ەلدىڭ رۋحىن سەرپىلتىپ, ەڭسەسىن كوتەرگەن, ءسويتىپ, ەلدىگىمىزدىڭ ەرەن ۇلگىسىن پاش ەتكەن «مادەني مۇرا» مەملەكەتتىك باعدارلاماسى ەلباسىمىز نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ باستاماسى ەكەنىن بارشا جۇرت بىلەدى.
ناقتى ايتار بولساق, 2003 جىلى قازاقستان حالقىنا جولداۋىندا پرەزيدەنت «مادەني مۇرا» مەملەكەتتىك باعدارلاماسىن جاريا ەتىپ, ونى جۇزەگە اسىرۋدى ۇكىمەتكە تاپسىرعان ەدى. باعدارلامانىڭ ءىس-شارالارىن ازىرلەۋشى, ۇيىمداستىرۋشى, ۇيلەستىرۋشى ورتالىق مەملەكەتتىك ورگان رەتىندە مادەنيەت, اقپارات جانە قوعامدىق كەلىسىم مينيسترلىگى بەلگىلەندى.
ەلباسى بەلگىلى مەرزىم قويىپ تاپسىرعان باعدارلامانى ازىرلەۋ جۇمىسى مەملەكەتتىك دەڭگەيدە بۇرىن-سوڭدى قولعا الىنباعان اسا كۇردەلى جوبا بولعاندىقتان, ءبىرشاما ۋاقىتقا سوزىلىپ كەتتى. ويتكەنى, مۇنشالىقتى اۋقىمدى جوباعا نەنى ەنگىزۋ كەرەك, نەنى قويا تۇرۋ كەرەكتىگىن, ونىڭ كريتەريلەرىن انىقتاۋدا, تالابى مەن تالعامىنا كەلگەندە كوپشىلىگىمىز ابدىراپ قالدىق. وسى ءتۇبىرلى ماسەلەلەردى شەشۋدە سول كەزدەگى مينيستر مۇحتار قۇل-مۇحاممەد ءوزىنىڭ العىرلىعى مەن بىلىكتىلىگىن تاعى تانىتتى. مەن باستىقپىن دەمەدى, قولىنا قالام الىپ, بىزبەن بىرگە باعدارلاما جاساۋدىڭ قارا جۇمىسىنا ارالاسىپ كەتتى. الدىمەن باعدارلامانىڭ تۇجىرىمداماسىن ازىرلەپ, بەكىتتىردى. مينيسترلىكتىڭ قىزمەتكەرى اسقار سماعۇلوۆتى ەكى مارتە ءماسكەۋگە جىبەرىپ, ول جاقتان قاپ-قاپ كىتاپ الدىرتتى. ايتەۋىر, ءتۇنى بويى ۇيىقتاماي كىتاپ اقتارىپ, قاعاز قوپارىپ, جۇمىسقا كوزى قىزارىپ شارشاپ كەلىپ جۇرگەنىنە ءبىز كۋامىز. عالىمدارمەن كەڭەستى, ماماندارمەن پىكىرلەستى, سۇرلەنىپ جاتىپ قالعان مۇراعاتتاردى كوتەرتتى. ءسويتىپ, «الەمدىك تاريحي وي سانا» 10 توم, «قازاقستان تاريحى ەجەلگى دۇنيە شىعارمالارىندا» 2 توم, «قازاقستان تاريحى ءىح-ءحVىى عاسىرلارداعى اراب دەرەككوزدەرىندە» 3 توم, «قازاقستان تاريحى V-ءحVىى عاسىرلارداعى يران-پارسى دەرەككوزدەرىندە» 5 توم, «قازاقستان تاريحى حV-حح عاسىرلارداعى تۇركىتىلدى دەرەككوزدەردە» 5 توم, «قازاقستان تاريحى قىتاي دەرەككوزدەرىندە» 5 توم, «قازاقستان تاريحى موڭعول دەرەككوزدەرىندە» 3 توم, «قازاقستان تاريحى ءحVى-حح عاسىرلارداعى ورىس دەرەككوزدەرىندە» 10 توم, «قازاقستان تاريحى ءحىى-حح عاسىرلارداعى باتىس دەرەككوزدەرىندە» 10 توم, «الەمدىك فيلوسوفيالىق مۇرا» 20 توم, «الەمدىك مادەنيەتتانۋ وي-ساناسى» 10 توم, «الەمدىك الەۋمەتتانۋ وي-ساناسى» 10 توم, «الەمدىك ساياساتتانۋ وي-ساناسى» 10 توم, «ەكونوميكالىق كلاسسيكا» 10 توم, «الەمدىك پسيحولوگيا» 10 توم, «الەمدىك پسيحولوگيا وي-ساناسى» 10 توم شىعارامىز دەپ جوسپارلاتتى. اپىر-اۋ, مۇنشالىقتى ماتەريالداردى قالاي, قايدان تابامىز دەپ ماماندار ءمينيستردىڭ بۇل تسيفرلارىنا كۇدىك كەلتىرىپ, باستارىن شايقاستى. حالقىمىزدىڭ «كوز قورقاق, قول باتىر» دەيتىنى راس ەكەن, ارادا 7-8 جىل وتكەندە وسىلاردىڭ كەيبىرىنىڭ جيناقتالعان ماتەريالدارى اتالعان تومدىقتارعا سىيماي, ولارعا 3,5,10 تومنان قوسىمشا ءبولىنىپ جاتتى.
