ەل مۇددەسىن قورعاۋ ءۇشىن تۇبەگەيلى جاڭارۋ مەن ەكونوميكانى نىعايتۋ ماڭىزدى

جاڭا كونستيتۋتسيا جوباسىنا اسا قاجەتتى ءارى وزىق نورمالار ەنگىزىلگەن

– بارىڭىزگە ءمالىم, قازاقستان وتپەلى كەزەڭگە اياق باستى. ءبىز ەل تاعدىرىنا اسەر ەتەتىن اۋقىمدى وزگەرىستەردى جۇزەگە اسى­رىپ جاتىرمىز. قىزىلوردادا وتكەن ۇلت­تىق قۇرىلتاي وتىرىسىندا كونستي­تۋ­تسيالىق رەفورمانىڭ ماڭىزدى تۇستارى تۋرالى ايتقانىمدى بىلەسىزدەر. قوعامدا كەشە عانا ەمەس, جارتى جىلدان بەرى كونستيتۋتسياعا قاتىستى جان-جاقتى پىكىر الماسۋ ءجۇرىپ جاتىر. بارلىق ۇسىنىستى جۇيەلەپ, سارالاۋ ءۇشىن 130 ادامنان تۇراتىن كونستيتۋتسيالىق كوميسسيا قۇرىلدى. بۇل – اۋقىمى جاعىنان دا, كاسىبي دەڭگەيى تۇرعىسىنان الىپ قاراساق تا, ەلىمىز ءۇشىن تەڭدەسى جوق كوميسسيا. وسى جولى كوميسسيا قۇرامىندا شەتەل ماماندارى جوق. جالپى, بىلتىر قازان ايىنان باستاپ ازاماتتارعا ءوز پىكىرىن بىلدىرۋگە تولىق مۇمكىندىك بەرىلدى. سول ۋاقىتتان بەرى eGov جانە eOtinish مەملەكەتتىك تسيفرلىق پلاتفورمالارى ارقىلى بىرنەشە مىڭ ۇسىنىس كەلىپ ءتۇستى. كوميسسيا ءوتىنىشتىڭ ءبارىن مۇقيات قاراپ, قورىتىپ, ءتيىستى تۇزەتۋلەردى ازىرلەدى. كونستيتۋتسيالىق كوميسسيانىڭ جۇمىسى بارىنشا اشىق جۇرگىزىلدى. مۇنى ايتىپ ءوتۋ وتە ماڭىزدى. سەبەبى ەلىمىزدەگى رەفور­­مالار بۇرىن-سوڭدى ەشقاشان ءدال وسى­لاي جان-جاقتى تالقىلانىپ, تىكەلەي ەفير ارقىلى جۇرتشىلىقتىڭ نازارىنا ۇسى­نىلماعان, – دەدى قاسىم-جومارت توقاەۆ.

مەملەكەت باسشىسىنىڭ ايتۋىنشا, «حالىق ۇنىنە قۇلاق اساتىن مەملەكەت» رەتىندە تسيفرلىق پلاتفورمالار كەڭى­نەن قولدانىلدى. كونستيتۋتسيالىق رەفور­ماعا بايلانىستى ازاماتتارمەن بايلانىس جەلىلەرى ءتيىمدى جۇمىس ىستەدى. سونىڭ ارقاسىندا شىن مانىندە جالپىۇلتتىق اۋقىمداعى تالقىلاۋ بولدى دەسەك, دۇرىس بولار. بۇل – ادىلەتتى قازاقستان قۇرىلىسىنىڭ ايقىن كورىنىسى. وسىعان دەيىن كونستيتۋتسيالىق كوميس­سيانىڭ ون وتىرىسى ءوتتى. كوميسسيا مۇشە­لەرى تۇزەتۋلەردىڭ اسا كوپتىگىن ەسكەرە وتى­رىپ, ورتاق پايىمعا كەلدى. «اتا زاڭعا جەكە­لەگەن وزگەرىس ەنگىزۋ جەتكىلىكسىز, قازىرگى جاعدايدا جاڭا كونستيتۋتسيا قابىل­­داعان ءجون» دەگەن بايلام جاسادى. سوعان سايكەس قاڭتار ايىندا جاڭا كونس­تي­­تۋ­تس­يا­نىڭ العاشقى نۇسقاسى جاريالاندى.

