تاريح • 20 قازان، 2021

زۇلمات جىلدار دەرەگى

94 رەت كورسەتىلدى

كەڭەس كەزىندەگى قازاقتىڭ باسىنا تونگەن قاسىرەتتەردىڭ ءبىرى 1928 جىلعى بايلار شارۋاشىلىعىن تاركىلەۋ ناۋقانىندا كورىنىس تاپتى. سول جىلدارى بۇكىل قازاقستان بويىنشا، 23 مىڭ ادامنىڭ مال-مۇلكى تاركىلەنگەن. ولاردىڭ 5 531-ءى ءىرى باي-كۋلاكتىڭ قاتارىنا جاتقىزىلىپ، جەر اۋدارىلعان، 221-ءى اتۋ جازاسىنا كەسىلگەن.

سىرداريا وكرۋگى دەپ اتالعان قا­زىر­گى تۇركىستان وبلىسىندا (ول كەزدە جام­بىل وبلىسى دا تۇركىستان وبلىسى­نا قاراعان) 1928 جىلى تاركىلەنگەن 1-توپ­تاعى بايلاردىڭ سانى – 89، 2-توپقا جات­قىزىلعانداردىڭ سانى – 202. بۇل ناۋقان 1930 جىلعا دەيىن جالعاسىپ، سىرداريا وكرۋگىنەن 627 ادام تاركىلەنىپ، 322 ادام جەر اۋدارىلعان. ونىڭ جەتەۋى اتۋ جازاسىنا كەسىلىپ، توعىزى ون جىلدان اسا ۋاقىتقا سوتتالعان. بۇدان كەيىن 1930-33 جىلدار ارالىعىنداعى ەڭ قاسىرەتتى ناۋ­بەت بولىپ ەسەپتەلەتىن اشارشىلىق كەل­دى. ءتۇرلى فاكتىلەردى سارالاپ، قيسىن مەن سان قيلى دالەلدەمەلەرگە دەن قويساق، 1931-33 جىلدارداعى اشارشىلىق – گولو­ششەكيننىڭ الدىن الا ابدەن ويلاستىرىپ جاساعان جوسپارىنىڭ ناتيجەسىنەن تۋىن­داعان. ونى ستالين قولداعان جانە بۇل قۇبىلىستىڭ سىرىن ۆكپ (ب) وك پوليتبيۋرو مۇشەلەرىنىڭ ءبارى ءبىلىپ وتىرعان. گولوششەكين قازاق حالقىن قىرعىنعا ۇشى­راتۋ ءۇشىن 1926 جىلدان باستاپ بەس باعىت بويىنشا دايىندالعان. ءبىرىنشى باعىتى – ەل قامىن ويلايتىن اقىلدى دا حالىقشىل قايراتكەرلەردى بيلىك باسىنان كەتىرىپ، ولاردىڭ ورنىنا ساۋاتى تومەندەۋ، ءوزىنىڭ ايتقانىنان شىقپايتىن قازاقتاردى ىرىك­تەپ الۋعا ارنالدى.

ەكىنشى باعىتى – وگپۋ مەن نكۆد-نىڭ جەرگىلىكتى جەرلەردەگى وكىلدەرى­نىڭ وك­تەم­دىگىن كۇشەيتۋ جانە باي-كۋلاك دەسە اشۋ-ىزاسى تۋعانىنان بويلارىنا سىڭ­گەن كەدەي تاپتىڭ اراسىنان ىرىكتەلگەن كىسى­لەردى ءتۇرلى دارەجەدەگى ۋاكىلدەر مەن اۋىل بەلسەندىلەرى ەتىپ تاعايىنداۋمەن بايلانىستىرىلدى.

ءۇشىنشى باعىتى – كەڭەستىك جۇيەگە وراي تيپتەندىرىلگەن «باي شارۋاشىلىقتا­رىن» جويۋعا باعىشتالدى. بۇعان ءستا­ليننىڭ 1927 جىلدىڭ ءساۋىر پلەنۋمىن­دا «بۇكىل كسرو بويىنشا تاپتىق كۇ­رەستى كۇشەيتۋ تۋرالى» اتتى بايانداماسى باس­تاما بولدى. وسى باياندامادان تۋىن­دا­عان ۇسىنىستارعا وراي گولوششەكين قا­زاق­ستانداعى «باي شارۋاشىلىقتارى» يەلەرىن «بۇرىنعى زاماندى اڭسايتىن فەودالدار، جۇرتتىڭ ەڭبەگىن قانايتىن ۇستەم تاپ وكىلدەرى، سوندىقتان دا ولاردى مال-م ۇلىكتەرىنىڭ ءبىرىن دە قالدىرماي تاركىلەپ، وزدەرىن سوتتاپ، بولماسا قيىر شەتتەرگە جەر اۋدارىپ جىبەرۋ كەرەك!» دەپ ۇرانداتتى. ۇرانعا العاش ەرگەندەر جانە وعان جانىن سالا كىرىسكەندەر الگى وگپۋ، نكۆد قىزمەتكەرلەرى مەن اۋىل­داردىڭ شولاق بەلسەندىلەرى بولدى. ولار، ءىرى «باي شارۋاشىلىقتارىمەن» قاتار، ورتا داۋلەتتى، ءتىپتى، ون بەس قوي، ءۇش سيى­رى بارلاردى دا قارا تىزىمگە ەندىرىپ جى­بەردى.

