گاز باعاسى نەگە قىمبات؟

بىراق وندىرىلگەن مۇنايمەن قاتار جەر بەتىنە شىققان گازدى قاجەتكە جاراتۋدىڭ جولى تابىلماي, كوپ ۋاقىت ايدالادا الاۋ بولىپ جانىپ كەلگەنى تاعى راس. تەك ەكى مىڭىنشى جىلداردىڭ باسىندا عانا اقشابۇلاق كەن ورنىنان وڭدەۋ زاۋىتى سالىنىپ, تابيعي گاز قۇبىر ارقىلى وبلىس ورتالىعىنا جەتكىزىلدى. وسى كۇنى قىزىلوردا قالاسى مەن اۋدان ورتالىقتارى تۇگەلدەي گازداندىرىلدى. كەيبىر اۋىلدارعا دا «كوگىلدىر وتىن» كەرۋەنى جەتىپ, ەل يگىلىگىن كورىپ وتىر.

ءاۋ باستا قىزىلورداداعى گاز باعاسى ەلىمىزدەگى ەڭ ارزان تاريف سانالاتىن. بىراق «كوگىلدىر وتىن» قۇنى جىل سايىن قىمباتتاپ, قازىر ءوڭىر باعا جاعىنان كوپ وبلىستىڭ كەۋ­دە قاتارىنا شىعىپ وتىر. تۇر­عىندار بولسا ءوز جەرىمىزدە وندى­رىلەتىن گازدىڭ جىل سايىن قىم­بات­تاۋ سەبەبىن بىلمەي دال.

وسى ماسەلەگە بايلانىستى جول­­داعان ساۋالىمىزعا وبلىستىق ەنەر­­گەتيكا جانە تۇرعىن ءۇي-كوم­مۋ­نالدىق شارۋاشىلىق باسقار­ماسى ماماندارى كەشىكتىر­مەي جاۋاپ قايتاردى. ودان بىلگەنىمىز, 2 جىل بۇرىن تابيعي مونوپوليانى رەتتەۋ كوميتەتىنىڭ قىزىلوردا وبلىسى بويىنشا دەپارتامەنتى وڭىردە گازدىڭ تاسىمالداۋ باعاسىن 34,6 پايىزعا تومەندەتۋ تۋرالى بۇيرىق شىعارعان. وسىدان كەيىن تولەم ارزانداپ, تۇتىنۋشىلار 1 تەكشە مەتر گازعا قوسىمشا قۇن سالىعىن قوسقاندا قولدانىستاعى 20,9 تەڭگەنىڭ ورنىنا 17,4 تەڭگە تو­لە­ۋى ءتيىس ەدى. الايدا «قاز­ترانس­گاز ايماق» اق بۇل بۇ­ي­­رىق­­تىڭ كۇشىن جويۋ تۋرالى سوت ور­گان­دارىنا شاعىمدانعان, بىراق بار­لىق ساتىداعى سوت بۇل تا­لاپ ارىز­دى قاناعاتتاندىرۋسىز قال­دى­رىپتى.

باسقارما وكىلدەرىنىڭ جاۋابىنا سۇ­يەنسەك, وبلىسقا قاجەتتى «كو­گىلدىر وتىن» كولەمىنىڭ 18 پا­يىزى عانا جەر­گى­لىكتى اقشا­بۇ­لاق گازى. بۇل وبلىس ور­تا­لى­عى­نىڭ دا قاجەتتىلىگىن وتەي ال­ما­­عان­دىقتان «بەينەۋ – بوزوي – شىم­كەنت» ماگيسترالدىق گاز قۇ­بى­رى­نان اگرس-2 سالىنعان. ەكى ما­گيس­ترالدىق گاز قۇبىرىنىڭ گاز تا­سىمالداۋ بويىنشا باعالارى ەسەبىنەن وبلىستاعى «كوگىلدىر وتىننىڭ» كوتەرمە قۇنى بەكىتىلدى.

