىنا قاتىستى كىتاپتاردىڭ بارلىعىن بول­مەسىنە جيناپ، ون كۇندەي تاپجىلماي دەرەك­تەرمەن تانىس­تى. وقىپ وتىرىپ، ويلارىن قاعاز بەتىنە ءتۇسىردى. بار-جوعى ون كۇننەن استام ۋاقىتتا قويىلىمنىڭ ستسەناريىن جازىپ شىقتى. جانىن سالىپ جازعان ستسەناريدى وقىساڭىز، ەش جالىقپايسىز. بۇل ءىس-شارانىڭ باس­تاماسى عانا ەدى. حان، سۇلتاندار مەن بيلەر، باتىرلار جانە يگى جاقسىلارعا ارناپ كيىمدەر تىگىلدى. وسى قويىلىمدى تۇركىستان قالاسىندا رايىم­بەك سەيىتمەتوۆ اتىنداعى مۋزىكالىق دراما تەاترى­نىڭ ارتىستەرى كەرەمەت ورىنداپ شىقتى. قويى­لىمنىڭ كورسەتىلىمىنە تۇركىستاندا ءوتىپ جاتقان «قوجا احمەت ياساۋي مۇراسى مەن ءىلىمىنىڭ زەرتتەلۋ ماسەلەلەرى» اتتى حالىقارالىق عىلىمي-تاجىريبەلىك كونفەرەنتسياعا كەلگەن شەتەلدىكتەر دە تا­ماشالاپ، ودان العان اسەرلەرىمەن ءبولىستى. وسى يگى ءىستى وتكىزۋدە ابدىكەرىم اعامىزدىڭ ۇلكەن قول­تاڭباسى قالدى.

2016 جىلى ابدىكەرىم ماناپوۆتىڭ قالامىنان مەكتەپ وقۋشىلارىنا ارنالعان «امانات»، «ەرتە ۇزىلگەن اڭگەلەك»، «يبراھيم شايىق»، «مەككەدە وقىل­عان ناماز» سىندى كىتاپشالارى جارىققا شىقتى. 2020 جىلدان باستاپ قورىق-مۋزەي جانىنان رەسپۋب­ليكالىق «ياساۋي مۇراسى» گازەتى وقىرمانعا جول تارتتى. باسىلىمنىڭ باس رەداكتورى بولعان ابدى­كەرىم اعامىزدىڭ باسقارۋىمەن گازەت 2021 جىل­دىڭ تامىز ايىنا دەيىن ۇزدىكسىز شىعىپ وتىردى.

2016-2018 جىلدار ارالىعىندا ابدىكەرىم ماناپوۆ ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ «بولا­شاققا باعدار: رۋحاني جاڭعىرۋ»، « ۇلى دالانىڭ جەتى قىرى» باعدارلامالىق ماقالالارى اياسىندا قوجا احمەت ياساۋيگە بايلانىستى حالىق جادىندا جۇرگەن كوپتەگەن اڭىز-ءاپسانانى جينادى. كوپ ىزدەندى، ەكسپەديتسيالار ۇيىمداستىردى. ناتيجەسىندە، 2018 جىلى «100 اڭىز» اتتى كىتابى جارىق كوردى. كوپ ۇزاماي بۇل كىتاپ ورىس جانە اعىلشىن تىلدەرىنە اۋدارىلدى.

ءومىرى ونەگەلى ابدىكەرىم ماناپوۆتىڭ شىعار­ما­شىلىعى مەن ءجۇرىپ وتكەن جولدارىنا قاتىستى جازىلعان ەسكىرمەس ەستەلىكتەردىڭ ءبىر پاراسىن عانا نازارلارىڭىزعا ۇسىندىق. سەبەبى، ول كىسىنىڭ بار­لىق جۇمىسىن زەردەلەپ، جارىققا شىعارساق، گازەتتىڭ ءبىر بەتى عانا ەمەس، ەكى-ءۇش تومدىق كىتاپ جا­زىپ شىعۋعا بولار ەدى. ءسوز سوڭىن­دا ايتپاعىمىز، ەل­دىڭ مادەنيەتى مەن رۋحانياتىنا ولشەۋسىز ۇلەس قوسقان دارىن يەسى ابدىكەرىم ماناپوۆتىڭ ارتىن­دا قالعان 300-دەن اسا ولەڭى مەن 60-تان استام ءانىن جيناقتاپ، جارىققا شىعارۋ باستى مىن­دەتىمىز بولماق.

 

بەرىك بايبول،

قازاقستان جۋرناليستەر وداعىنىڭ مۇشەسى،

 «مادەنيەت قايراتكەرى» توسبەلگىسىنىڭ يەگەرى

سوڭعى جاڭالىقتار

دجەرۆونتا دەۆيس جەڭىل سالماقتى تاڭدادى

كاسىپقوي بوكس • بۇگىن، 17:45

ۇقساس جاڭالىقتار