ءتورتىنشى باعىتى – اۋىل-اۋىلدار­دى جە­دەل تۇردە وتىرىقشىلىق پەن كول­حوز­­داستىرۋعا ۇندەگەن باستاماسىنا ساي­كەس­تەندىرىلدى. وسىنىڭ كەسىرىنەن كەڭەستىك جاڭا جۇيەنىڭ ءمانىسىن تۇسىنبەگەن جۇرت اينالادا قانداي قوعامدىق وزگەرىستەر بولىپ جاتقانىن، مۇنداي ساياساتتىڭ بو­لا­شاعى نەگە اپارىپ تىرەيتىنىن باعام­دا­ما­عانىنان ءارى-ءسارى كۇيگە ءتۇستى. تىر­شى­لىگىنىڭ شىرقى بۇزىلعان حالىق 1929-31 جىلدارى ءتيىستى كولەمدەگى ەگىستىك جەر­لەرگە ەگىن ەگە المادى. كولحوزدار قۇ­­رىل­­عانىمەن، ونىڭ بازالارىندا شا­رۋ­اشىلىق جۇمىستارىن جۇرگىزەتىن قۇ­رال-ساي­ماندارى بولمادى. كولحوزدىڭ بار باي­لىعى – مالمەن شەكتەلدى. از عانا جەر­­لەرگە ەگىلگەن استىقتان جۇرتقا ۇلەس تارا­تىلماي، جينالعان ءونىمنىڭ ءبارى مەملەكەت بەكىتكەن سالىقتىڭ جوسپارىن ورىنداۋ ءۇشىن اۋدان، قالا ورتالىقتارىندا­عى قويمالارعا جونەلتىلدى. كۇندىز-ءتۇنى ات ۇستىنەن تۇسپەي، شاپقىلاعان شولاق بەلسەندىلەر ءبىر اۋىلدى ءبىر اۋىلعا قوسىپ، كولحوز اتاندىرعاننان وزگە ەشتەڭە تىندىرماسا دا، ءوز كورسەتكىشتەرىن جالعان مالى­مەتتەرمەن قوسىپ جازىپ، جوعارىعا جىبەرىپ وتىردى. مىسالى، ءبىر كولحوزدا 1000 قوي، 100 سيىر، 50 جىلقى بولسا، ولار قوسىپ جازۋ سەبەبىنەن 1 500 كوي، 200 سيىر، 70 نەمەسە 80 جىلقى بوپ كورسەتىلدى. وسى قوسىپ جازۋ ءۇردىسى – ءبىر-ەكى جىلدان كەيىن كۇللى قازاقتىڭ الاپات اشارشىلىققا ۇرىنۋىنىڭ باستى سەبەبىنە اينالدى.

