«اعا! سەنى ساعىندىم راسىمەنەن, بۇل ولەڭ – ساعىنىشتى باسۋ ولەڭ. قالامىمدى قايعىعا مالىپ قويىپ, ولەڭ جازدىم كوزىمنىڭ جاسىمەنەن», دەپ اقىن قالقامان سارين جازعانداي, ابدىكەرىم اعامىزدى ساعىنعانىمنان قولىما قالام الدىم.
تۇركىستان قالاسىنىڭ مادەنيەت ءبولىمىن 20 جىل باسقارعان ابدىكەرىم اعا ءومىرىنىڭ سوڭعى 12 جىلىندا تۇركىستان قالاسىندا «ازىرەت سۇلتان» مەملەكەتتىك تاريحي-مادەني قورىق-مۋزەيىندە جاۋاپتى قىزمەتتەر اتقاردى. مىنە, سودان بەرى ابەكەڭ ەكەۋمىز اعا-ءىنى بولىپ ارالاستىق.
2009 جىلدىڭ تامىز ايى ەدى. «ازىرەت سۇلتان» مەملەكەتتىك تاريحي-مادەني قورىق-مۋزەيىنە ديرەكتوردىڭ مادەني-كوپشىلىك جۇمىستار جونىندەگى ورىنباسارى بولىپ ابدىكەرىم اعامىز تاعايىندالدى. ابەكەڭدى بۇرىن ايتىس ساحناسىندا ونەر كورسەتكەنىن, اتاقتى ايتىسكەر ماناپ كوكەنوۆتىڭ ۇلى ەكەنىن, تۇركىستان قالاسىنىڭ مادەنيەت ءبولىمىن ۇزاق جىل باسقارعانىن سىرتتاي بىلەتىنبىز. ەرتەڭىنە كابينەتكە نۇرلى ءجۇزدى, ءسوزۋار ابدىكەرىم اعا كەلدى دە: «اسسالاۋماعالەيكۇم, بۇل كورمە جانە ەكسپوزيتسيا ءبولىمى مە, ال تانىسالىق, مەن ابدىكەرىم ماناپوۆ دەگەن اعالارىڭ بولامىن. وسى بولىممەن جۇمىسىم تىعىز بايلانىستى ەكەن», دەپ ارقايسىمىزبەن جەكە-جەكە تانىسىپ, ءبىراز اڭگىمە-دۇكەن قۇرعاننان كەيىن, ءسوز سوڭىندا: «ال, جاقىندارىم, بۇگىننەن باستاپ ءبارىڭنىڭ اتتارىڭنىڭ سوڭىنا «قوجا» ءسوزىن قوسامىن. ويتكەنى سەندەر اۋليە قوجا احمەت ءياساۋيدىڭ شىراقشىسىڭدار», دەپ ءازىل سوزىمەن اياقتادى. كابينەتتە وتىرعان بارلىق ارىپتەسىمىز كۇلكىگە قارىق بولدى.
كەلەسى كۇنى مۋزەي كىتاپحاناسىنا جۇمىستارىممەن شىعىپ كەتسەم, ابدىكەرىم اعا ىزدەپتى. ارتىنشا بارسام, جازۋ جازىپ وتىر ەكەن. «كەل, بەرىكقوجا, سەنى ىزدەگەن سەبەبىم, جۇمىس جوسپارىن جاساپ جاتىرمىن. كومەگىڭ قاجەت. قاسىما وتىر دا, مىنا جوسپارمەن تانىس», دەپ بۋما قاعازدارىن ۇسىندى. تانىسىپ, وقىپ شىقتىم. وتە ساۋاتتى جازىلعان جوسپار ەكەن, كۇنىن, ايىن كورسەتىپ جاسالىناتىن جۇمىستاردى تىزبەكتەپ جازىپتى. ءسوز اراسىندا ابەكەڭ اۋدان ورتالىقتارىندا «ازىرەت سۇلتان» قورىق-مۋزەيى كۇندەرىن وتكىزەيىك. وندا لەكتسيا, كورمە جۇمىستارىن ناسيحاتتايتىن بولامىز. وسى جوبانى قولعا الايىق دەگەندى ايتتى. ول جوبا, شىنى كەرەك, ماعان دا ۇنادى. باسشىلىقتىڭ تالقىلاۋىنا ۇسىندىق. جوبا ءبىراۋىزدان ماقۇلداندى.