بۇل ماسەلە وبلىستىق قوعام­دىق كەڭەس وتىرىستارىندا دا كوتەرىلىپ كەلەدى. كەڭەس مۇشەسى, قوعام بەلسەندىسى بولات نۇرقوجاەۆ 2013 جىلى تەكشە مەترى 6,6 تەڭگە بولعان گاز بىرتىندەپ كوتەرىلىپ, 2015-2019 جىلدارعا ارنالعان ينۆەستيتسيالىق باعدارلاما شەڭ­بە­رىندە قىمباتتاي تۇسكەنىن ايتادى.

– بۇل ماسەلە وسىدان 4 جىل بۇ­رىن كوتەرىلگەن. ونى ءتيىمدى شە­شۋ ءۇشىن جۇمىس توبى قۇرىل­عا­نى ءجون. ول توپقا مەملەكەتتىك ورگاندار مەن قوعامدىق ۇيىم وكىلدەرى, ءتاريفتىڭ قىر-سىرىن بىلەتىن ماماندار ەنگىزىلۋى ءتيىس. وسى ويىمىزدى وبلىس اكىمدىگى وكىلدەرىنە دە ايتتىق. ولار قۇپتاپ, وسى با­عىت­تا جۇمىس اتقارىلىپ جاتىر, – دەيدى ب.نۇرقوجاەۆ.

ونىڭ ايتۋىنشا, وبلىستىڭ «قى­زىل­ور­دا-اقشابۇلاق» گاز قۇبىرىنان الاتىن ۇلەسى جايلى مالىمەت ناقتى ەمەس. بىرەسە 40 پايىزدان جوعارى, كەيدە 18 پايىز دەگەن دەرەك ايتىلادى. مىسالى, وبلىس 2018 جىلى 618 مىڭ تەكشە مەتر گاز تۇ­تى­نعان. وسىنىڭ قانشا بولىگى «قى­زىلوردا-اقشابۇلاق» گاز قۇبى­رى­نان الىنىپ وتىرعانىنان بىلمەيمىز. جالپى, وڭىردە قانشا گاز ءوندىرىلىپ جاتقانى دا قىرىق ق ۇلىپ استىنداعى قۇپيا. وسىنىڭ ءبارىن جىلىكتەپ تۇسىندىرەتىن ماماندار بار. ولارعا تەك مۇمكىندىك بەرۋ كەرەك.

تابيعي مونوپوليانى رەتتەۋ كومي­تە­تى قىزىلوردا وبلىسى بو­يىنشا دە­پارتامەنتىنىڭ باسشىسى گۇلميرا وتە­گە­نو­ۆانىڭ ايتۋىن­­­شا, گازدىڭ بولشەك ساۋ­دا­داعى باعاسى 3 كومپونەنتتەن تۇرادى. ونىڭ ىشىندە كوتەرمە باعانى ەنەرگەتيكا مينيسترلىگى, تاسىمالداۋ قۇنىن جەرگىلىكتى دە­پارتامەنت, ال جابدىقتاۋ قو­سىن­دىسى باعاسىن كوميتەت بە­كى­تەدى. وسىعان بايلانىس­تى 2019 جىلدىڭ شىلدە ايىندا «قازترانسگاز  ايماق» اق وكىل­دە­رى تاسىمال ءتاريفى جونىندە دە­پارتامەنتكە ءوتىنىش بەرەدى. ما­سە­­لەگە بايلانىستى قوعام وكىل­دە­رىن قاتىستىرا وتىرىپ, جاريا تىڭداۋ وتكىزگەن دەپارتامەنت سول جىلدىڭ قاراشا ايىندا تاسى­مال قۇنىن وتىنىمدەگى باعادان 34 پايىزعا تومەندەتىپ, بۇيرىق شى­عارادى. ونىمەن كەلىسپەگەن «قازترانسگاز ايماق» اق سوتقا جۇگىنىپ, ولاردىڭ تالابى ءۇش ساتىدا دا قاناعاتتاندىرۋسىز قال­دى­رىلدى.

دەپارتامەنت «قاز­ترانس­گاز ايماق» اق وبلىس­تىق فيليا­لى­نىڭ جوعارى تاريفتەن تاپقان نەگىزسىز تابىس سوماسىن بەل­گىلەپ, ءبىر جىلعا, ياعني 2022 جىلعى 1 تامىزعا دەيىن ۋاقىتشا وتەمدىك تاريف ەنگىزگەن ەكەن. تا­ريف­تەگى ايىرما تۇرعىندارعا وسىلاي قايتارىلۋى ءتيىس بولاتىن. «قازترانسگاز ايماق» اق سوتقا ارىز بەرگەندىكتەن بۇل بۇيرىقتىڭ دا جۇزەگە اسۋى توقتاپ تۇر.