بەسىنشى باعىتى – ەلدى تىكەلەي اشار­شىلىققا اكەپ تىرەگەن ەڭ ناتيجەلى جانە قورىتىندى جوسپارى بولدى. گولو­ششەكين قازاقستاندى وركەندەتۋدى، ءتۇر­لى جۇمىستار مەن جوسپارلاردى رەت-رەتى­مەن ىسكە اسىرۋدى قاعاز جۇزىندە كور­سەتىپ بەكىتكەنىمەن، بار تاراپتاعى ءىس-ارەكەت بەلگىلى تارتىپپەن جۇرمەدى. ەلدەگى بارلىق باسشى قىزمەت­كەر­لەردى، اۋدان، اۋىل كولەمىندەگى بەلسەن­دىلەردى جالاڭ ۇرانعا ەلىكتىرىپ قوي­دى. وسىعان بايلانىستى كوكتەمگى جانە كۇزگى ەگىس قاجەتتى كولەمنەن الدەقايدا از ەگىلدى. كول­حوز قورالارىنداعى مالداردىڭ قىس­قى جەمشوپ بازالارىن دايىنداتپا­دى. ءتىپتى بۇل ماسەلە مۇلدە ۇمىت قالدى. سوعان قاراماستان، گولوششەكين ماس­كەۋدەگى ورتالىق كوميتەتكە «قازاق رەسپۋب­ليكاسى قاي تاراپتان بولسا دا، جاقسى جەتىستىكتەرگە جەتىپ وتىر، تۇرعىن جۇرتى ونشا كوپ ەمەس، بىراق رەسپۋبليكانىڭ بايتاق دالاسىنا ەگىلگەن مول استىق پەن مىڭعىرعان مالدارى ەسەبىنەن رەسەيدىڭ بىرنەشە قالالارىن وتە ارزان باعالى ەت-استىقپەن قامتاماسىز ەتۋگە بولادى» دەپ ءبوستى. بۇل – جاي ءبوسۋ ەمەس-تۇعىن. بۇل ءبوسۋ­دىڭ ناقتى كورىنىستەرى مىنا دەرەكتەر­دەن بايقالادى: 1930 جىلى كولحوزدار مەن ءتۇرلى شارۋاشىلىقتار مەملەكەتكە ەت پەن استىق وتكىزۋدەن وداق بويىنشا ءبىرىنشى ورىنعا كوتەرىلۋى كەرەك دەگەن جەلىكپە ۇراننىڭ ارقاسىندا قازاقستانداعى 14 ەت كومبيناتىنان 11 014 توننا ەت، قويما­لاردان 120 مىڭ پۇت استىق رەسەيدىڭ ونەر­­كاسىپتىك قالالارىنا جىبەرىلدى. 1931 جىل­دىڭ اياعىنا قاراي رەسەي قالالارىنا بىلتىرعىدان ەسەلەنىپ، 12 006 توننا ەت، 130 مىڭ پۇت استىق جونەلتىلۋىنە بايلا­نىستى جىل بويى كولحوزدار ەسەبىندەگى ءتورت ت ۇلىك­تەر ەسەپسىز سويىلىپ، ەتكە وتكىزىل­دى. وسى­دان مەملەكەت مەنشىگىنە قاراستى قورا­لارداعى مال سانى مەن قويمالارداعى استىق قورى بىرنەشە مىڭ ەسەگە ازايدى. سوعان قاراماستان، ولكە­لىك پارتيا ۇيىمى اۋدان-اۋدانداردا ۇجىمداسۋ پروتسەسى وتە ناشار جۇرگىزىلىپ جاتقانىنا دابىل كوتەرىپ، جەرگىلىكتى باسشىلاردى قاتاڭ جازالاۋعا دەيىن باردى. بۇدان ۇرىككەن كەڭەس ورگاندارىنىڭ باسشىلارى مەن كولحوز باستىقتارى، كۇش قۇرىلىمدارىنىڭ وكىلدەرى قالايدا بۇل ناۋقاندى شاپشاڭ جۇرگىزۋگە جاندارىن سالدى. ناتيجەسىندە، ءبىر كولحوز كەلەسى ءبىر كولحوزدان مال، استىق، سون­داي-اق ءتۇرلى شارۋاشىلىق جۇمىس­تارى جونىنەن ارتىق بولۋ ءۇشىن باسەكەگە ءتۇستى. الايدا ءبىر-ەكى جىل بۇرىن وسىنداي باسە­كەلەستىكتىڭ ارقاسىندا قوسىپ جازۋ­دى ۇردىسكە اينالدىرعاندارىنىڭ كەسى­رىنەن قورالارىنداعى مالدارىن، قوي­ما­لارىنداعى استىقتارىن ادا قىل­عان جەر­گىلىكتى بەلسەندىلەر شارۋا­شى­لىقتارىندا ءتورت ت ۇلىكتىڭ ەسەبىن قايتا تولتىرۋدى جانە كەلەسى جىلعى ەت سالىعىن مولشەردى تۇر­دە وتكىزۋ جايىن ويلاپ، ەندى جەكە ادام­داردىڭ ەسىك الدارىنداعى مالدارىنا، قاپ تۇبىن­دەگى بيدايلارىنا اۋىز سالدى.