– بۇل باستاما قوعامنىڭ ايرىقشا نازارىن اۋداردى. مەن مۇنى وتە جاقسى ءۇردىس دەپ سانايمىن. ازاماتتارىمىز كونس­تيتۋتسيا جوباسىنىڭ ءتۇرلى باپتارىن قىزۋ تالقىلاپ جاتىر. قوعامنىڭ سايا­سي مادەنيەتى جانە بەلسەندىلىگى ارتىپ كەلە­دى. بۇل – مەنىڭ ساياسي باعدارىمدا كورسە­تىل­گەن نەگىزگى مىندەتتەردىڭ ءبىرى. ەلىمىز ءۇشىن ء«ارتۇرلى كوزقاراس – ءبىرتۇتاس ۇلت» جانە «پليۋراليزمگە – اشىقپىز, ەكسترەميزمنەن – قاشىقپىز» قاعيداتتارى وتە ما­ڭىزدى. سول ارقىلى قوعامدىق ديالوگ­تىڭ دامۋىنا, ەلىمىزدىڭ ۇزدىكسىز العا با­سۋىنا جول اشىلادى. قازىردىڭ وزىندە ءبىر نار­سەنى كۇمانسىز ايتۋعا بولادى: جۇرت­شى­لىق نازارىنا مۇلدە جاڭا قۇ­جات ۇسى­نىلىپ وتىر. بۇل قۇجات مەملەكەتى­مىز دامۋدىڭ داڭعىل جولىنا تۇسكەنىن, ياعني ساپالىق تۇرعىدان جاڭا دەڭگەيگە كوتەرىل­گەنىن كورسەتەدى, – دەدى مەملەكەت باسشىسى.

پرەزيدەنت جاڭا كونستيتۋتسيا جوباسىنا ەنگەن نورمالار قازاقستاننىڭ ساياسي جۇيەسىنىڭ دامۋ قيسىنى مەن بىرىزدىلىگىن بەكىتەتىنىن ايتتى. ول, ەڭ الدىمەن, «كۇشتى پرەزيدەنت – ىقپالدى پارلامەنت – ەسەپ بەرەتىن ۇكىمەت» تۇجىرىمداماسىنا نەگىزدەلەدى. كەيىنگى جىلدارداعى ساياسي رەفورمالارعا كەڭىنەن قاراساق, قازاقستان سۋپەرپرەزيدەنتتىك بيلىك فورماسىنان تۇبەگەيلى باس تارتىپ, بەدەلدى ءارى ىقپالدى پارلامەنتى بار پرەزيدەنتتىك رەسپۋبليكا ۇلگىسىنە كوشكەنىنە كوز جەتكىزۋگە بولادى. ۇسىنى­لىپ وتىرعان وزگەرىستەر – وسى ۇدەرىستىڭ زاڭدى جالعاسى. كەيىنگى جىلدارداعى ساياسي جاڭعىرتۋلار, سونىڭ ىشىندە 2022 جىلعى كونستيتۋتسيالىق رەفورما مەم­لەكەتى­مىزدىڭ كونستيتۋتسيالىق نەگىزىن تو­لىق قايتا قۇرۋ قاجەت ەكەنىن كورسەتەدى. شىن مانىندە, بۇل – مەملەكەتتى باسقارۋ­دىڭ جاڭا جۇيەسىن قالىپتاستىرۋ دەگەن ءسوز. ۇسىنىلعان تۇزەتۋلەر بيلىك قۇزىرەت­تەرىن قايتا بولۋگە, تەجەمەلىك جانە تەپە-تەڭدىك جۇيەسىندەگى تەڭگەرىمدى كۇشەيتۋگە, ەڭ باستىسى, بارلىق ساياسي ينس­تي­تۋتتاردىڭ تيىمدىلىگى مەن ورنىقتى­لىعىن جاقسارتۋعا مۇمكىندىك بەرەدى.