وسىلايشا, ۋاقىت سوزىلىپ كەتتى. داۋدىڭ, سوڭعى نۇكتەسىن سوت قويادى. جالپى, بيىلعى 1 شىلدە­دەن باستاپ رەسپۋبليكا بو­يىن­شا گاز­دىڭ كوتەرمە باعاسى 15 پايىزعا دەيىن ءوستى. ال بىزدە كەرىسىنشە 5,9 پايىزعا تومەندەپ وتىر. وسى كۇنى وبلىس تۇرعىندارى 1 تەكشە مەتر گازعا (ققس قوسقاندا) بۇ­رىن­عى 20,9 تەڭگەنىڭ ورنىنا 19,7 تەڭگەدەن تولەپ وتىر.

ماسەلەگە بايلانىستى «قاز­ترانس­گاز ايماق» اق وبلىس­تىق فيليالىنىڭ ءباسپاسوز قىز­مەتىنە ساۋال جولدادىق. وب­لىس­تاعى «اق­شا­بۇلاق» كەن ورنىنان قانشا گاز وندىرىلەتىنىنەن ولار دا بەيحا­بار بولىپ شىقتى. «گاز جانە گاز­بەن جابدىقتاۋ تۋرالى» 2012 جىلعى 9 قاڭتارداعى قازاقستان رەس­پۋبليكاسى زاڭىنىڭ 5-بابى 2 تارماقشاسىنا سايكەس قازاقستان رەسپۋبليكاسى ۇكىمەتىنىڭ 2012 جىلعى 5 شىلدەدەگى № 914 قاۋ­لى­سىمەن «قازترانسگاز» اق گاز جانە گازبەن جابدىقتاۋ سالا­سىن­داعى ۇلتتىق وپەراتور بولىپ ايقىنداعان. وبلىس حالقى تۇ­تى­نىپ وتىرعان «كوگىلدىر وتىن» كولەمىندەگى جەرگىلىكتى ءوندىرىس ۇلەسىن اتالعان ۇلتتىق وپەراتور بىلەدى. سونىمەن قاتار جاڭاعى زاڭعا سايكەس جىل سايىن تاۋارلىق گازدى كوتەرمە ساۋدادا وتكىزۋدىڭ شەكتى باعالارىن ەنەرگەتيكا مي­نيستر­لىگى ءار وبلىس ءۇشىن جەكە بەل­گىلەپ وتىرعانىنان حاباردار بول­دىق.

جاۋاپتى ماماندار باتىس وبلىستارمەن سالىستىرعاندا سىر بويىندا گازدىڭ تاسىمال قۇ­نى­نىڭ نەلىكتەن قىمبات ەكە­نىنە تۇسىنىك بەردى. تاراتۋ جۇ­يە­لە­رى ار­قى­لى گازدى تاسىمالداۋ ءتاري­فىن «تابيعي مونوپوليالار تۋرا­لى» قازاقستان رەس­پۋب­لي­كا­سى زاڭىنا سايكەس ۋا­كى­لەتتى ورگان 5 جانە ودان دا كوپجىلدىق كە­زەڭ­گە بەلگىلەيدى.

بىرىنشىدەن, گازدى تاسىمالداۋ باعاسىنىڭ وسۋىنە «قازترانسگاز ايماق» اق-تىڭ 21 ملرد تەڭ­گە­گە جۋىق قارىز قاراجاتىن تا­رتۋ ارقىلى ينۆەستيتسيالىق باع­دار­لا­مانى جۇزەگە اسىرۋى اسەر ەتكەن. باعدارلاما اياسىندا ارال, بايقوڭىر قالالارى, ايتەكە بي, شيەلى, جاڭاقورعان كەنتتەرى مەن قىزىلوردا قالاسىنداعى قا­را­ۋىل­توبە ەلدى مەكەنى گازداندىرىلدى. بەس اۆتوماتتى گاز تاراتۋ ستانساسى, 64 شاقىرىم بۇرما-قۇبىر, 13 گاز رەتتەۋشى پۋنكت, 174 گاز رەتتەۋشى شكافتى پۋنكت سا­لى­نىپ, پايدالانۋعا بەرىلدى, 1 232 شاقىرىمدىق كوشەارالىق گاز تاراتۋ جەلىلەرى پايدا بولدى. 2013 جىلعى 27 جەلتوقساندا قول قويىلعان №44 ءوزارا تۇسى­نىس­تىك جانە ىنتىماقتاستىق تۋرا­لى مە­موراندۋمعا سايكەس ينۆەست­باع­دارلامانىڭ باستاماشىسى – قىزىلوردا وبلىسىنىڭ اكىمدىگى.