1931 جىلدىڭ 1 جەلتوقسانىندا بارشا قازاقتىڭ ۇلكەن باقىتسىزدىعىنا قاراي قالىڭ قار ءتۇسىپ، كۇن بىردەن سۋىتقان. جىلى بولادى دەگەن وڭتۇستىكتىڭ وزىن­دە كۇننىڭ سۋىقتىعى 10-15 گرادۋسقا تومەن­دەگەن. الا جازداي جۇرتتىڭ بار مالى مەن استىعىن الاشاپقىن بولىپ ءبىر ورتاعا جيناعان وكىمەتتىڭ جاۋاپتى ادامدارى، جوعارىدا ايتقانىمىزداي، سول كەزدە كولحوز قورالارىنداعى سانى از ءتورت ت ۇلىكتىڭ جەپ-ءشوپ بازاسىن دا جاساماعان. قالىڭ قار جاۋىپ، كۇن بىردەن سۋىتقاندا ەتكە وتكىزىلۋدەن امان تۇرعان مالعا بەرەتىن ازىق تاپپاي قاتتى قىسىلعان اۋدان باسشىلارى مەن كەڭەس بەلسەندىلەرى كۇندە جيىن جاساپ، تىعىرىقتان شىعۋدىڭ جولىن ىزدەي باستايدى. «كوممۋنيستىك پارتيا كەز كەلگەن قيىندىقتان شىعۋدىڭ جولىن تاباتىن دانالىققا يە» دەپ وزەۋرەگەن اۋپارتكوم حاتشىلارى قولدا بار مالدى امان الىپ قالۋدىڭ ادام كۇلەرلىك امالدارىن قاراستىرادى. الايدا ءبىر وكىنىشتىسى، سول جىلدارى قازاقستانداعى اۋدانداردى باسقارىپ وتىرعان حاتشىلاردىڭ باسىم بولىگى بولسا، مال جايىن بىلمەيتىن بوتەن ۇلتتاردىڭ وكىلدەرى ەدى. ولارعا وسىن­داي قىسىلتاياڭ شاقتا جەرگىلىكتى ۇلت­تان شىققان كولحوز باستىقتارى مەن بەل­سەندىلەر مالدارعا تال-تەرەكتەردىڭ مايدا بۇتاقتارىن قىرقىپ بەرىپ، ۋاقىتشا بولسا دا امان ۇستاپ تۇرۋدىڭ ءتاسىلىن ايتادى. ءتاسىلدى قۇلاقتارىنا ىلگەن حاتشىلار جەر-جەردەگى شارۋالارعا تال-تەرەكتەردىڭ مايدا بۇتاقتارىن قىرقىپ، قامىس ورۋدى ءامىر ەتەدى. مىسالى، وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسىنا قاراستى لەنگىر اۋپارتكوم­نىڭ حاتشىسى لەۆ سەۆيريدوۆيچ سۆويك وسى ماسەلەگە قاتىستى اقسۋدا (ول كەزدە لەن­گىر، سايرام اۋداندارىنىڭ ورتالىعى اقسۋدا بولعان) «جولداستار، قار جا­ۋىپ، اياز ۇرعالى بەرى ازىقسىز قالعان مال­دار­دى اشتان قىرىپ الماۋدىڭ جولىن قا­راستىرعان ەدىك. ءبىز بۇگىن ونىڭ كوزىن تاپ­تىق. ءيا، پارتيا قانداي دا ءبىر بولماسىن قيىندىقتىڭ ءتۇيىنىن شەشە الادى. وسىعان بايلانىستى ەرتەڭنەن باستاپ ءوز كولحوزدارىڭىزداعى شارۋا-جۇمىس­شىلاردى وزەن جاعاسىنداعى، تاۋ ەتەگىندەگى اعاشتاردىڭ مايدا بۇتاقتارىن كەستىرۋگە، ساي-سايداعى قالىڭ قامىستاردى ورعىزۋعا جۇمىلدىرىڭىزدار. ءبىز قىستاي مالدارعا اعاشتاردىڭ بۇتاقتارى مەن قامىس بەرىپ اسىراپ شىعامىز!» دەگەن كەسىم ايتادى.

بىراق مالدىڭ سىرىن بىلەتىن قازاق ءتورت ت ۇلىكتىڭ قاي ءتۇرىن بولماسىن، ىلعي اعاشتاردىڭ شىبىقتارىمەن، قامىسپەن ۇزاق ۋاقىت ساقتاپ قالا الماسىن جاقسى بىلگەن. شىبىق پەن جۇمساق بۇتاقتاردى ۇنەمى جەي بەرگەن مال، اسىرەسە قوي-ەشكى ءىش تاستاپ، تىشقاق كەسەلىنە ۇشىرايدى دا، ءتۇبى وپات بولادى. ال قوي-ەشكى جەي الاتىن مايدا بۇتاقتاردى قارا مال، ياعني سيىر جەي المايدى. ال قامىستى جىلقى عانا جەي الادى. بىراق وعان دا ۇزاق ۋاقىت قامىس بەرۋگە بولمايدى. ال سيىر مەن قوي-ەشكى قامىستى جەسە، ىشتەرى ءتىلىنىپ ولەدى. جينالىستا الگىندەي ۇسىنىس كوتەرگەن ل.س.سۆويككە ءبىراز بەلسەندىلەر وسىنداي سەبەپ-سالدارلاردى كولدەنەڭ تارتىپ، بۇنداي تاسىلمەن مالداردى ۋاقىتشا عانا امان ساقتاۋعا بولاتىنىن، ال قىسقى بۋى­نى قاتقان قامىستى ەشقانداي مالعا بەرۋگە بولمايتىنىن، تەك جازدىڭ باسىندا كوك قۇراق كۇيىندە ورىلعان قامىس قانا ءتورت ت ۇلىكتىڭ ازىعىنا جارايتىنىن ايتىپ، قارسى شىعادى. وزىنە قارسى ءسوز ايت­قاندارعا سۆويك ىلە-شالا: ء«بىز قانداي تىعىرىقتان بولسا دا، جول تاۋىپ شىعا الاتىن بولشەۆيكتەر ەمەسپىز بە؟ جولداس ستالين، جولداس گولوششەكين، ودان قالسا، باسقا دا پارتيا كوسەمدەرى ءبىزدى قاي كەزدە دە توسىن تاپقىرلىققا تاربيەلەپ، باۋلىپ وتىرعان جوق پا؟ ەندەشە، مالدى امان الىپ قالۋدىڭ امالىن تابايىق. جاڭا ءبىراز جولداستار «قىرلاردىڭ ەتەكتەرى مەن جازىق دالالاردى قاردان تازارتىپ، جەر بەتىندەگى بوز شوپتەردى اشىپ، مالداردى ءبىر مەزگىل جايىپ الۋ كەرەك» دەدى. كەرەك بولسا، ونداي ارەكەتتەرگە دە بارامىز. ال ازىرشە تال بۇتاقتارى مەن قامىستى پايدالانا تۇرايىق. ءبىر جولداستار «قامىستى بۇتىندەي مالعا بەرۋگە بولمايدى» دەيدى. ەگەر ونى ۇنعا ۇقساتىپ، ابدەن مايدالاپ بەرسە، ونى جەگەن مال ولمەي مە؟» – دەيدى. «وندا ولمەيدى، – دەيدى ءبىر توپ قازاقتار. – بىراق قامىستى ۇنعا ۇقساتىپ مايدالاي­تىن قۇرال جوق». «جولداستار، جاڭا ايتتىم عوي، ءبىز بولمايتىندى بولدىراتىن كوم­مۋنيستەرمىز دەپ. اۋىلدار مەن كولحوز­دارداعى ءار قازاقتىڭ ۇيىندە بيدايدى ۇن قى­لىپ تارتاتىن قول ديىرمەن بار-ءا؟ ءار شا­رۋا ون-جيىرما باۋ قامىس ورىپ كەلسىن دە، ونى ۇيىن­دەگى قول ديىرمەنمەن ۇنعا ۇقسا­تىپ، مايدالاپ بەرسىن. ۇنعا ۇقساپ ۇنتاق­تالعان قامىستى مالعا بەرىڭدەر» دەگەن...

