بولاشاقتىڭ ايقىن باعدارى

بارشا قازاقستاندىقتار ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ بيىلعى جولداۋىن الداعى كەزەڭدەردە ەل دامۋىنا تىڭ سەرپىن بەرەتىن, ۇلت­تىڭ بولاشاعىن كەمەل ەتەتىن, ەكو­نوميكالىق دامۋدى جوعارى كوتە­رە­تىن جانە قازاقستاننىڭ ۇلتتىق يدەياسى مەن مەملەكەتتىك يدەولوگياسىن ايقىنداپ بەرگەن اسا ماڭىزدى تاريحي قۇجات رەتىندە قابىلدادى. تاريحتىڭ وتكەنىنەن ساباق الا وتىرىپ, ىلگەرى جىلجۋ ءبىزدىڭ باستى ۇستانىمىمىزعا اينالىپ كەلەدى. مۇنىڭ ەل دامۋىنداعى زور ماڭىزى بارلىعىن مەملەكەت باسشىسى ءاردايىم ايتىپ تا كەلەدى. جالپى, وتكەننىڭ دە, بۇگىنگىنىڭ دە ءتيىمدى تۇستارىن ىسكەرلىكپەن پاي­دالانا وتىرىپ, بولاشاقتى بولجاۋ جانە دە سول بولاشاقتى جوس­پارلاۋ الەمنىڭ بۇگىنگى دامۋ ۇردىسىندە زور ماڭىزعا يە بول­ماق­شى. قازاقستاننىڭ 2050 جىلعا دەيىنگى دامۋ ستراتەگياسى, وسى تۇرعىدان كەلگەندە, تاۋەلسىز ەلى­مىز ءۇشىن تاريحي قۇجات بولىپ تابىلادى. وسى ورايدا, ەل بولا­شا­عىن جوسپارلاۋ جانە دە ونى ەكى كەزەڭگە, ياعني ءبىرىنشى كەزەڭىن 2030 جىلعا دەيىن, ال ەكىنشى كەزەڭىن 2030-2050 جىلدار ارالىعىنا بەلگىلەي وتىرىپ, اتقارىلاتىن ناقتىلى ىستەردىڭ ايقىندالۋى ءبىزدىڭ سەنىمدى تۇردە دامۋىمىزعا كەپىلدىك بەرەرى دە انىق. ەل دامۋىنىڭ بەسجىلدىقتارعا جوسپارلانىپ, ءبولىنۋى قىتاي, ما­لاي­زيا, سينگاپۋر سياقتى ەلدەردىڭ ۇزاقمەرزىمدى جوسپار بويىنشا جۇمىس ىستەۋىن قامتاماسىز ەتىپ كەلەدى. كەڭەس وداعى كەزىندەگى بەس­جىل­دىقتاردى دا ۇمىتا قويعان جوق­پىز. الايدا, سوتسياليستىك جوس­پارلى ەكونوميكادان قازاقستان دامۋ ستراتەگياسىنىڭ اراسىندا زور ايىرماشىلىقتار بار. ەڭ اۋەلى, ءبىزدىڭ قازىرگى ستراتەگيامىز دامۋدىڭ ۇزاقمەرزىمدى اۋ­قىمىن قامتيدى. الداعى ۋا­قىت­­تا نە ىستەيتىنىمىز جانە وعان قول جەتكىزۋدىڭ ستراتەگيالىق با­عىت­تارى كورسەتىلىپ وتىر. بۇل ورايدا, ەلباسى ءوز جولداۋىندا: «ەگەر ەل ءوز باعىتى مەن باراتىن اي­لا­عىن بىلمەسە, ەشقانداي جەل وڭى­نان سوقپايدى», دەي كەلىپ, قازاقستاندىق دامۋدىڭ جاڭا ستراتەگياسىن العا تارتتى. ءبىز ەندىگى ارادا وسى ستراتەگيا ارقىلى ەلى­مىزدىڭ قاي باعىتپەن داميتىنىن دا, قايدا باراتىنىمىزدى دا اي­قىن ءبىلىپ وتىرمىز. ەلباسى تاياۋداعى كەزەڭدەرگە جانە 2050 جىلعا