سىرداريا وكرۋگى دەپ اتالعان قازىرگى تۇركىستان وبلىسىندا (ول كەزدە جامبىل وبلىسى دا تۇركىستان وبلىسىنا قاراعان) 1928 جىلى تاركىلەنگەن 1-توپتاعى بايلاردىڭ سانى – 89, 2-توپقا جاتقىزىلعانداردىڭ سانى – 202. بۇل ناۋقان 1930 جىلعا دەيىن جالعاسىپ, سىرداريا وكرۋگىنەن 627 ادام تاركىلەنىپ, 322 ادام جەر اۋدارىلعان. ونىڭ جەتەۋى اتۋ جازاسىنا كەسىلىپ, توعىزى ون جىلدان اسا ۋاقىتقا سوتتالعان. بۇدان كەيىن 1930-33 جىلدار ارالىعىنداعى ەڭ قاسىرەتتى ناۋبەت بولىپ ەسەپتەلەتىن اشارشىلىق كەلدى. ءتۇرلى فاكتىلەردى سارالاپ, قيسىن مەن سان قيلى دالەلدەمەلەرگە دەن قويساق, 1931-33 جىلدارداعى اشارشىلىق – گولوششەكيننىڭ الدىن الا ابدەن ويلاستىرىپ جاساعان جوسپارىنىڭ ناتيجەسىنەن تۋىنداعان. ونى ستالين قولداعان جانە بۇل قۇبىلىستىڭ سىرىن ۆكپ (ب) وك پوليتبيۋرو مۇشەلەرىنىڭ ءبارى ءبىلىپ وتىرعان. گولوششەكين قازاق حالقىن قىرعىنعا ۇشىراتۋ ءۇشىن 1926 جىلدان باستاپ بەس باعىت بويىنشا دايىندالعان. ءبىرىنشى باعىتى – ەل قامىن ويلايتىن اقىلدى دا حالىقشىل قايراتكەرلەردى بيلىك باسىنان كەتىرىپ, ولاردىڭ ورنىنا ساۋاتى تومەندەۋ, ءوزىنىڭ ايتقانىنان شىقپايتىن قازاقتاردى ىرىكتەپ الۋعا ارنالدى.
ەكىنشى باعىتى – وگپۋ مەن نكۆد-نىڭ جەرگىلىكتى جەرلەردەگى وكىلدەرىنىڭ وكتەمدىگىن كۇشەيتۋ جانە باي-كۋلاك دەسە اشۋ-ىزاسى تۋعانىنان بويلارىنا سىڭگەن كەدەي تاپتىڭ اراسىنان ىرىكتەلگەن كىسىلەردى ءتۇرلى دارەجەدەگى ۋاكىلدەر مەن اۋىل بەلسەندىلەرى ەتىپ تاعايىنداۋمەن بايلانىستىرىلدى.
ءۇشىنشى باعىتى – كەڭەستىك جۇيەگە وراي تيپتەندىرىلگەن «باي شارۋاشىلىقتارىن» جويۋعا باعىشتالدى. بۇعان ءستاليننىڭ 1927 جىلدىڭ ءساۋىر پلەنۋمىندا «بۇكىل كسرو بويىنشا تاپتىق كۇرەستى كۇشەيتۋ تۋرالى» اتتى بايانداماسى باستاما بولدى. وسى باياندامادان تۋىنداعان ۇسىنىستارعا وراي گولوششەكين قازاقستانداعى «باي شارۋاشىلىقتارى» يەلەرىن «بۇرىنعى زاماندى اڭسايتىن فەودالدار, جۇرتتىڭ ەڭبەگىن قانايتىن ۇستەم تاپ وكىلدەرى, سوندىقتان دا ولاردى مال-م ۇلىكتەرىنىڭ ءبىرىن دە قالدىرماي تاركىلەپ, وزدەرىن سوتتاپ, بولماسا قيىر شەتتەرگە جەر اۋدارىپ جىبەرۋ كەرەك!» دەپ ۇرانداتتى. ۇرانعا العاش ەرگەندەر جانە وعان جانىن سالا كىرىسكەندەر الگى وگپۋ, نكۆد قىزمەتكەرلەرى مەن اۋىلداردىڭ شولاق بەلسەندىلەرى بولدى. ولار, ءىرى «باي شارۋاشىلىقتارىمەن» قاتار, ورتا داۋلەتتى, ءتىپتى, ون بەس قوي, ءۇش سيىرى بارلاردى دا قارا تىزىمگە ەندىرىپ جىبەردى.