بۇل ءتارىزدى قورسوقىرلىق تۇجىرىم ءبىر لەنگىر اۋدانىندا ەمەس، توڭىرەگىندە قامىس وسەتىن كۇللى قازاقستانداعى اۋىلداردا ايتىلعانى كامىل. بىراق قامىستى ەشكىم قول ديىرمەنگە سالماعانى اقيقات. قامىس بيداي ەمەس، قول ديىرمەنگە جۇرمەيدى. سو­عان قاراماي سۆويك سياقتىلار «وسىنداي شا­رۋانى اتقارىپ جاتىرمىز» دەپ جوعا­رىعا ماعلۇمات بەرگەنى انىق.

كوپتەگەن كولحوزداردا ەتكە وتكىزىلۋدەن امان قالعان مال جەمشوپتىڭ جوقتىعىنان ءولىپ قالدى دەگەن سىن ەستىمەۋ ءۇشىن ولاردى قولدان قىرۋ وقيعالارى دا ورىن العان. اتاپ ايتار بولساق، قاراتاس اۋدانىندا 112 سيىردى، مەركە اۋدانىندا 107 سيىر­دى، جۋالى اۋدانىندا 29 سيىردى قارا­سان دەرتى جۇقتى دەگەن سىلتاۋمەن ۋلاپ ولتىرگەن. لەنگىر اۋدانىندا 300 جىلقىنى ماڭقا اۋرۋىنا شالدىقتى دەپ، اتىپ تاس­تاعان. قولدان ولتىرىلگەن مالدى كوزدەرى قارا­ۋىتىپ جۇرگەن اشتار جەپ قويماسىن دەگەن نيەتپەن جەرگە كومگەن نەمەسە جانارماي شاشىپ ورتەگەن. 1914 جىلعى ساناقتا قازاقستان جەرىندە 6 ميلليون 120 مىڭداي قا­زاق بولعان. 1933 جىلدىڭ اياعىندا بۇل سان 4 ميل­ليونعا جۋىق كەمىگەن. 1927 جىلى بۇكىل قازاقستاندا مال سانى 42 ملن بولسا، 1933 جىلى 3 ميلليون 989 مىڭعا تۇسكەن. تاعى ءبىر مىسال: سىرداريا وركۋگتىك (كە­يىنگى وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسى. وعان 1925-1930 جانە 1932-1938 جىلدارى قا­زىرگى جامبىل، تۇركىستان، قىزىلوردا وب­لىس­تارى كىرگەن) ەسەپ باسقارماسىنىڭ باس­تىعى ايدوس قوشقاروۆتىڭ دەرەگى بويىنشا، 1927 جىلى وسى وكرۋگتە 1 ميل­ليون 300 مىڭداي قازاق بولىپتى. گولو­ششەكيننىڭ ورنىنا كەلگەن ميرزويان 1934 جىلى جالپى جۇرتقا جاريا ەتكىزبەي، باسپاسوزگە باس­تىرماي، قۇپيا جۇرگىزگەن ساناقتىڭ ەسەبىنشە، باستاپقى ساننان 600 مىڭ 601 قازاق قالعان. وسىلايشا، سول كەزدەگى ءبىر عانا وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسى جەرىندە (وعان قازىرگى جامبىل، قىزىلوردا وبلىستارىن دا قوسىڭىز) ءۇش جىل ىشىندە 400 مىڭداي ادام اشتان قىرىلىپ، 250-300 مىڭداي ادام اۋىپ كەتكەن. 1927 جىلى سىرداريا وكرۋگىندە 6 ملن 680 000 باس مال بولسا، 1934 جىلعا قاراي بارلىق ءتورت ت ۇلىكتىڭ سانى 800 مىڭعا دا جەتپەگەن. جاياۋ بارسا، نانى كوپ تاشكەنت جاقىن، تاۋ اسسا ەگىنى مول قىرعىز جاقىن ءارى اۋلانار اڭى مەن جەمىس-جيدەگى مول تاۋلارى بار وڭتۇستىك جەرىندە وسىنشاما ادام قىرىلىپ قالعاندا، ءبىر اۋىلى مەن ءبىر اۋىلىنىڭ اراسى 100-150 شاقىرىم كەلەتىن كەلەتىن ارقاداعى سار دالانىڭ قازاقتارىنىڭ حالى قانداي بولعان دەڭىز...