دەيىن بارشا قازاقستاندىقتاردىڭ الدىنا تاريحي مىندەتتەر قويا وتىرىپ, وتانىمىزدىڭ الەمنىڭ ەڭ دامىعان 30 مەملەكەتىنىڭ قا­تارىنا قوسىلۋ مۇراتىن باس­تى مىندەت ەتىپ بەلگىلەدى. ءجا­نە دە «قا­زاقستان-2050» دامۋ ستراتەگياسىنىڭ التىن ارقاۋى, ءتۇپ قازىعى, ۇلى باعدارى ءماڭ­گى­لىك ەل بولۋ ۇلتتىق يدەياسى ايقىندالدى. ال ەندى ماڭگىلىك ەل بولۋ ءۇشىن دە وسىنداي اۋقىمدى دا الەۋەتتى ستراتەگيا كەرەك بولاتىن. سول جاسالدى. ماڭگىلىك ەلدىڭ ىرگەتاسى قالاندى. بۇل ءبىزدىڭ بولاشاعىمىزدىڭ كەمەل دە جارقىن بولاتىندىعىنا سەندىرەدى. ءبىزدىڭ ەنشىمىزگە اتا-بابالار ارمانىن اقيقاتقا اينالدىرۋ ۇلەسى ءتيىپ وتىر. ەلىمىزدىڭ دامۋ ستراتەگياسىن ويداعىداي ورىنداۋ ارقىلى ءبىز قازاقستاننىڭ ءححى عاسىردا الەمدىك ەكونوميكاداعى تۇراقتى دامۋىن قامتاماسىز ەتە الامىز. سول ماقساتقا جەتۋ جولدارى جول­داۋ­دا تولىق ءارى جان-جاقتى ايتىلدى. اسىرەسە, ەلىمىز قۋاتتى بولىپ, ەكونوميكامىزدىڭ تۇراقتى دامۋى ءۇشىن ەنەرگەتيكالىق تاۋەل­دىلىكتى بولدىرماۋىمىز كەرەك. قازاقستاننىڭ ەنەرگەتيكالىق قۋات كوزدەرىمەن قاجەتتى ءمول­شەردە ءارى تولىق قامتاماسىز ەتىلۋى ءبىزدىڭ ەلىمىزدە كەڭ كولەمدە جۇرگىزىلىپ جاتقان يندۋستريا­لاندىرۋ باع­دار­­لامالارىنىڭ ويداعىداي ورىن­دالۋىنىڭ باستى كەپىلى دەۋ­گە نەگىز بار. ءتىپتى, ەلەكتر قۋا­تىن­­سىز كۇندەلىكتى تىنىس-ءتىر­شى­لىكتىڭ ءوزىن كوزگە ەلەستەتۋ ءمۇم­كىن ەمەس. ەلىمىز قۋاتتى, ءوزىمىز باي بول­عىمىز كەلسە, قا­زاقستانعا دا سەنىمدى ەنەرگيا كوزى كەرەك. وسى ورايدا, ەلباسى ءوز جولداۋىندا قازاقستاندا اتوم ەلەكتر ستانساسىن سالۋ ءىسىن قولعا الاتىن كەز كەلگەندىگىن ورىندى اتاپ كورسەتتى. قازىرگى ۋاقىتتا جانە بولا­شاق­تا دا ارزان ءارى سەنىمدى ەنەرگيانى تەك اتوم ەلەكتر ستانسالارى عانا وندىرەتىندىگىن الەمدىك تاجىريبە دە كورسەتىپ وتىر. بۇل جونىندە ءسوز تالاستىرۋدىڭ دا قيسىنى جوق. ويتكەنى, ۋران قازىرگى ۋاقىتتاعى باسەكەلەستىك قابىلەتى اسا جوعارى بىردەن-ءبىر ەنەرگيا كوزى بولىپ تا­­بىلادى. ۋراننىڭ جوعارى كون­تسەنت­راتسيالانعان ەنەرگيا كوزى رەتىندە كومىر, مۇناي, گاز سياق­تى وزگە ەنەرگەتيكالىق وتىن ءتۇر­لەرى­نەن ءارى جەڭىل, ءارى ارزان, ءارى ۇزاققا جارامدىلىعىمەن دە, تاسىمالداۋ شىعىنىنىڭ ازدىعىمەن دە كوپتەگەن