كوپ ۇزاماي ابدىكەرىم ماناپوۆ اعا مەنى باۋىرىنا تارتا باستادى. بىردە «بەرىكقوجا, سەن بىلەسىڭ بە, مەن سەنىڭ جاقىن اعاڭ بولامىن», دەدى. مەن جىميدىم. ابەكەڭ ىركىلمەستەن, «مەنىڭ اكەم ماناپ كوكەنوۆ قىزىلوردا وبلىسى, جاڭاقورعان اۋدانىندا اۆتوكلۋب مەڭگەرۋشىسى بولىپ, «قىزىل وتاۋ» دەگەن جەردە جۇمىس اتقارعان. سىر مەن قاراتاۋدىڭ اراسىن جايلاعان شىڭعىس تورەنىڭ ناعاشى جۇرتىنان تارايتىن ورتا ءجۇزدىڭ اقبولات, قىرعىزالى, التىي, قاراشا, قايراق دەگەن اتادان تاراعان ۇرپاقتارى تۇرادى. اكەم ماناپ اقىن ولارمەن جىلىك ۇستاسىپ, وتە تىعىز قارىم-قاتىناستا بولىپ, وسى اعايىنداردىڭ وكىل بالاسى اتانعان. سوندا مەنىڭ اكەم سەنىڭ كوكەڭ بولسا, مەن ساعان قالاي اعا بولا المايمىن؟!» دەپ اڭگىمەنى ارىدان ايتىپ, مەن ءاپ-ساتتە ابەكەڭە ءىنى اتانىپ شىعا كەلدىم.
2009 جىلى مەملەكەت جانە قوعام قايراتكەرى وزبەكالى جانىبەكوۆتىڭ ءومىرى مەن شىعارماشىلىعىنا ارناپ قوجا احمەت ياساۋي كەسەنەسىنىڭ حۇجىرا بولمەسىنەن تاقىرىپتىق كورمە قويۋ جۇمىستارى قولعا الىنعان بولاتىن. الايدا مۋزەي قورىندا وزبەكالى جانىبەكوۆكە قاتىستى جادىگەر از ەدى. ابەكەڭ كورمەنىڭ بۇكىل قۇجاتتارىمەن تانىسىپ, قالعان جادىگەرلەردى ابزال اعانىڭ زايىبى حاليحان ايدوسقىزىمەن سويلەسىپ, ۋاقىتشا كورمەگە الدىرۋدى ويلايدى. كوپ ۇزاماي ويعا العان شارۋامىز وڭىنان بولىپ, الماتى قالاسىنان وزبەكالى جانىبەكوۆتىڭ پايدالانعان زاتتارى مەن جازعان ماقالالارى جانە كىتاپتارى قولىمىزعا ءتيدى. كەيىننەن كورمەگە ءبىرجولاتا بەرىلدى. سول جىلدارى ابدىكەرىم اعا باستاعان مۋزەي قىزمەتكەرلەرى قىزىلوردا وبلىسىنىڭ جاڭاقورعان, شيەلى اۋداندارىندا «ازىرەت سۇلتان» مەملەكەتتىك تاريحي-مادەني قورىق-مۋزەيىنىڭ كۇندەرىن ءساتتى وتكىزدى. اراعا از ۋاقىت سالىپ بۇل جوبا وڭتۇستىك قازاقستان (قازىرگى تۇركىستان) وبلىسىنىڭ كەنتاۋ, وتىرار, سوزاق اۋداندارىندا جالعاسىن تاپتى.