بۇدان كەيىنگى ۇلى قىرعىن قازاق باسىنا، جوق، بۇكىل كەڭەس ەلىنىڭ تاعدىرىنا 1937-38 جىلدارى ءتوندى. ول تاريحتا «ۇل­كەن تەررور» دەگەن اتپەن قالدى. رەسەي زەرت­تەۋشىلەرىنىڭ وسىدان ون جىلداي بۇ­رىن­عى انىقتاماسىندا سول جىلدارى بۇكىل كەڭەس ەلىندە 1 575 259 ادام سوتتالىپ، 681 692 ادام اتىلعان دەگەن دەرەكتەر كەل­تىرىلگەن ەدى. الايدا سوڭعى ۋاقىتتاردا زەرت­تەۋشىلەر اراسىندا بۇل ەسەپ وزگەرىپ، اتالعان كەزەڭدە 1 ميلليون 750 ادام سوتتالىپ، 700 مىڭنان اسا ادام اتىلعان دەگەن مالىمەتتەر كەلتىرىلىپ ءجۇر.

جالپى، ستالين بيلىگى كەزىندە، ياعني 1921 جىلدان 1953 جىلعا دەيىن بۇكىل كسرو اۋماعىندا 11 ميلليوننان اسا ادام ءار­تۇرلى سەبەپتەرمەن جازالانعان ەكەن. 1937 جىلعا دەيىن كەڭەس ەلىندە «تاپ كۇرەسى»، «شاحتا ءىسى»، «پرومپارتيا»، «پار­­تيانى تازالاۋ»، «فەوداليزممەن كۇرەس» ت. ب. اتاۋلارىمەن بىرنەشە رەت جانە بىر­­نەشە مىڭداعان ادامعا اجال قۇش­تىرعان نەمەسە ون مىڭداعان ازاماتتى جازىقسىز تۇرمەگە جاپتىرعان جازالاۋ شارالارى جۇرگىزىلگەن. وسى جازالاۋلاردىڭ ەڭ ءبىر قاسىرەتتى ءھام زۇلماتتى كەزەڭى 1937-38 جىلدارعا تاپ كەلگەن.

ستالين «ۇلكەن تەرروردى» باستاۋ­دى العاشقى رەت 1937 جىلدىڭ 23 اق­پا­نى مەن 3 ناۋرىزى ارالىعىندا وتكەن ۆكپ(ب) پلە­نۋمىندا كوتەردى. ول سون­دا «تروتس­كيشىلدەردى جانە باسقا دا ەكى­جۇز­دى­لەردى جويۋ جولىنداعى پارتيالىق جۇمىستاردىڭ كەمشىلىگى» اتتى بايانداما جاسادى. مۇندا ستالين 1927 جىلعى پلەنۋمدا ءوزى كوتەرگەن «سوتسياليزم قۇرۋ جولىندا تاپتىق كۇرەستىڭ شيەلىنىسىپ كەت­كەنى تۋرالى» پىكىرىن تاعى قوزعاپ، ەلدە تە­رىس پيعىلدى تروتسكيشىلدىك، زينوۆەۆ­شىل­دىك باعىتتاعى، سونداي-اق وڭشىلدار مەن سولشىلداردىڭ، ەسەرلەر مەن انار­حيس­تەردىڭ سارقىنشاقتارى ءالى كۇنگە دە­يىن ساقتالىپ تۇرعانىن جانە ولارمەن ىمى­­راسىز كۇرەسۋ كەرەكتىن باسا ايتادى. ايتىپ قويماي، كسرو اۋماعىندا وسىنداي نيەتتى ۇستانعان «حالىق جاۋلارى­نىڭ» سانى 30 مىڭ دەپ ناقتىلايدى. بىراق وسى پلەنۋمعا دەيىن سونداي جات ەلە­مەنت­تەردىڭ 18 مىڭى ۇستالعانىن، ەندى 12 مىڭى قالعانىن، سول 12 مىڭنىڭ ءوزى قا­زىرگى تاڭدا كوممۋنيستىك پارتيا اراسىنا ىرىت­كى سالىپ، ءتۇرلى ارانداتۋشىلىققا با­رىپ جۇرگەنىن، ولاردى قۇرتپايىنشا كەڭەس­تىك قوعامدا تىنىشتىق بولمايتىنىن تاعى باسا ەسكەرتەدى. ونىڭ وسى پىكىرى پلە­نۋمعا قاتىسۋشى ءتۇرلى دارەجەدەگى باس­شىلىق قىزمەتتەگى كوممۋنيستەردىڭ قىزۋ قولداۋىنا يە بولىپ، 72 ادام ونى جاقتاپ، ءسوز سويلەيدى.