ارتىقشىلىعى, باستى ايىرماشىلىعى بار. ازىرگە ۋراننان باسقا ارزان ءارى ءتيىمدى ەنەرگيا كوزىنىڭ بالاما ءتۇرى دە تابىلا قويعان جوق. اتاپ ايتقاندا, 1 كيلوگرامم ۋران ءدال وسى مولشەردەگى كومىردەن 20 مىڭ ەسە كوپ ەلەكتر قۋاتىن بولەدى. ياعني 1 كيلوگرامم ۋران 20 توننا كومىر ەنەرگياسىنا تەڭ كەلسە, قۇنى جاعىنان دا وسىنداي ۇلكەن ايىرماشىلىقتى كورۋگە بولادى. ماسەلەن, 1 كي­لو­ۆاتت-ساعات ەلەكتر قۋاتىن ءون­دى­رۋگە جۇمسالاتىن كومىردىڭ قۇ­نى 4 ەۋروتسەنت بولسا, وسىنداي مولشەردەگى ۋراننىڭ قۇنى 0,4 ەۋروتسەنت, ياعني ۋران كومىردەن 10 ەسە ارزانعا تۇسەدى. ءبىر رەاكتورلى اتوم ەلەكتر ستانساسىنداعى ەنەرگيا بلوگىن (ۆۆەر-1000) 41 توننا ۋران وتىنى ءبىر-ءبىر جارىم جىل بويى قامتاماسىز ەتە الادى. اتوم ەنەرگەتيكاسىنىڭ تيىمدىلىگىن مىنا ءبىر جاي دا ايعاقتاي تۇسسە كەرەك. مىسالى, قۋاتتىلىعى 2000 مۆت-تىق ترويتسك گرەس-ىندە كۇنىنە شامامەن 120 ۆاگون, 7200 توننا كومىر جاعىلادى ەكەن. قازاقستان اۋماعىندا قازىر 1-1,5 ميلليون تونناعا جۋىق تابيعي ۋران قورى بارلىعى بەلگىلى بولىپ وتىر. اقش-تىڭ يادرولىق-وتىندىق تسيكل ماسەلەلەرى ءجونىن­دەگى بەدەلدى اپتالىعى «Ux Weekly»-ءدىڭ جاريالانىمى بو­يىن­شا, قازاقستان ۋران ءوندىرىسى جونىنەن كانادا مەن اۆستراليادان كەيىنگى ءۇشىنشى ورىندا بولسا, بارلانعان ۋران قورى بويىنشا دا الدىڭعى ورىنداردىڭ بىرىندە. وسى ورايدا, ءبىز ەندىگى ارادا مىنا جايلاردى دا ەسكەرۋىمىز كەرەك. اتوم ەلەكتر ستانساسى سىرتقى قا­بات­تاعى تابيعي فاكتورلاردان تاۋەلسىز بولىپ كەلەتىندىكتەن دە ونى گەوگرافيالىق كەز كەلگەن جەر­گە, سونىڭ ىشىندە تاۋلى جەرلەرگە دە سالۋعا بولادى. سونداي-اق, اۆتونوميالىق رەجىمدە جۇمىس ىستەيدى, وتىن شىعىنى دا از. جىل­دام نەيترونمەن جۇمىس ءىس­تەي­تىن اەس رەاكتورىنىڭ اتموسفەرانى لاستاۋى دا وتە تومەن بو­لا­تىن­دىعىن الەمدىك تاجىريبە كورسەتىپ وتىر. قازىرگى كەزدە الەمنىڭ دامى­عان ەلدەرىنىڭ كوپشىلىگى اتوم ەلەك­تر ستانسالارى ارقىلى ءوندى­رىل­گەن ەنەرگيانى كوبىرەك پايدالانادى. مىسالى, اقش-تا تۇ­تى­نۋعا قاجەتتى بارلىق ەلەكتر ەنەر­گياسىنىڭ – 23, فرانتسيادا – 75, جاپونيادا 48 پايىزىن اتوم ەلەكتر ستانسالارى بەرەدى. وزدەرىندەگى اتوم ەلەكتر ستانسالارى ارقىلى ءبىر جىلدا اقش – 