ءتورتىنشى باعىتى – اۋىل-اۋىلداردى جەدەل تۇردە وتىرىقشىلىق پەن كولحوزداستىرۋعا ۇندەگەن باستاماسىنا سايكەستەندىرىلدى. وسىنىڭ كەسىرىنەن كەڭەستىك جاڭا جۇيەنىڭ ءمانىسىن تۇسىنبەگەن جۇرت اينالادا قانداي قوعامدىق وزگەرىستەر بولىپ جاتقانىن, مۇنداي ساياساتتىڭ بولاشاعى نەگە اپارىپ تىرەيتىنىن باعامداماعانىنان ءارى-ءسارى كۇيگە ءتۇستى. تىرشىلىگىنىڭ شىرقى بۇزىلعان حالىق 1929-31 جىلدارى ءتيىستى كولەمدەگى ەگىستىك جەرلەرگە ەگىن ەگە المادى. كولحوزدار قۇرىلعانىمەن, ونىڭ بازالارىندا شارۋاشىلىق جۇمىستارىن جۇرگىزەتىن قۇرال-سايماندارى بولمادى. كولحوزدىڭ بار بايلىعى – مالمەن شەكتەلدى. از عانا جەرلەرگە ەگىلگەن استىقتان جۇرتقا ۇلەس تاراتىلماي, جينالعان ءونىمنىڭ ءبارى مەملەكەت بەكىتكەن سالىقتىڭ جوسپارىن ورىنداۋ ءۇشىن اۋدان, قالا ورتالىقتارىنداعى قويمالارعا جونەلتىلدى. كۇندىز-ءتۇنى ات ۇستىنەن تۇسپەي, شاپقىلاعان شولاق بەلسەندىلەر ءبىر اۋىلدى ءبىر اۋىلعا قوسىپ, كولحوز اتاندىرعاننان وزگە ەشتەڭە تىندىرماسا دا, ءوز كورسەتكىشتەرىن جالعان مالىمەتتەرمەن قوسىپ جازىپ, جوعارىعا جىبەرىپ وتىردى. مىسالى, ءبىر كولحوزدا 1000 قوي, 100 سيىر, 50 جىلقى بولسا, ولار قوسىپ جازۋ سەبەبىنەن 1 500 كوي, 200 سيىر, 70 نەمەسە 80 جىلقى بوپ كورسەتىلدى. وسى قوسىپ جازۋ ءۇردىسى – ءبىر-ەكى جىلدان كەيىن كۇللى قازاقتىڭ الاپات اشارشىلىققا ۇرىنۋىنىڭ باستى سەبەبىنە اينالدى.
بەسىنشى باعىتى – ەلدى تىكەلەي اشارشىلىققا اكەپ تىرەگەن ەڭ ناتيجەلى جانە قورىتىندى جوسپارى بولدى. گولوششەكين قازاقستاندى وركەندەتۋدى, ءتۇرلى جۇمىستار مەن جوسپارلاردى رەت-رەتىمەن ىسكە اسىرۋدى قاعاز جۇزىندە كورسەتىپ بەكىتكەنىمەن, بار تاراپتاعى ءىس-ارەكەت بەلگىلى تارتىپپەن جۇرمەدى. ەلدەگى بارلىق باسشى قىزمەتكەرلەردى, اۋدان, اۋىل كولەمىندەگى بەلسەندىلەردى جالاڭ ۇرانعا ەلىكتىرىپ قويدى. وسىعان بايلانىستى كوكتەمگى جانە كۇزگى ەگىس قاجەتتى كولەمنەن الدەقايدا از ەگىلدى. كولحوز قورالارىنداعى مالداردىڭ قىسقى جەمشوپ بازالارىن دايىنداتپادى. ءتىپتى بۇل ماسەلە مۇلدە ۇمىت قالدى. سوعان قاراماستان, گولوششەكين ماسكەۋدەگى ورتالىق كوميتەتكە «قازاق رەسپۋبليكاسى قاي تاراپتان بولسا دا, جاقسى جەتىستىكتەرگە جەتىپ وتىر, تۇرعىن جۇرتى ونشا كوپ ەمەس, بىراق رەسپۋبليكانىڭ بايتاق دالاسىنا ەگىلگەن مول استىق پەن مىڭعىرعان مالدارى ەسەبىنەن رەسەيدىڭ بىرنەشە قالالارىن وتە ارزان باعالى ەت-استىقپەن قامتاماسىز ەتۋگە بولادى» دەپ ءبوستى. بۇل – جاي ءبوسۋ ەمەس-تۇعىن. بۇل ءبوسۋدىڭ ناقتى كورىنىستەرى مىنا دەرەكتەردەن بايقالادى: 1930 جىلى كولحوزدار مەن ءتۇرلى شارۋاشىلىقتار مەملەكەتكە ەت پەن استىق وتكىزۋدەن وداق بويىنشا ءبىرىنشى ورىنعا كوتەرىلۋى كەرەك دەگەن جەلىكپە ۇراننىڭ ارقاسىندا قازاقستانداعى 14 ەت كومبيناتىنان 11 014 توننا ەت, قويمالاردان 120 مىڭ پۇت استىق رەسەيدىڭ ونەركاسىپتىك قالالارىنا جىبەرىلدى. 