تۇرعىندار كوكەيىندە «گاز­دان­دىرۋ اياسى ۇلعايعان سايىن شىعىن كوبەيدى دەلىك, بىراق پايدا تۇسىرەتىن تۇتىنۋشىلار سانى جىل ساناپ ارتىپ وتىرعانى نەلىكتەن ەسكەرىلمەيدى؟» دەگەن دە ساۋال بار. «قازترانسگاز ايماق» اق وبلىستىق فيليالى ماماندارى ابونەنتتەر جىل سايىن قوسىلىپ جاتقانىمەن دە ولار تۇتىناتىن گاز كولەمى از ەكەنىن ايتادى. گاز پايدالاناتىن ءىرى ونەركاسىپتىك ورىندار جوقتىڭ قاسى. ازىرشە وبلىستاعى وسىنداي كاسىپورىن «قىزىلوردا جىلۋ ەلەكتر ورتا­لى­عى» مكك بولىپ وتىر.

مىسالى, گاز تاسىمالداۋ كو­لە­­مى اقتوبە وبلىسىندا – 1,4 ملرد, ماڭ­عىس­تاۋ­دا – 2,9 ملرد, اتىراۋ وبلىسىندا – 943 ملن تەكشە مەتر. ال قىزىلوردا وبلىسىندا ونىڭ كولەمى نەبارى 452 ملن تەكشە مەتر بولىپ وتىر. «بۇل كرەديتتىك قارىزداردى وتەۋ ءۇشىن قاجەتتى تاريفتىك كىرىستى قامتاماسىز ەت­پەي­دى» دەيدى اك­تسيو­نەرلىك قوعام وكىلدەرى.

قازىر اۋدانداردى گازدان­دىر­­عانعا دەيىن قىزىلوردا قالا­سىن­­داعى «كوگىلدىر وتىن» قۇنى تومەن بولعانىن جانە اۋداندارعا تارتىلعان گاز شىعىنىنىڭ وبلىس تۇتىنۋشىلارى ەسەبىنەن تولتىرىلۋى قيسىنسىز ەكەندىگىن ايتىپ جۇرگەندەر كوپ. «قازترانسگاز ايماق» اق قىزىلوردا فيليالى ما­ماندارىنىڭ بۇعان دا ايتار ءۋاجى بار ەكەن.

«قىزىلوردادا گاز باعاسى نەگە قىم­بات؟» دەگەن ساۋالدى قوي­عاندا بىل­گە­نى­مىز وسى بول­دى. «ار­داگەرلەر داۋىسى» قو­عام­­دىق ۇيىمى وسى ماسەلەنى بىر­نە­شە مارتە كوتەرىپ, وبلىستىق قو­­عامدىق كەڭەس تە گاز باعاسىن ار­زانداتۋ تالابىن قويعان. بىراق جەر­­گىلىكتى بيلىك وكىلدەرى سوت تار­­­تى­­­بى­مەن قارالىپ جاتقان ما­سە­­لە­نى وزگە ورگاندار نەمەسە لا­ۋازىمدى ادامدار قاراۋعا, با­قى­لاۋعا الا المايتىنىن العا تار­تادى.

سونىمەن تارازى باسىن تۇتى­نۋ­­شى تالابى باسا ما؟ الدە مونو­پو­ليست مۇددەسى جوعارى شىعا ما؟ ول ەندى سوت شەشىمىنە باي­لانىس­تى.

 قىزىلوردا وبلىسى