836,7, فرانتسيا – 439,7, جا­پونيا – 263,8, رەسەي – 177,3, كورەيا – 142, گەرمانيا 140,5 ميلليارد كيلوۆاتت-ساعات ەلەكتر ەنەرگياسىن الىپ وتىر. ءبىز 2014 جىلى قازاقستاندا وندىرىلەتىن بارلىق ەنەرگيا قۋاتىن 97,9 ميلليارد كيلوۆاتقا جەتكىزۋدى جوسپارلاپ وتىرمىز. الداعى ۋاقىتتا قازاقستان ەنەرگەتيكالىق جاعىنان وزگەلەرگە تاۋەلدى بولماس ءۇشىن اەس سالۋدىڭ ماڭىزدىلىعى دا, قاجەتتىلىگى دە ايقىن سەزىلە باستارى انىق. سون­داي-اق, ەلىمىزدە كەڭ كولەمدە جۇرگىزىلىپ جاتقان يندۋستريالاندىرۋ باعدارلاماسىنا سايكەس, الداعى ۋاقىتتا ەنەرگەتيكالىق قۋات كوزدەرىنە دەگەن سۇرانىستىڭ وسە تۇسەرى دە ءسوزسىز. ال اتوم ەنەر­­گياسىن پايدالانۋ بۇل سالا­دا­­عى تاپشىلىقتى جويىپ قانا قوي­ماي, ونى كورشىلەس ەلدەرگە ەكسپورتتاۋعا دا مۇمكىندىك بە­رە­دى. «قازاقستان-2050» سترا­تەگيا­سىنىڭ تولىققاندى جۇزەگە اسۋى ەنەرگەتيكانى دامىتۋعا بايلانىستى ەكەندىگىن دە ايتۋعا ءتيىستىمىز. قازىر كەيبىر ەلدەردە جەڭىل نەيترونمەن جۇمىس ىستەيتىن ءتيىمدى رەاكتورلار دا ىسكە قوسىلعان. ءدال وسىنداي جەڭىل نەيتروندى رەاكتوردىڭ ءبىرى قازاقستاننىڭ اقتاۋ قالاسىندا سالىنىپ, سول ارقىلى تەڭىزدىڭ تۇزدى سۋى تۇششى­لاندىرىلىپ جانە ەلەكتر ەنەرگياسى دا ءوندىرىلىپ كەلەدى. سوندىقتان دا اتوم ەنەرگياسىن پايدالانۋ قازاقستاندا ەندى عانا قولعا الىنعالى وتىرعان جوق دەپ سانايمىز. ەندىگى ارادا قازاقستاننىڭ ءوز اتوم ەلەكتر ستانساسىنىڭ بول­عانىن قۇپتايمىز. بۇدان باس تارتۋدىڭ قاجەتى جوق. ءوزى­مىز ۋران وندىرەمىز, ءوندىرىپ قانا قوي­مايمىز, ونىڭ قورى مەن ءون­دىرىلۋى جونىنەن الەمدە الدىڭ­عى ورىنداردىڭ بىرىندەمىز.سولاي بولا تۇرا, سول ۋراندى ەلەكتر ەنەر­گياسىن وندىرۋگە پايدالانا الماي وتىرمىز. بولاشاق يادرو­لىق ەنەرگەتيكادا ەكەندىگىن مويىنداعانىمىز ءجون. اتوم ەلەكتر ستانساسىن سالۋ ارقىلى ءبىز ەلىمىزدەگى عىلىمي-تەحنيكالىق جاڭعىرۋعا دا جول اشىلاتىندىعىن ەسكەرۋگە ءتيىس­تى­مىز. قازاقستاننىڭ عىلى­مي-تەحنيكالىق ورلەۋىنىڭ جاڭا ءمۇم­كىندىكتەرى دە اشىلا تۇسەرى ءسوز­سىز. ەلباسىنىڭ بيىلعى جول­داۋىندا قازاقستاننىڭ 2050 جىلعا دەيىنگى دامۋىنىڭ باسىم باعىتتارىنىڭ ءبىرى رەتىندە «عىلىمي قامتىمدى ەكونوميكا قۇرۋ» تۋرالى اي­تىل­عاندىعىن ەسكەرەر بول­ساق, اتوم ەلەكتر ستانساسىن