اقىن جانىن كوپ تولعاندىراتىن دۇنيە قوجا احمەت ءياساۋيدىڭ وتباسىنا قاتىستى زەرتتەۋلەردىڭ لايىقتى دەڭگەيدە جۇرگىزىلمەگەندىگى ەدى. ءار سوزىندە قوجا احمەت ءياساۋيدىڭ ۇلى يبراھيم سۇلتاننىڭ قابىرىنىڭ باسىنا بەلگىتاس قويۋ قاجەتتىگىن ىلعي جينالىستاردا ايتىپ وتىراتىن. تۇركىستاندىق كونەكوز قاريا ي.جولداسقوجا ۇلىنىڭ قولىندا ساقتالعان دەرەكتەرىنىڭ نەگىزىندە قالاداعى ي.جانسۇگىروۆ كوشەسىندە ورنالاسقان ۇيلەردىڭ ءبىرىنىڭ جانىندا مۇردەسى قالعان يبراھيم سۇلتاننىڭ قابىرىنە عىلىمي ارحەولوگيالىق زەرتتەۋ جۇرگىزۋگە مۇرىندىق بولدى. ارحەولوگيالىق قازبانى تاريح عىلىمدارىنىڭ كانديداتى, ارحەولوگ-عالىم مارات تۇياقباەۆ باستاعان قورىق-مۋزەي ماماندارى جۇرگىزدى. ناتيجەسىندە, ءۇيدىڭ ىرگەسىنەن يبراھيم سۇلتاندى جەرلەگەن قابىردىڭ باسىنا ەگىلگەن كوپ جىلعى داراق تالدىڭ تامىرىن تاپتى. ءارى قاراي سۇيەككە جەتەر تۇستا ءۇي وپىرىلىپ قۇلاپ كەتۋ قاۋپى بولعاندىقتان, ءۇي يەسى ءارى قاراي قازۋعا رۇقسات بەرمەدى. قازبا جۇمىسى سول جەردەن توقتاتىلدى. ءۇيدىڭ يەسى ب.ەبەرگەنوۆ اعامىز ازاماتتىق تانىتىپ, يبراھيم سۇلتاننىڭ باسىنا بەلگىتاس قويۋعا كەلىستى. كۇزدىڭ قوڭىر سالقىنى تۇسكەن ۋاقىتتا يبراھيم سۇلتانعا ارناپ داستارقان جايىلىپ, قۇران وقىلىپ, اس بەرىلدى. باسىنا بەلگىتاس قويىلدى. وسى ءىستىڭ باسىندا جۇرگەن ابدىكەرىم اعامىز بىردە «بەرىكجان-اۋ, ارقامنان اۋىر جۇك تۇسكەندەي بولدى», دەگەن ەدى.
تاۋەلسىزدىكتىڭ 20 جىلدىعىنا وراي ابدىكەرىم ماناپوۆ باستاعان توپ قىزىلوردا قالاسى, تۇركىستان وبلىسىنىڭ بايدىبەك اۋدانى, ارىس اۋدانى, شاردارا اۋدانى, ورداباسى اۋداندارىندا تاقىرىپتىق كوشپەلى كورمەلەردى ۇيىمداستىرىپ, كوپشىلىكتىڭ العىسىنا بولەندى. بىردە ارىس قالاسىنا كوشپەلى كورمە ۇيىمداستىرۋعا بارا جاتقاندا جولاي, اقىن كوپباي وماروۆتىڭ جامباسى تيگەن زيراتىنا سوعىپ, قۇران باعىشتادىق. كولىكپەن ءارى قاراي زۋلاپ بارا جاتقاندا ابدىكەرىم اعا اقىن كوپباي وماروۆپەن قالاي ايتىسقاندىعى جونىندە ءسوز ءوربىتتى: «بىردە وبلىستىق ايتىستا كوپباي وماروۆپەن ايتىسىپ قالامىن-اۋ دەپ كوپ دايىندىق جاسادىم. كىندىك قانىم تامعان تالاپقا (قازىرگى ماناپ اۋىلى – ب.ب.) بارىپ اكەمنەن باتا الىپ, ايتىسقا باراتىندىعىمدى جەتكىزدىم. اكەم ماناپ ۇزاق ويلانىپ وتىرىپ: «بالام, كوپباي دەگەن ايتىستىڭ ارىستانى ونىمەن ءسوز قاعىستىرعانىڭ دۇرىس بولمايدى-اۋ, – دەدى. – ايتىسىپ باتاسىن ال. جامان بولمايسىڭ». اراعا اپتا سالىپ شىمكەنتتە كوبەكەڭمەن ايتىستىم. ناعىز ايتىستىڭ ارىستانى ەكەن. ءسوز سوڭىندا ول كىسىگە ءىنى اتانىپ, باتاسىن الدىم. سودان جامان بولعان جوقپىن», دەدى.