– جاڭا كونستيتۋتسيا جوباسىندا «ادام مەملەكەت ءۇشىن ەمەس, مەملەكەت ادام ءۇشىن» قاعيداتى ايقىندالا ءتۇستى. ءبىز 2019 جىلدان بەرى دايەكتى تۇردە وسى جولمەن ءجۇرىپ كەلەمىز. تۇپتەپ كەلگەندە, ۇسىنىلىپ وتىرعان وزگەرىستەردىڭ ارقاۋى – ءبىر. بۇل – ادامداردىڭ جانە ازاماتتار­دىڭ قۇقىقتارى مەن بوستان­دىقتارىن قورعاۋ. بۇل – جالاڭ ءسوز ەمەس. ءبىز ادام قۇقىعى­نىڭ قورعالۋىنا كەپىلدىك بەرەتىن جانە ونىڭ ناقتى جولدارى ايقىن كورسەتى­لەتىن ءبىرتۇتاس جۇيە قالىپتاستىرامىز. مىسالى, ادۆوكاتتاردىڭ ۇسىنىسىمەن اتا زاڭ جوباسىنا ادۆوكاتۋرا تۋرالى جەكە باپ قوسىلدى. جاڭا كونستيتۋتسيا جوبا­سىن­دا ءبىلىم بەرۋ جۇيەسىنە باسا ءمان بەرۋ ارقىلى مەملەكەتتىڭ زايىرلى سيپاتى دا ناقتىلانا ءتۇستى. ال «نەكە – ەر­كەك پەن ايەلدىڭ ەرىكتى جانە تەڭقۇقى­لى بىر­لەس­تىگى, ياعني وداعى» دەگەن تۇجى­رىم ارقى­­لى قوعامداعى ءداستۇرلى قۇندىلىق­تاردى ساقتاپ قالۋ ماقساتى كوزدەلدى. كونس­­­تي­­تۋتسيا جوباسىندا تابيعاتتى قور­عاۋ ما­سە­لەسىنە دە نازار اۋدارىلدى. مەنىڭ­شە, بۇل – وتە ماڭىزدى نارسە, – دەدى پرەزيدەنت.

قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ ايتۋىنشا, تۇزەتۋلەردىڭ ىشىنە تاعى ءبىر اسا قاجەتتى نورمانى ەنگىزۋ كەرەك. قازىرگى كونستيتۋتسيادا «تۇرعىن ۇيگە قول سۇعۋعا بولمايدى. سوت شەشىمىنسىز تۇرعىن ۇيدەن ايىرۋعا جول بەرىلمەيدى» دەگەن ەرەجە بار. وسى ەرەجەنى «تۇرعىن ۇيدەن ماجبۇرلەپ شىعارۋعا» دا سوت شەشىمىنسىز جول بەرىلمەيدى دەپ تولىقتىرعان ءجون.