ال ارحەولوگيالىق قازبا زەرتتەۋلەرىن رەتتەۋ, تاريحي-مادەني ەسكەرتكىشتەردى قالپىنا كەلتىرۋ, رەستاۆراتسيالاۋ نىساندارىن ءتۇزىپ, سۇرىپتاۋ, شەتەلدەرگە تاريحي-ەتنوگرافيالىق ەكسپەديتسيالار كەستەسىن جاساپ, ولاردى باعدارلامانىڭ ءىس-شارالار جوسپارىنا ەنگىزۋ ماسەلەسىمەن سول كەزدەگى ۆيتسە-مينيستر ەرمەك امانشاەۆتىڭ توبى اينالىستى.
بىزگە دۋالى اۋىز جازۋشىلارمەن, ادەبيەت جانە ونەر ينستيتۋتىمەن, جازۋشىلار وداعىمەن كەڭەسە وتىرىپ, الەمدىك كوركەم ادەبيەتتىڭ كلاسسيكالىق 100 تومىن ءتىزۋ, ەنتسيكلوپەديالىق انىقتامالىق ادەبيەتتەردى ناقتىلاۋ تاپسىرىلدى.
ال قازاق فولكلورىنىڭ كوپ تومدىعىنا كەلسەك, مينيستر الدىمەن اقسەلەۋ سەيدىمبەكتى شاقىردى. ول اڭگىمەگە مەن دە قاتىسقان ەدىم. «اقا, بۇرىننان قازاق فولكلورىن ءجۇز توم ەتىپ شىعارۋ كەرەك دەپ ءار جەردە ايتىپ جۇرگەنىڭىزدى بىلەمىن. سول سوزىڭىزدە نەگىز بار ما؟ ءجۇز تومدىق دەپ جوسپارلاپ الىپ, ەرتەڭگى كۇنى ۇياتقا قالىپ جۇرمەيمىز بە؟!» دەگەن ماعىنادا اڭگىمە ءوتتى. اقاڭ, تازا عالىمدىعىنان بۇرىن شەجىرەلىگى باسىم, تالانتتى قالامگەر اعامىز عوي. ول كىسى «قازاقتىڭ حالىق ادەبيەتى» دەگەن ايدارمەن بۇرىن جارىق كورگەن 17 تومدى قوسقاندا, جالپى قازىردىڭ وزىندە فولكلوردىڭ 50 تومدىعى دايىن ەكەنىن جەتكىزدى.