2012 جىلى قازاقستان مۋزەيلەرى اراسىندا العاش رەت رەكونسترۋكتسيالانعان تاريحي قويىلىمداردى مۋزەي ىسىندە ساحنالاۋ جۇمىستارى قولعا الىندى. ناتيجەسىندە, ابىلايدى حان كوتەرۋ رەكونسترۋكتسيالانعان قويىلىمىن قويۋ تۋرالى عىلىمي كەڭەستىڭ شەشىمى بەكىتىلدى. ەندى تاريحي قويىلىمنىڭ ستسەناريىن كىم جازادى دەگەن باستى سۇراق كۇن تارتىبىنە قويىلدى. تاڭداۋ قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ مادەنيەت قايراتكەرى, اقىن ابدىكەرىم ماناپوۆقا ءتۇستى. جۇمىس توبى قۇرىلىپ, ناتيجەسىندە ورتالىق كىتاپحانا, ق.ا.ياساۋي اتىنداعى حقتۋ كىتاپحاناسىنداعى قازاق حاندارىنا قاتىستى كىتاپتاردىڭ بارلىعىن بولمەسىنە جيناپ, ون كۇندەي تاپجىلماي دەرەكتەرمەن تانىستى. وقىپ وتىرىپ, ويلارىن قاعاز بەتىنە ءتۇسىردى. بار-جوعى ون كۇننەن استام ۋاقىتتا قويىلىمنىڭ ستسەناريىن جازىپ شىقتى. جانىن سالىپ جازعان ستسەناريدى وقىساڭىز, ەش جالىقپايسىز. بۇل ءىس-شارانىڭ باستاماسى عانا ەدى. حان, سۇلتاندار مەن بيلەر, باتىرلار جانە يگى جاقسىلارعا ارناپ كيىمدەر تىگىلدى. وسى قويىلىمدى تۇركىستان قالاسىندا رايىمبەك سەيىتمەتوۆ اتىنداعى مۋزىكالىق دراما تەاترىنىڭ ارتىستەرى كەرەمەت ورىنداپ شىقتى. قويىلىمنىڭ كورسەتىلىمىنە تۇركىستاندا ءوتىپ جاتقان «قوجا احمەت ياساۋي مۇراسى مەن ءىلىمىنىڭ زەرتتەلۋ ماسەلەلەرى» اتتى حالىقارالىق عىلىمي-تاجىريبەلىك كونفەرەنتسياعا كەلگەن شەتەلدىكتەر دە تاماشالاپ, ودان العان اسەرلەرىمەن ءبولىستى. وسى يگى ءىستى وتكىزۋدە ابدىكەرىم اعامىزدىڭ ۇلكەن قولتاڭباسى قالدى.
2016 جىلى ابدىكەرىم ماناپوۆتىڭ قالامىنان مەكتەپ وقۋشىلارىنا ارنالعان «امانات», «ەرتە ۇزىلگەن اڭگەلەك», «يبراھيم شايىق», «مەككەدە وقىلعان ناماز» سىندى كىتاپشالارى جارىققا شىقتى. 2020 جىلدان باستاپ قورىق-مۋزەي جانىنان رەسپۋبليكالىق «ياساۋي مۇراسى» گازەتى وقىرمانعا جول تارتتى. باسىلىمنىڭ باس رەداكتورى بولعان ابدىكەرىم اعامىزدىڭ باسقارۋىمەن گازەت 2021 جىلدىڭ تامىز ايىنا دەيىن ۇزدىكسىز شىعىپ وتىردى.
2016-2018 جىلدار ارالىعىندا ابدىكەرىم ماناپوۆ ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ «بولاشاققا باعدار: رۋحاني جاڭعىرۋ», « ۇلى دالانىڭ جەتى قىرى» باعدارلامالىق ماقالالارى اياسىندا قوجا احمەت ياساۋيگە بايلانىستى حالىق جادىندا جۇرگەن كوپتەگەن اڭىز-ءاپسانانى جينادى. كوپ ىزدەندى, ەكسپەديتسيالار ۇيىمداستىردى. ناتيجەسىندە, 2018 جىلى «100 اڭىز» اتتى كىتابى جارىق كوردى. كوپ ۇزاماي بۇل كىتاپ ورىس جانە اعىلشىن تىلدەرىنە اۋدارىلدى.
ءومىرى ونەگەلى ابدىكەرىم ماناپوۆتىڭ شىعارماشىلىعى مەن ءجۇرىپ وتكەن جولدارىنا قاتىستى جازىلعان ەسكىرمەس ەستەلىكتەردىڭ ءبىر پاراسىن عانا نازارلارىڭىزعا ۇسىندىق. سەبەبى, ول كىسىنىڭ بارلىق جۇمىسىن زەردەلەپ, جارىققا شىعارساق, گازەتتىڭ ءبىر بەتى عانا ەمەس, ەكى-ءۇش تومدىق كىتاپ جازىپ شىعۋعا بولار ەدى. ءسوز سوڭىندا ايتپاعىمىز, ەلدىڭ مادەنيەتى مەن رۋحانياتىنا ولشەۋسىز ۇلەس قوسقان دارىن يەسى ابدىكەرىم ماناپوۆتىڭ ارتىندا قالعان 300-دەن اسا ولەڭى مەن 60-تان استام ءانىن جيناقتاپ, جارىققا شىعارۋ باستى مىندەتىمىز بولماق.
بەرىك بايبول,
قازاقستان جۋرناليستەر وداعىنىڭ مۇشەسى,
«مادەنيەت قايراتكەرى» توسبەلگىسىنىڭ يەگەرى