1931 جىلدىڭ اياعىنا قاراي رەسەي قالالارىنا بىلتىرعىدان ەسەلەنىپ, 12 006 توننا ەت, 130 مىڭ پۇت استىق جونەلتىلۋىنە بايلانىستى جىل بويى كولحوزدار ەسەبىندەگى ءتورت ت ۇلىكتەر ەسەپسىز سويىلىپ, ەتكە وتكىزىلدى. وسىدان مەملەكەت مەنشىگىنە قاراستى قورالارداعى مال سانى مەن قويمالارداعى استىق قورى بىرنەشە مىڭ ەسەگە ازايدى. سوعان قاراماستان, ولكەلىك پارتيا ۇيىمى اۋدان-اۋدانداردا ۇجىمداسۋ پروتسەسى وتە ناشار جۇرگىزىلىپ جاتقانىنا دابىل كوتەرىپ, جەرگىلىكتى باسشىلاردى قاتاڭ جازالاۋعا دەيىن باردى. بۇدان ۇرىككەن كەڭەس ورگاندارىنىڭ باسشىلارى مەن كولحوز باستىقتارى, كۇش قۇرىلىمدارىنىڭ وكىلدەرى قالايدا بۇل ناۋقاندى شاپشاڭ جۇرگىزۋگە جاندارىن سالدى. ناتيجەسىندە, ءبىر كولحوز كەلەسى ءبىر كولحوزدان مال, استىق, سونداي-اق ءتۇرلى شارۋاشىلىق جۇمىستارى جونىنەن ارتىق بولۋ ءۇشىن باسەكەگە ءتۇستى. الايدا ءبىر-ەكى جىل بۇرىن وسىنداي باسەكەلەستىكتىڭ ارقاسىندا قوسىپ جازۋدى ۇردىسكە اينالدىرعاندارىنىڭ كەسىرىنەن قورالارىنداعى مالدارىن, قويمالارىنداعى استىقتارىن ادا قىلعان جەرگىلىكتى بەلسەندىلەر شارۋاشىلىقتارىندا ءتورت ت ۇلىكتىڭ ەسەبىن قايتا تولتىرۋدى جانە كەلەسى جىلعى ەت سالىعىن مولشەردى تۇردە وتكىزۋ جايىن ويلاپ, ەندى جەكە ادامداردىڭ ەسىك الدارىنداعى مالدارىنا, قاپ تۇبىندەگى بيدايلارىنا اۋىز سالدى.
1931 جىلدىڭ 1 جەلتوقسانىندا بارشا قازاقتىڭ ۇلكەن باقىتسىزدىعىنا قاراي قالىڭ قار ءتۇسىپ, كۇن بىردەن سۋىتقان. جىلى بولادى دەگەن وڭتۇستىكتىڭ وزىندە كۇننىڭ سۋىقتىعى 10-15 گرادۋسقا تومەندەگەن. الا جازداي جۇرتتىڭ بار مالى مەن استىعىن الاشاپقىن بولىپ ءبىر ورتاعا جيناعان وكىمەتتىڭ جاۋاپتى ادامدارى, جوعارىدا ايتقانىمىزداي, سول كەزدە كولحوز قورالارىنداعى سانى از ءتورت ت ۇلىكتىڭ جەپ-ءشوپ بازاسىن دا جاساماعان. قالىڭ قار جاۋىپ, كۇن بىردەن سۋىتقاندا ەتكە وتكىزىلۋدەن امان تۇرعان مالعا بەرەتىن ازىق تاپپاي قاتتى قىسىلعان اۋدان باسشىلارى مەن كەڭەس بەلسەندىلەرى كۇندە جيىن جاساپ, تىعىرىقتان شىعۋدىڭ جولىن ىزدەي باستايدى. «كوممۋنيستىك پارتيا كەز كەلگەن قيىندىقتان شىعۋدىڭ جولىن تاباتىن دانالىققا يە» دەپ وزەۋرەگەن اۋپارتكوم حاتشىلارى قولدا بار مالدى امان الىپ قالۋدىڭ ادام كۇلەرلىك امالدارىن قاراستىرادى. الايدا ءبىر وكىنىشتىسى, سول جىلدارى قازاقستانداعى اۋدانداردى باسقارىپ وتىرعان حاتشىلاردىڭ باسىم بولىگى بولسا, مال جايىن بىلمەيتىن بوتەن ۇلتتاردىڭ وكىلدەرى ەدى. ولارعا وسىنداي قىسىلتاياڭ شاقتا جەرگىلىكتى ۇلتتان شىققان كولحوز باستىقتارى مەن بەلسەندىلەر مالدارعا تال-تەرەكتەردىڭ مايدا بۇتاقتارىن قىرقىپ بەرىپ, ۋاقىتشا بولسا دا امان ۇستاپ تۇرۋدىڭ ءتاسىلىن ايتادى. ءتاسىلدى قۇلاقتارىنا ىلگەن حاتشىلار جەر-جەردەگى شارۋالارعا تال-تەرەكتەردىڭ مايدا بۇتاقتارىن قىرقىپ, قامىس ورۋدى ءامىر ەتەدى. مىسالى, وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسىنا قاراستى لەنگىر اۋپارتكومنىڭ حاتشىسى لەۆ سەۆيريدوۆيچ سۆويك وسى ماسەلەگە قاتىستى اقسۋدا (ول كەزدە لەنگىر, سايرام اۋداندارىنىڭ ورتالىعى اقسۋدا بولعان) «جولداستار, قار جاۋىپ, اياز ۇرعالى بەرى ازىقسىز قالعان مالداردى اشتان قىرىپ الماۋدىڭ جولىن قاراستىرعان ەدىك. ءبىز بۇگىن ونىڭ كوزىن تاپتىق. ءيا, پارتيا قانداي دا ءبىر بولماسىن قيىندىقتىڭ ءتۇيىنىن شەشە الادى. وسىعان بايلانىستى ەرتەڭنەن باستاپ ءوز كولحوزدارىڭىزداعى شارۋا-جۇمىسشىلاردى وزەن جاعاسىنداعى, تاۋ ەتەگىندەگى اعاشتاردىڭ مايدا بۇتاقتارىن كەستىرۋگە, ساي-سايداعى قالىڭ قامىستاردى ورعىزۋعا جۇمىلدىرىڭىزدار. ءبىز قىستاي مالدارعا اعاشتاردىڭ بۇتاقتارى مەن قامىس بەرىپ اسىراپ شىعامىز!» دەگەن كەسىم ايتادى.
بىراق مالدىڭ سىرىن بىلەتىن قازاق ءتورت ت ۇلىكتىڭ قاي ءتۇرىن بولماسىن, ىلعي اعاشتاردىڭ شىبىقتارىمەن, قامىسپەن ۇزاق ۋاقىت ساقتاپ قالا الماسىن جاقسى بىلگەن. شىبىق پەن جۇمساق بۇتاقتاردى ۇنەمى جەي بەرگەن مال, اسىرەسە قوي-ەشكى ءىش تاستاپ, تىشقاق كەسەلىنە ۇشىرايدى دا, ءتۇبى وپات بولادى. ال قوي-ەشكى جەي الاتىن مايدا بۇتاقتاردى قارا مال, ياعني سيىر جەي المايدى. ال قامىستى جىلقى عانا جەي الادى. بىراق وعان دا ۇزاق ۋاقىت قامىس بەرۋگە بولمايدى. ال سيىر مەن قوي-ەشكى قامىستى جەسە, ىشتەرى ءتىلىنىپ ولەدى. جينالىستا الگىندەي ۇسىنىس كوتەرگەن ل.س.سۆويككە ءبىراز بەلسەندىلەر وسىنداي سەبەپ-سالدارلاردى كولدەنەڭ تارتىپ, بۇنداي تاسىلمەن مالداردى ۋاقىتشا عانا امان ساقتاۋعا بولاتىنىن, ال قىسقى بۋىنى قاتقان قامىستى ەشقانداي مالعا بەرۋگە بولمايتىنىن, تەك جازدىڭ باسىندا كوك قۇراق كۇيىندە ورىلعان قامىس قانا ءتورت ت ۇلىكتىڭ ازىعىنا جارايتىنىن ايتىپ, قارسى شىعادى. وزىنە قارسى ءسوز ايتقاندارعا سۆويك ىلە-شالا: ء«بىز قانداي تىعىرىقتان بولسا دا, جول تاۋىپ شىعا الاتىن بولشەۆيكتەر ەمەسپىز بە؟ جولداس ستالين, جولداس گولوششەكين, ودان قالسا, باسقا دا پارتيا كوسەمدەرى ءبىزدى قاي كەزدە دە توسىن تاپقىرلىققا تاربيەلەپ, باۋلىپ وتىرعان جوق پا؟ ەندەشە, مالدى امان الىپ قالۋدىڭ امالىن تابايىق. جاڭا ءبىراز جولداستار «قىرلاردىڭ ەتەكتەرى مەن جازىق دالالاردى قاردان تازارتىپ, جەر بەتىندەگى بوز شوپتەردى اشىپ, مالداردى ءبىر مەزگىل جايىپ الۋ كەرەك» دەدى. كەرەك بولسا, ونداي ارەكەتتەرگە دە بارامىز. ال ازىرشە تال بۇتاقتارى مەن قامىستى پايدالانا تۇرايىق. ءبىر جولداستار «قامىستى بۇتىندەي مالعا بەرۋگە بولمايدى» دەيدى. ەگەر ونى ۇنعا ۇقساتىپ, ابدەن مايدالاپ بەرسە, ونى جەگەن مال ولمەي مە؟» – دەيدى. «وندا ولمەيدى, – دەيدى ءبىر توپ قازاقتار. – بىراق قامىستى ۇنعا ۇقساتىپ مايدالايتىن قۇرال جوق». «جولداستار, جاڭا ايتتىم عوي, ءبىز بولمايتىندى بولدىراتىن كوممۋنيستەرمىز دەپ. اۋىلدار مەن كولحوزدارداعى ءار قازاقتىڭ ۇيىندە بيدايدى ۇن قىلىپ تارتاتىن قول ديىرمەن بار-ءا؟ ءار شارۋا ون-جيىرما باۋ قامىس ورىپ كەلسىن دە, ونى ۇيىندەگى قول ديىرمەنمەن ۇنعا ۇقساتىپ, مايدالاپ بەرسىن. ۇنعا ۇقساپ ۇنتاقتالعان قامىستى مالعا بەرىڭدەر» دەگەن...