كەلەسى كەلەلى اڭگىمە ايگىلى فولكلورشى, اكادەميك سەيىت قاسقاباسوۆ اعامىزبەن بولدى. ول كىسى ءبىزدىڭ ارحيۆىمىزدە فولكلورلىق قازىنا اسا مول ەكەنىن, نەلەر ءبىر قۇندى ماتەريالدار جاتقانىن, كەڭەس زامانىندا ولاردىڭ تالايىن جارىققا شىعارۋ تۇگىلى, جاتقان جەرىنەن قوزعاۋعا دا رۇقسات ەتىلمەگەنىن ءسوز ەتتى. ول ماتەريالداردىڭ ءبارى دە ەسكى, كۇلگە اينالىپ جوعالىپ كەتۋدىڭ الدىندا تۇرعان, ءبارى دە قادىم جازۋىمەن ساقتالعان ەكەن. بۇگىندە ول جازۋدى تانيتىن ماماندار مۇلدەم سيرەدى. قازاق ءبىر دۇنيەسىمەن ماقتانار بولسا – ول اۋىز ادەبيەتىنىڭ تەڭدەسى جوق ەرەن ۇلگىلەرىمەن, فولكلورىمەن ماقتاناتىنى ءسوزسىز. سوندىقتان, سورەلەردە شاڭ باسىپ, قۇشاق-قۇشاق سۇرلەنىپ جاتقان قاعازدار ءجۇز تومنان اسىپ كەتۋى دە مۇمكىن دەگەندەي تۇجىرىم جاسادى.
سەيىت اعامىز ءار تومعا قانداي ماتەريال, نە دۇنيە ەنگىزۋگە بولاتىنىن تالداپ-تاراتىپ, جۇزتومدىقتىڭ قۇرىلىمىن جاساپ اكەلدى. وسى جوبا نەگىز بولىپ, مينيستر باعدارلاماعا قازاق فولكلورىن «بابالار ءسوزى» دەگەن اتاۋمەن ءجۇز توم ەتىپ بەكىتتىردى.
باعدارلامانىڭ ءىس-شارالار جوباسى دايىن بولعان كەزدە ونى جۇزەگە اسىرۋشى قوعامدىق كەڭەس قۇرىلدى. قوعامدىق كەڭەسكە العاشقى توراعا – سول كەزدەگى ۆيتسە-پرەمەر, ۇلتتىق رۋحانياتىمىزدىڭ ۇلكەن جاناشىرى يمانعالي تاسماعامبەتوۆ بەلگىلەندى. كەيىننەن كەڭەس جۇمىسىنىڭ ويداعىداي جالعاسىپ, بەلسەندى قارقىن الۋىنا پرەزيدەنت اكىمشىلىگى باسشىسىنىڭ ورىنباسارى ماۋلەن اشىمباەۆ قىرۋار ەڭبەك سىڭىرگەنىن ايتۋعا ءتيىسپىن. سوڭعى جىلدارى كەڭەس جۇمىسىن پرەزيدەنت اكىمشىلىگى باسشىسىنىڭ ورىنباسارى باعلان مايلىباەۆ جۇرگىزىپ, باعدارلامانى اياعىنا دەيىن جەتكىزدى, ءساتتى قورىتىندىلادى.
باعدارلامانىڭ ەڭ ءىرى جوباسىن – «بابالار ءسوزىنىڭ» 100 تومدىعىن اياقتاۋعا باسشىلىق جاساۋ كەيىنگى كەزدە تاعى دا وسى ءىستىڭ باستاۋىندا تۇرعان مۇحتار قۇل-مۇحاممەدكە جۇكتەلدى. بۇل جوبانىڭ كوڭىلدەگىدەي جۇزەگە اسۋىنا مۇحتار ابرار ۇلىنىڭ ءوز ءىسىن باسپاگەرلىكتەن باستاعانى كوپ كومەكتەستى دەي الامىز.