– مەنىڭشە, بۇل – جاڭا كونستيتۋتسيا­نىڭ سيپاتىنا تولىق ساي كەلەتىن الەۋ­مەتتىك نورما. كونستيتۋتسيالىق كوميسسيا مۇشەلەرىنەن وسى ۇسىنىستى قاراۋ­دى سۇرايمىن. تۇتاستاي العاندا, نەگىزگى زاڭ جوباسىندا قازاقستاننىڭ قارقىن­دى دامۋىنا, ۇلتىمىزدىڭ ۇيىسۋى­نا قاجەت­تى ىرگەلى قاعيداتتار مەن قۇندى­لىق­­تار تولىق قامتىلعان. ادىلەتتى قازاقستان, زاڭ مەن ءتارتىپ, ازاماتتاردىڭ قۇقىق­تارى مەن بوستاندىقتارى مۇلتىك­سىز ساق­تالاتىنى سياقتى نەگىزگى قاعيدات­تار ناقتى كورسەتىلگەن. ءبىلىم, عىلىم, يننوۆاتسيالار جانە مادەنيەت ەلىمىزدىڭ تەڭدەسسىز باسىمدىقتارى رەتىندە ايقىندالدى. تاۋەل­سىزدىگىمىز, ەگەمەندىگىمىز جانە اۋماق­تىق تۇتاستىعىمىز مىزعىماس قۇندىلىق­تار بولىپ قالا بەرەدى جانە ەلىمىزدىڭ ۋنيتارلىعى, جەرىنىڭ تۇتاستىعى مەن باسقارۋ نىسانى ەشقاشان وزگەرمەيدى دەگەن اسا ماڭىزدى سوزدەر بار. اتا زاڭى­مىزدا بىرلىك پەن كەلىسىمنىڭ نەگىزدەرى نىعايا تۇسەدى. باس قۇجاتتا جاۋاپتى ءارى جاسامپاز وتانشىلدىق ۇعىمى ناقتى جازىلادى, – دەدى پرەزيدەنت.

مەملەكەت باسشىسىنىڭ ايتۋىنشا, جاڭا كونستيتۋتسيا جوباسىن شىن مانىن­دە وزىق, ياعني تۇبەگەيلى جاڭارعان, ءاربىر تۇسى ساراپتالعان, ساپالى جازىلعان ءماتىن دەپ اتاۋعا تولىق نەگىز بار. وندا كونس­­تي­­­تۋ­تسيا­لىق قۇرىلىسقا قاتىستى الەم­­دەگى ۇز­دىك تاجىريبەلەر كورىنىس تاپقان, ادام قۇقىق­تارى جانە ۇلتتىق مۇددە­مىز تولىق قور­عالعان. ارينە, قازىرگى كونستي­تۋ­­تسيامىزدىڭ ءمان-ماڭىزىن ەشكىم جوققا شىعار­مايدى. سوڭعى 30 جىلدا جەتكەن بار­لىق جەتىستىگىمىزدىڭ باستاۋىندا اتا زاڭىمىز تۇرعانى ءسوزسىز. بۇل – تۇڭعىش پرەزيدەنت نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازارباەۆتىڭ تاباندى ەڭبەگىنىڭ ارقاسى. دەگەنمەن بۇل قۇجات ەلىمىز ەندى عانا ەڭسەسىن تىكتەي باستاعان كەزدە قابىلدانعانىن ەسكەرگەن ءجون. وندا تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى كەزەڭىندەگى قيىن كۇندەردىڭ ءىزى بار. سولاي بولۋى دا زاڭدى.

سول كەزدەن بەرى ەلىمىز ادام تانىماس­تاي وزگەردى. بولاشاعىمىزعا كوبى كۇمان­مەن قاراسا دا, قازاقستان حالىقارالىق بەدە­لى جوعارى, مىقتى مەملەكەتكە اينال­دى. قازىر الەمدەگى گەوساياسي, گەوەكونو­مي­كالىق, تەحنولوگيالىق احۋال تۇبەگەي­لى وزگەرىپ جاتىر. كەيىنگى جىلدارى قازاق­ستان دا كوپتەگەن وزگەرىستى باستان وتكەر­دى. بۇل وزگەرىستەر ۇلت ساناسىنا ىقپال ەتتى, ءتىپتى زور سىلكىنىس اكەلدى دەسەك, قاتە بولماس. سوندىقتان ەلىمىزدىڭ ماقسات-مىن­دەتتەرىن, قۇندىلىقتارى مەن قاعيدات­تارىن زامان تالابىنا ساي, كونستيتۋ­تسيا­لىق دەڭگەيدە جاڭعىرتۋ ايرىقشا ماڭىزدى.