ارادا ەكى جارىم ايعا جۋىق ۋاقىت وتكەندە، ناقتىسى 14-29 مامىر ارا­لى­عىندا م.ن.تۋحاچەۆسكي باستاعان قى­زىل ارميانىڭ بىرقاتار قولباسشىسى مەن «يزۆەستيا» گازەتىنىڭ باس رەداكتورى ن.ي.بۋحارين قاماۋعا الىنىپ، اتۋ جازا­سىنا كەسىلەدى. ارتىنشا نكۆد تاراپىنان ەل ىشىندە مىڭداعان «حالىق جاۋلارى» تابىلىپ، قامالا باستايدى. 1937 جىلدىڭ 23 مامىرىندا ۆكپ(ب) وك پوليتبيۋروسى «نكۆد ماسەلەسى تۋرالى»، 2 ماۋسىم كۇنى انتيكەڭەستىك ەلەمەنتتەر تۋرالى»، 8 ماۋسىم كۇنى «تروتسكيشىلدىك جانە وڭشىل باعىتتى ۇستانعانداردىڭ وتباسىلارىن جەر اۋدارۋ تۋرالى» اتتى قاۋلىلارى شىعادى. ميلليونداعان جا­زىق­سىزداردى جاپا شەكتىرگەن ەڭ قاتال دا قاتاڭ قاۋلى 00447 نومىرمەن 1937 جىلدىڭ 30 شىلدەسىندە سول كەزدەگى نكۆد كوميسسارى جانە كاۋىپسىزدىكتىڭ باس كوميسسارى ن.ي.ەجوۆتىڭ بۇيرىعىمەن شىعادى. ول قاۋلى «بۇرىنعى كۋلاك­تاردى، باسبۇزارلار مەن باسقا دا انتي­كەڭەستىك ەلەمەنتتەردى رەپرەسسيالاۋ بويىنشا جۇرگىزىلەتىن شارالار تۋرالى» دەپ اتالدى. وسى قاۋلىعا سايكەس جازالاناتىنداردى ەجوۆ ەكى كاتە­گورياعا بولەدى. 1-كاتەگورياعا اتىلۋ جازاسىنا كەسىلەتىندەر جاتقىزىلسا، 2-كاتەگوريامەن سوتتالعاندار 8-10 جىلدىڭ اراسىندا اباقتىعى جابىلۋى ءتيىس-ءتى. وعان قوسا، ەجوۆ قاي رەسپۋبليكادا جانە قاي وبلىستا قانشا ادام 1-كاتەگوريامەن، قانشا جان 2-ءشى كاتەگوريامەن جازالانۋى ءتيىس ەكەنىن ناقتىلاپ بەردى. ول سان بويىنشا، بۇكىل كسرو-دا 268 095 ادام سوتتالىپ، 75 095 مىڭ ادام اتىلۋى كەرەك-ءتى. ەڭ كوپ جازالانۋى شارت ادامداردىڭ تىزىمىندە العاشقى ورىن رەسەي رەسپۋبليكاسىنىڭ قالالارىنا تيەسىلى بولدى. ودان كەيىنگى ەكىنشى ورىندا ۋكراينا، ءۇشىنشى ورىندا ازەربايجان، ءتورتىنشى ورىندا قازاقستان تۇردى. بۇيرىق بويىنشا جازالاۋ شاراسى 1937 جىلدىڭ 5 تامىزىنان باستالىپ، قاراشا ايىنىڭ اياعىندا، ياعني ءتورت اي مەرزىمدە ءبىتۋى كەرەك بولاتىن. الايدا بۇل قاندى جازالاۋ ەكى جىلعا سوزىلىپ كەتتى.