بۇل ءتارىزدى قورسوقىرلىق تۇجىرىم ءبىر لەنگىر اۋدانىندا ەمەس, توڭىرەگىندە قامىس وسەتىن كۇللى قازاقستانداعى اۋىلداردا ايتىلعانى كامىل. بىراق قامىستى ەشكىم قول ديىرمەنگە سالماعانى اقيقات. قامىس بيداي ەمەس, قول ديىرمەنگە جۇرمەيدى. سوعان قاراماي سۆويك سياقتىلار «وسىنداي شارۋانى اتقارىپ جاتىرمىز» دەپ جوعارىعا ماعلۇمات بەرگەنى انىق.
كوپتەگەن كولحوزداردا ەتكە وتكىزىلۋدەن امان قالعان مال جەمشوپتىڭ جوقتىعىنان ءولىپ قالدى دەگەن سىن ەستىمەۋ ءۇشىن ولاردى قولدان قىرۋ وقيعالارى دا ورىن العان. اتاپ ايتار بولساق, قاراتاس اۋدانىندا 112 سيىردى, مەركە اۋدانىندا 107 سيىردى, جۋالى اۋدانىندا 29 سيىردى قاراسان دەرتى جۇقتى دەگەن سىلتاۋمەن ۋلاپ ولتىرگەن. لەنگىر اۋدانىندا 300 جىلقىنى ماڭقا اۋرۋىنا شالدىقتى دەپ, اتىپ تاستاعان. قولدان ولتىرىلگەن مالدى كوزدەرى قاراۋىتىپ جۇرگەن اشتار جەپ قويماسىن دەگەن نيەتپەن جەرگە كومگەن نەمەسە جانارماي شاشىپ ورتەگەن. 1914 جىلعى ساناقتا قازاقستان جەرىندە 6 ميلليون 120 مىڭداي قازاق بولعان. 1933 جىلدىڭ اياعىندا بۇل سان 4 ميلليونعا جۋىق كەمىگەن. 1927 جىلى بۇكىل قازاقستاندا مال سانى 42 ملن بولسا, 1933 جىلى 3 ميلليون 989 مىڭعا تۇسكەن. تاعى ءبىر مىسال: سىرداريا وركۋگتىك (كەيىنگى وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسى. وعان 1925-1930 جانە 1932-1938 جىلدارى قازىرگى جامبىل, تۇركىستان, قىزىلوردا وبلىستارى كىرگەن) ەسەپ باسقارماسىنىڭ باستىعى ايدوس قوشقاروۆتىڭ دەرەگى بويىنشا, 1927 جىلى وسى وكرۋگتە 1 ميلليون 300 مىڭداي قازاق بولىپتى. گولوششەكيننىڭ ورنىنا كەلگەن ميرزويان 1934 جىلى جالپى جۇرتقا جاريا ەتكىزبەي, باسپاسوزگە باستىرماي, قۇپيا جۇرگىزگەن ساناقتىڭ ەسەبىنشە, باستاپقى ساننان 600 مىڭ 601 قازاق قالعان. وسىلايشا, سول كەزدەگى ءبىر عانا وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسى جەرىندە (وعان قازىرگى جامبىل, قىزىلوردا وبلىستارىن دا قوسىڭىز) ءۇش جىل ىشىندە 400 مىڭداي ادام اشتان قىرىلىپ, 250-300 مىڭداي ادام اۋىپ كەتكەن. 1927 جىلى سىرداريا وكرۋگىندە 6 ملن 680 000 باس مال بولسا, 1934 جىلعا قاراي بارلىق ءتورت ت ۇلىكتىڭ سانى 800 مىڭعا دا جەتپەگەن. جاياۋ بارسا, نانى كوپ تاشكەنت جاقىن, تاۋ اسسا ەگىنى مول قىرعىز جاقىن ءارى اۋلانار اڭى مەن جەمىس-جيدەگى مول تاۋلارى بار وڭتۇستىك جەرىندە وسىنشاما ادام قىرىلىپ قالعاندا, ءبىر اۋىلى مەن ءبىر اۋىلىنىڭ اراسى 100-150 شاقىرىم كەلەتىن كەلەتىن ارقاداعى سار دالانىڭ قازاقتارىنىڭ حالى قانداي بولعان دەڭىز...