ەندى, مىنەكي, ارادا 10 جىل وتكەندە ءار سالادان بەلگىلەنگەن كوپتومدىقتاردىڭ ءبارى دە جارقىراپ جارىققا شىقتى. ءسويتىپ, ولار قالىڭ وقىرماننىڭ كوزايىمىنا, قازاقستان عىلىمىنىڭ يگىلىگىنە اينالۋدا. ارحەولوگيالىق قازبا مۇرالارى دا, ەتنوگرافيالىق ەكسپەديتسيا ماتەريالدارى دا جيناقتالىپ, ناقتى جۇيەگە ءتۇستى. قازاقتىڭ تالايلى تاعدىرىندا ايشىقتى ورنى بار كوپتەگەن تاريحي-مادەني نىساندار قالپىنا كەلتىرىلدى. قول جەتكەن سول جەتىستىكتەردىڭ قاتارىندا «بابالار ءسوزىنىڭ» الار ورنى بولەكشە... بۇعان دەيىن ءار جەردە شاشىلىپ, قۇرىپ كەتۋدىڭ از-اق الدىندا قالعان حالقىمىزدىڭ رۋحاني مۇراسى 100 تومعا جيناقتالىپ, ءوزىنىڭ ماڭگى ولمەس ومىرىنە بەت الدى. بۇل قۋانىش – ەل مارتەبەسى, مەملەكەت ابىرويى. تاسقا باسىلعان وسىناۋ مول مۇرا ەندىگى كەزەكتە قازاق حالقىنىڭ باعا جەتپەس قازىناسىنا, كەلەر ۇرپاقتىڭ باقيلىق يگىلىگىنە اينالادى. ماڭگىلىك ەل بولۋدىڭ بۇل دا ءبىر كەمەل كەپىلى.
شىنتۋايتىندا, ءالى دە 10-15 تومعا جەتەتىن ماتەريالدار بار دەسە-ءدى ماماندار. ءجايى كەلسە ولار دا الداعى ۋاقىتتا رەتىمەن جارىققا شىعا جاتار. بىراق, الدىمەن مادەني ومىرىمىزدەگى مىناۋ جارقىن جاڭالىقتىڭ ماعىناسىن ءتۇسىنىپ, تەرەڭىنە بويلاپ, ءبىر تۇيىندەپ العان ءجون سەكىلدى. ەڭ باستىسى – بۇل تومدىقتار الەمدە انالوگى جوق بىرەگەي باسىلىم ەكەنىن ءاربىر قازاقتىڭ ءبىلىپ جۇرگەنى, ءاردايىم ايتىپ جۇرگەنى, قاشاندا ماقتانىش ەتىپ جۇرگەنى ءجون بولماق.
ءسوز رەتىندە, ارحيۆ سورەلەرىندە جاتقان قيساپسىز قولجازبالاردى بۇرقىراتىپ شاڭىن قاعىپ, قادىم جازۋىنان كيريلليتساعا اۋدارۋ كوپ-كوپ قيىندىق تۋدىرعانىن ايتۋ پارىز. ويتكەنى, ادەبيەت جانە ونەر ينستيتۋتىندا كونە قادىمدى تالداي بىلەتىن ءۇش-ءتورت مامان عانا بار ەكەن. ولار ينستيتۋتتاعى ءوزىنىڭ تىكەلەي مىندەتىمەن قوسا, وسى قوعامدىق كەڭەستىڭ جۇمىسىن دا كوز مايىن تاۋىسىپ, شاڭعا تۇنشىعىپ, تۇشكىرىپ-پىسقىرىپ جۇرسە دە, ون جىلعا جۋىق ىزدەنىس جاساپ, ابىرويمەن اتقارىپ شىقتى. ءسويتىپ, ولاردىڭ جىلىنا 9-10 كىتاپتان ارتىق دايىنداۋعا مۇمكىندىگى بولمادى. ءبىز ونى دا ءتۇسىندىك, تىقاقتاپ مازالارىن الا بەرمەدىك. باستاعان ءىستى ابىرويمەن اياقتاساق دەپ ارمان ەتتىك.
ينشاللا, بۇگىندە سول ارمانعا دا جەتتىك...
ايتايىن دەگەنىم – «بابالار ءسوزى» ءجۇز تومدىعى قالاي باستالىپ, وقىرمانعا جول تارتقانى تۋرالى قىسقاشا مالىمەت بەرۋ ەدى.
وسى يگى ءىستىڭ ەلباسىمىز نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ ۇسىنىسىمەن قولعا الىنعانى, پرەزيدەنتتىڭ حالىق مۇراسىنا مۇندايلىق ناقتى قامقورلىق كورسەتكەنى, بار جاعدايدى جاساپ بەرگەنى – ءبىزدىڭ مەملەكەت رەتىندەگى مەرەيىمىز, ۇلت رەتىندەگى ۇلى جەتىستىگىمىز.
الىبەك اسقار,
«مادەني مۇرا» باعدارلاماسى
قوعامدىق كەڭەسىنىڭ بۇرىنعى
جاۋاپتى حاتشىسى.