ءستاليننىڭ باستاماسىمەن شىققان ەجوۆ­­تىڭ بۇيرىعى بويىنشا قازاقستاندا 2،5 ادام اتىلىپ، 5000 ادام سوتتالۋى كەرەك بولاتىن. الايدا وسى تسيفرلار كسرو اۋماعىندا نەگە بىرنەشە ەسەگە ارتىپ، جازالانعانداردىڭ سانى ميلليوننان اسىپ كەتكەن دەڭىز. ەجوۆتىڭ جوعارىدا ايتىلعان قاۋلىسىنا قاتىس­تى قوسىمشا بۇيرىعىندا رەسپۋبلي­كا، وبلىس باسشىلارىمەن قاتار نكۆد باس­تىقتارىنا ارنالعان: «ەگەر سىزدەر، ءوز تا­راپ­تارىڭىزدان ولكەمىزدە «حالىق جاۋ­لارىنىڭ» سانى بۇدان كوپ كور­سەتسەڭىزدەر، وندا قوسىمشا ليميت سۇراۋ­عا قاقىلارىڭىز بار» دەگەن ارنايى تار­ماعى بولاتىن. وسى سەبەپتى جەر-جەر­دەگى پارتيالىق كوميتەتتەر مەن نكۆد وكىل­دىكتەرىنىڭ باسشىلارى ستا­لين مەن ەجوۆقا جاعىنۋ ءۇشىن جانە باس­قا سە­بەپ­تەرگە بايلانىستى ءوز اۋماق­تا­رىن­داعى «حالىق جاۋلارىنىڭ» سانىن بىر­نەشە ەسەگە ءوسىرىپ جىبەردى. ءبىزدىڭ رەس­پۋب­ليكانى ول كەزدە ل.ميرزويان باس­قا­را­تىن. گولوششەكين ۇيىمداستىرعان اشار­­شىلىقتان قۇتقارعانى ءۇشىن كەزىندە ونى قا­زاقتار «مىرزاجان» دەپ اتاعانى جو­­نىندەگى تەرىس پىكىر كۇنى كەشەگە دەيىن سانا­مىزعا ءسىڭىرىلىپ كەلدى. بىراق انىعىن­دا، ونىڭ زالىمدىعى گولوششەكيننەن دە كەم بولماعان. ويتكەنى ول ەجوۆتىڭ بۇي­رى­عىنا سايكەس جازالاناتىنداردىڭ سانىن الدەقايدا اسىرىپ كورسەتۋگە جانە سول ارقىلى مىڭداعان قازاقتىڭ كوز جاسىنا قالىپ، ولاردىڭ جازىقسىز جاپا شە­گۋىنە مۇرىندىق بولعان ادام. سونىڭ ارقا­سىندا قازاقستاندا اتىلۋى ءتيىس 2،5 مىڭ كىسىنىڭ ورنىنا 26 116 مىڭ كىسى اتى­لىپ، سوتتالۋى شارت 5 مىڭ­نىڭ ورنىنا 119 مىڭدايى اباقتىعا جابىلعان. وڭتۇس­تىك قازاقستان وبلىسىندا (جامبىل، تۇر­كىستان، قىزىلوردا) سول جىلدارى 4001 ادام اتىلىپ، 13 مىڭعا جۋىعى ءتۇرلى مەر­زىمدەرگە سوتتالعان. قازاقستان جەرىندە رەپ­رەسسيا جىلدارىن­دا سوتتالعاندار جاتا­تىن بىرنەشە بولىمشەلەرى بار ءىرى-ءىرى لاگەرلەر بولعان.

كەيبىر ادامداردان «رەپرەسسيا كە­زىندە قازاقتار ءبىر-ءبىرىن ۇستاپ بەردى، ايت­پەسە ءستا­ليننىڭ ءبىزدىڭ اتالارىمىزدىڭ اتى­لىپ، سوت­تالۋىنا ەشقانداي قاتىسى بول­عان جوق» دەگەن اڭگىمەلەردى ەسىتىپ قالا­­مىز. ءتىپ­تى بىرەۋلەر «1937-38 جىل­دارى وزبەك­ستاندا – 7-اق ادام، تاجىك­ستاندا – 1-اق ادام اتىلعان، ال بىزدە ازا­مات­­تاردىڭ كوپ قى­رىلۋىنا سەبەپكەر بول­­عان جايت – قازاق­تاردىڭ ءبىر-بىرىنە دەگەن جاۋ­لىعىنان تۋىن­داعان» دەگەن دە ءجون­سىز پىكىرلەر ايتىلىپ ءجۇر. وندايلارعا ايتا­­يىن، رەپرەسسيا تىكە­لەي ستالين مەن ەجوۆ­تىڭ جانە ولاردى قول­داعان جەر­گىلىك­تى باسشىلاردىڭ قولى­مەن ىسكە اسقان شارۋا. سودان سوڭ 1937-38 جىلدارى وز­بەكستاندا 7 ادام ەمەس، 41 مىڭ­داي ادام جاپا شەككەن، ونىڭ 5 619-ى اتىل­عان. قىرعىزستاندا 8 مىڭداي ادام سوت­تالىپ، مىڭعا جۋىعى اتىلعان. تاجىك­ستاندا 3 مىڭداي ادام قامالىپ، 911-ءى اتىل­عان. جالپى، قۋعىن-سۇرگىن كەزەڭىندە 70 مىڭ­عا جۋىق مۇسىلمان ازاماتى اتى­­لىپ، 300 مىڭدايى لاگەرلەردە ازاپ شەك­كەن.

 

مومبەك ابدىاكىم ۇلى،

جازۋشى

سوڭعى جاڭالىقتار

مەركەل قىزمەتىنەن كەتتى

ساياسات • بۇگىن، 17:30

ساراپشى گولوۆكيندى قاتتى سىناپ تاستادى

كاسىپقوي بوكس • بۇگىن، 16:15

ۇقساس جاڭالىقتار