بۇدان كەيىنگى ۇلى قىرعىن قازاق باسىنا, جوق, بۇكىل كەڭەس ەلىنىڭ تاعدىرىنا 1937-38 جىلدارى ءتوندى. ول تاريحتا «ۇلكەن تەررور» دەگەن اتپەن قالدى. رەسەي زەرتتەۋشىلەرىنىڭ وسىدان ون جىلداي بۇرىنعى انىقتاماسىندا سول جىلدارى بۇكىل كەڭەس ەلىندە 1 575 259 ادام سوتتالىپ, 681 692 ادام اتىلعان دەگەن دەرەكتەر كەلتىرىلگەن ەدى. الايدا سوڭعى ۋاقىتتاردا زەرتتەۋشىلەر اراسىندا بۇل ەسەپ وزگەرىپ, اتالعان كەزەڭدە 1 ميلليون 750 ادام سوتتالىپ, 700 مىڭنان اسا ادام اتىلعان دەگەن مالىمەتتەر كەلتىرىلىپ ءجۇر.
جالپى, ستالين بيلىگى كەزىندە, ياعني 1921 جىلدان 1953 جىلعا دەيىن بۇكىل كسرو اۋماعىندا 11 ميلليوننان اسا ادام ءارتۇرلى سەبەپتەرمەن جازالانعان ەكەن. 1937 جىلعا دەيىن كەڭەس ەلىندە «تاپ كۇرەسى», «شاحتا ءىسى», «پرومپارتيا», «پارتيانى تازالاۋ», «فەوداليزممەن كۇرەس» ت. ب. اتاۋلارىمەن بىرنەشە رەت جانە بىرنەشە مىڭداعان ادامعا اجال قۇشتىرعان نەمەسە ون مىڭداعان ازاماتتى جازىقسىز تۇرمەگە جاپتىرعان جازالاۋ شارالارى جۇرگىزىلگەن. وسى جازالاۋلاردىڭ ەڭ ءبىر قاسىرەتتى ءھام زۇلماتتى كەزەڭى 1937-38 جىلدارعا تاپ كەلگەن.
ستالين «ۇلكەن تەرروردى» باستاۋدى العاشقى رەت 1937 جىلدىڭ 23 اقپانى مەن 3 ناۋرىزى ارالىعىندا وتكەن ۆكپ(ب) پلەنۋمىندا كوتەردى. ول سوندا «تروتسكيشىلدەردى جانە باسقا دا ەكىجۇزدىلەردى جويۋ جولىنداعى پارتيالىق جۇمىستاردىڭ كەمشىلىگى» اتتى بايانداما جاسادى. مۇندا ستالين 1927 جىلعى پلەنۋمدا ءوزى كوتەرگەن «سوتسياليزم قۇرۋ جولىندا تاپتىق كۇرەستىڭ شيەلىنىسىپ كەتكەنى تۋرالى» پىكىرىن تاعى قوزعاپ, ەلدە تەرىس پيعىلدى تروتسكيشىلدىك, زينوۆەۆشىلدىك باعىتتاعى, سونداي-اق وڭشىلدار مەن سولشىلداردىڭ, ەسەرلەر مەن انارحيستەردىڭ سارقىنشاقتارى ءالى كۇنگە دەيىن ساقتالىپ تۇرعانىن جانە ولارمەن ىمىراسىز كۇرەسۋ كەرەكتىن باسا ايتادى. ايتىپ قويماي, كسرو اۋماعىندا وسىنداي نيەتتى ۇستانعان «حالىق جاۋلارىنىڭ» سانى 30 مىڭ دەپ ناقتىلايدى. بىراق وسى پلەنۋمعا دەيىن سونداي جات ەلەمەنتتەردىڭ 18 مىڭى ۇستالعانىن, ەندى 12 مىڭى قالعانىن, سول 12 مىڭنىڭ ءوزى قازىرگى تاڭدا كوممۋنيستىك پارتيا اراسىنا ىرىتكى سالىپ, ءتۇرلى ارانداتۋشىلىققا بارىپ جۇرگەنىن, ولاردى قۇرتپايىنشا كەڭەستىك قوعامدا تىنىشتىق بولمايتىنىن تاعى باسا ەسكەرتەدى. ونىڭ وسى پىكىرى پلەنۋمعا قاتىسۋشى ءتۇرلى دارەجەدەگى باسشىلىق قىزمەتتەگى كوممۋنيستەردىڭ قىزۋ قولداۋىنا يە بولىپ, 72 ادام ونى جاقتاپ, ءسوز سويلەيدى.