سالۋ مەن عىلىمنىڭ ساباقتاس ەكەن­دى­گىن دە ۇمىتپاعانىمىز ءجون. قازاقستاننىڭ اتوم ەنەرگياسىن بەيبىت ماقساتتا پايدالانۋ جونىندەگى حالىقارالىق ۇيىم – ماگاتە-ءنىڭ كونۆەنتسياسىنا قوسىلعاندىعى دا بەلگىلى. الايدا, بۇل جاي ەلىمىزدە اتوم ەنەرگياسىن بەيبىت سالادا پايدالانۋعا قولبايلاۋ بولا المايدى. ارينە, بۇل جوبانى ىسكە اسى­رۋ بارىسىندا ەڭ الدىمەن, قاۋىپ­سىزدىك ماسەلەسىنە باسىمدىق بەرىلەتىنى دە ءسوزسىز. اتوم ەلەكتر ستانسالارىن جىلدار بويى پايدالانىپ كەلە جاتقان ەلدەردىڭ تاجىريبەلەرى دە ەسكەرىلەتىن بولادى. سول ەلدەردىڭ بىلىكتى ماماندارى شاقىرىلىپ, بۇل سالاداعى جوبا تىڭعىلىقتى زەرتتەلەدى. ۇكى­مەت جانە وسى سالانى جۇزەگە اسىراتىن ۇيىمداردىڭ قاۋىپسىزدىك ماسەلەسىنە باسا نازار اۋداراتى­نى­نا دا سەنىمدىمىز. ۋرانعا باي قازاقستان سياقتى ەلدىڭ تازا ەنەر­­گيا كوزىن پايدالانۋعا تو­لىق قۇ­قىعى دا, مۇمكىندىگى دە ءاب­دەن بار. ولاي بولسا, ءبىز وسى ءمۇم­كىندىكتى جان-جاقتى پايدالانۋى­مىز كەرەك. ءبىز جاقسى ءومىر ءسۇر­گىمىز كەلسە, ءوز ۇرپاعىمىزعا جار­قىن ءومىر سىيلاعىمىز كەلسە ەل­با­سىنىڭ اتوم ەنەرگياسىن پايدالانۋ تۋرالى تاپسىرماسىن كوپ كەشىكتىرمەي قولعا الۋعا ءتيىستىمىز. ەنەرگيانىڭ جاڭا جەتىستىكتەرىن, اسىرەسە, كەلەشەگى مول ءتۇرىن ءتيىمدى پايدالانۋ ەلى­مىز­دىڭ باسەكەگە قابىلەتتىلىگىن جوعارىلاتاتىنى دا ءسوزسىز. جاڭا تەحنولوگيالار مەن ارزان ءارى ءتيىم­دى ەنەرگيا كوزدەرى ءوندىرىس قۋات­­­تارىنىڭ ونىمدىلىكتەرىن ءۇز­دىكسىز ارتتىرا تۇسۋگە تىڭ سەر­پىن بەرەرى دە انىق. قازىرگى ۋا­قىتتا ەنەرگەتيكالىق قۋات كوز­دەرى­­نىڭ تولىق جەتىسپەۋشىلىگى مەن باعاسىنىڭ قىمبات بولۋىنان ەكونوميكانىڭ كەي سالالارىندا ونىمدىلىكتىڭ تومەن بولىپ وتىرعاندىعىن دا جاسىرا المايمىز. مەملەكەت باسشىسى ءوز جول­داۋىندا: «ءبىز قولعا العان كەز كەلگەن ماسەلە بويىنشا جۇرت­شى­لىققا ءتۇسىندىرۋ جۇمىس­تا­رىن جۇرگىزۋىمىز كەرەك», دەپ ەسكەرتكەنىندەي, ەلىمىزدە اتوم ەلەكتر ستانساسىن سالۋدىڭ تاريحي قاجەتتىلىگى ماڭگىلىك ەل بولۋ يدەياسىن جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن اسا كەرەك دۇنيە ەكەندىگىن بارلىق قازاقستاندىقتار تۇسىنەر جانە قولدار دەگەن سەنىمدەمىز. مۇرات باقتيار ۇلى, پارلامەنت سەناتىنىڭ دەپۋتاتى.