ارادا ەكى جارىم ايعا جۋىق ۋاقىت وتكەندە, ناقتىسى 14-29 مامىر ارالىعىندا م.ن.تۋحاچەۆسكي باستاعان قىزىل ارميانىڭ بىرقاتار قولباسشىسى مەن «يزۆەستيا» گازەتىنىڭ باس رەداكتورى ن.ي.بۋحارين قاماۋعا الىنىپ, اتۋ جازاسىنا كەسىلەدى. ارتىنشا نكۆد تاراپىنان ەل ىشىندە مىڭداعان «حالىق جاۋلارى» تابىلىپ, قامالا باستايدى. 1937 جىلدىڭ 23 مامىرىندا ۆكپ(ب) وك پوليتبيۋروسى «نكۆد ماسەلەسى تۋرالى», 2 ماۋسىم كۇنى انتيكەڭەستىك ەلەمەنتتەر تۋرالى», 8 ماۋسىم كۇنى «تروتسكيشىلدىك جانە وڭشىل باعىتتى ۇستانعانداردىڭ وتباسىلارىن جەر اۋدارۋ تۋرالى» اتتى قاۋلىلارى شىعادى. ميلليونداعان جازىقسىزداردى جاپا شەكتىرگەن ەڭ قاتال دا قاتاڭ قاۋلى 00447 نومىرمەن 1937 جىلدىڭ 30 شىلدەسىندە سول كەزدەگى نكۆد كوميسسارى جانە كاۋىپسىزدىكتىڭ باس كوميسسارى ن.ي.ەجوۆتىڭ بۇيرىعىمەن شىعادى. ول قاۋلى «بۇرىنعى كۋلاكتاردى, باسبۇزارلار مەن باسقا دا انتيكەڭەستىك ەلەمەنتتەردى رەپرەسسيالاۋ بويىنشا جۇرگىزىلەتىن شارالار تۋرالى» دەپ اتالدى. وسى قاۋلىعا سايكەس جازالاناتىنداردى ەجوۆ ەكى كاتەگورياعا بولەدى. 1-كاتەگورياعا اتىلۋ جازاسىنا كەسىلەتىندەر جاتقىزىلسا, 2-كاتەگوريامەن سوتتالعاندار 8-10 جىلدىڭ اراسىندا اباقتىعى جابىلۋى ءتيىس-ءتى. وعان قوسا, ەجوۆ قاي رەسپۋبليكادا جانە قاي وبلىستا قانشا ادام 1-كاتەگوريامەن, قانشا جان 2-ءشى كاتەگوريامەن جازالانۋى ءتيىس ەكەنىن ناقتىلاپ بەردى. ول سان بويىنشا, بۇكىل كسرو-دا 268 095 ادام سوتتالىپ, 75 095 مىڭ ادام اتىلۋى كەرەك-ءتى. ەڭ كوپ جازالانۋى شارت ادامداردىڭ تىزىمىندە العاشقى ورىن رەسەي رەسپۋبليكاسىنىڭ قالالارىنا تيەسىلى بولدى. ودان كەيىنگى ەكىنشى ورىندا ۋكراينا, ءۇشىنشى ورىندا ازەربايجان, ءتورتىنشى ورىندا قازاقستان تۇردى. بۇيرىق بويىنشا جازالاۋ شاراسى 1937 جىلدىڭ 5 تامىزىنان باستالىپ, قاراشا ايىنىڭ اياعىندا, ياعني ءتورت اي مەرزىمدە ءبىتۋى كەرەك بولاتىن. الايدا بۇل قاندى جازالاۋ ەكى جىلعا سوزىلىپ كەتتى.
ءستاليننىڭ باستاماسىمەن شىققان ەجوۆتىڭ بۇيرىعى بويىنشا قازاقستاندا 2,5 ادام اتىلىپ, 5000 ادام سوتتالۋى كەرەك بولاتىن. الايدا وسى تسيفرلار كسرو اۋماعىندا نەگە بىرنەشە ەسەگە ارتىپ, جازالانعانداردىڭ سانى ميلليوننان اسىپ كەتكەن دەڭىز. ەجوۆتىڭ جوعارىدا ايتىلعان قاۋلىسىنا قاتىستى قوسىمشا بۇيرىعىندا رەسپۋبليكا, وبلىس باسشىلارىمەن قاتار نكۆد باستىقتارىنا ارنالعان: «ەگەر سىزدەر, ءوز تاراپتارىڭىزدان ولكەمىزدە «حالىق جاۋلارىنىڭ» سانى بۇدان كوپ كورسەتسەڭىزدەر, وندا قوسىمشا ليميت سۇراۋعا قاقىلارىڭىز بار» دەگەن ارنايى تارماعى بولاتىن. وسى سەبەپتى جەر-جەردەگى پارتيالىق كوميتەتتەر مەن نكۆد وكىلدىكتەرىنىڭ باسشىلارى ستالين مەن ەجوۆقا جاعىنۋ ءۇشىن جانە باسقا سەبەپتەرگە بايلانىستى ءوز اۋماقتارىنداعى «حالىق جاۋلارىنىڭ» سانىن بىرنەشە ەسەگە ءوسىرىپ جىبەردى. ءبىزدىڭ رەسپۋبليكانى ول كەزدە ل.ميرزويان باسقاراتىن. گولوششەكين ۇيىمداستىرعان اشارشىلىقتان قۇتقارعانى ءۇشىن كەزىندە ونى قازاقتار «مىرزاجان» دەپ اتاعانى جونىندەگى تەرىس پىكىر كۇنى كەشەگە دەيىن سانامىزعا ءسىڭىرىلىپ كەلدى. بىراق انىعىندا, ونىڭ زالىمدىعى گولوششەكيننەن دە كەم بولماعان. ويتكەنى ول ەجوۆتىڭ بۇيرىعىنا سايكەس جازالاناتىنداردىڭ سانىن الدەقايدا اسىرىپ كورسەتۋگە جانە سول ارقىلى مىڭداعان قازاقتىڭ كوز جاسىنا قالىپ, ولاردىڭ جازىقسىز جاپا شەگۋىنە مۇرىندىق بولعان ادام. سونىڭ ارقاسىندا قازاقستاندا اتىلۋى ءتيىس 2,5 مىڭ كىسىنىڭ ورنىنا 26 116 مىڭ كىسى اتىلىپ, سوتتالۋى شارت 5 مىڭنىڭ ورنىنا 119 مىڭدايى اباقتىعا جابىلعان. وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسىندا (جامبىل, تۇركىستان, قىزىلوردا) سول جىلدارى 4001 ادام اتىلىپ, 13 مىڭعا جۋىعى ءتۇرلى مەرزىمدەرگە سوتتالعان. قازاقستان جەرىندە رەپرەسسيا جىلدارىندا سوتتالعاندار جاتاتىن بىرنەشە بولىمشەلەرى بار ءىرى-ءىرى لاگەرلەر بولعان.
كەيبىر ادامداردان «رەپرەسسيا كەزىندە قازاقتار ءبىر-ءبىرىن ۇستاپ بەردى, ايتپەسە ءستاليننىڭ ءبىزدىڭ اتالارىمىزدىڭ اتىلىپ, سوتتالۋىنا ەشقانداي قاتىسى بولعان جوق» دەگەن اڭگىمەلەردى ەسىتىپ قالامىز. ءتىپتى بىرەۋلەر «1937-38 جىلدارى وزبەكستاندا – 7-اق ادام, تاجىكستاندا – 1-اق ادام اتىلعان, ال بىزدە ازاماتتاردىڭ كوپ قىرىلۋىنا سەبەپكەر بولعان جايت – قازاقتاردىڭ ءبىر-بىرىنە دەگەن جاۋلىعىنان تۋىنداعان» دەگەن دە ءجونسىز پىكىرلەر ايتىلىپ ءجۇر. وندايلارعا ايتايىن, رەپرەسسيا تىكەلەي ستالين مەن ەجوۆتىڭ جانە ولاردى قولداعان جەرگىلىكتى باسشىلاردىڭ قولىمەن ىسكە اسقان شارۋا. سودان سوڭ 1937-38 جىلدارى وزبەكستاندا 7 ادام ەمەس, 41 مىڭداي ادام جاپا شەككەن, ونىڭ 5 619-ى اتىلعان. قىرعىزستاندا 8 مىڭداي ادام سوتتالىپ, مىڭعا جۋىعى اتىلعان. تاجىكستاندا 3 مىڭداي ادام قامالىپ, 911-ءى اتىلعان. جالپى, قۋعىن-سۇرگىن كەزەڭىندە 70 مىڭعا جۋىق مۇسىلمان ازاماتى اتىلىپ, 300 مىڭدايى لاگەرلەردە ازاپ شەككەن.
مومبەك ابدىاكىم ۇلى,
جازۋشى