پرەزيدەنت جاڭا كونستيتۋتسيانىڭ جوباسى جەكەلەگەن تۇزەتۋلەر ەنگىزىلگەن جوبا ەمەس ەكەنىن العا تارتتى. بۇل وزگەرىس­تەردىڭ باستى ماقساتى – جاڭا تاريحي داۋىردە مەملەكەتتىڭ نەگىزدەرىن تۇبە­گەيلى قايتا قۇرۋ, قوعامدىق سانانى جاڭعىر­تۋ. جاڭا كونستيتۋتسيانىڭ جوباسىنا اسا قا­جەتتى ءارى وزىق نورمالار ەنگىزىل­گەن. ءبىز ءبارىمىز ءبىر ەل بولىپ ىرىس-ىنتى­ما­­عى­­مىزدى, بەرەكە-بىرلىگىمىزدى ساقتاي وتى­رىپ, ەۆوليۋتسيالىق, ياعني تابي­عي جول­مەن دامىپ كەلەمىز. بۇل – وتە ماڭىز­د­ى. بۇدان باسقا جول جوق. جاڭا كونس­­ت­ي­تۋتسيا قازاق­ستاندى تىڭ قارقىن­مەن ور­كەن­دەتۋ­گە, ءار ازاماتتىڭ الەۋەتىن ارتتىرۋعا جول اشادى دەپ سەنەمىن. قالاي دەسەك تە, اتا زاڭى­مىزعا قاتىستى تۇپكىلىكتى شەشىم جال­پىۇلتتىق رەفەرەندۋمدا قابىلدانادى.

ۇكىمەتتىڭ تاياۋ اراداعى مىندەتى – ونىمدىلىكتى ارتتىرۋ

ءبىزدىڭ باستى ماقساتىمىز – قازىرگى كۇردەلى كەزەڭدە قازاقستاننىڭ الەۋ­مەتتىك-ەكونوميكالىق جانە حالىقارالىق الەۋەتىن ارتتىرۋ.

– ساراپشىلار الەم ەكونومي­كاسىنىڭ ءوسىمى باياۋلاپ, حالىقارالىق ساۋدا قارقىنى السىرەيدى دەگەن بولجام جاساۋدا. دامۋشى ەلدەرگە سالىناتىن جاھاندىق ينۆەستيتسيا كولەمى ازا­يىپ بارادى. قارجى سالاسى توقىراۋعا ۇشىراۋى مۇمكىن. بۇگىندە كوپتەگەن ەل ءوز نارىعىن قورعاۋ شارالارىن كۇشەيتىپ جاتىر. مەملەكەتتەر اراسىندا ءوزارا تاريفتىك شەكتەۋ قويۋ ءۇردىسى بەلەڭ الدى. جاھاندانۋ ۇدەرىسى كەرى سيپات الا باستادى. مۇنىڭ ءبارى الەمدەگى گەوساياسي احۋالدى وزگەرتىپ جاتىر. بىراق نەگىزگى ءارى شەشۋشى وقيعالار ءالى الدا. دۇنيە جۇزىندە مۇلدە جاڭا ۇدەرىستەر پايدا بولۋدا. مەملەكەتتىڭ تۇراقتى دامۋى ءۇشىن ءبىز وسى وزگەرىستەرگە ەكونوميكالىق جانە ساياسي تۇرعىدان بەيىمدەلۋىمىز قاجەت. بۇل – اسا ماڭىزدى مىندەتتىڭ ءبىرى. بۇرىنعى تاسىلدەر قازىر ءتيىمسىز بولىپ قالعانىن كورىپ وتىرمىز. وزىق مەملەكەتتەر الەم ەكونوميكاسىن دامىتۋدىڭ جاڭا ۇلگىسىن ازىرلەۋگە كىرىسىپ كەتتى. ءبىز دە بۇل ۇدەرىستەن شەت قالماۋىمىز كەرەك. ۇلت مۇددەسىن قورعاۋ ءۇشىن ەكونوميكانى نىعايتۋعا جانە دامىتۋعا ارنالعان ناقتى جوسپار بولۋعا ءتيىس. دۇنيە جۇزىندەگى ەكونوميكالىق احۋالعا قاراماستان, بىلتىر ەكونوميكامىز 6,5 پايىزعا ءوستى. ءبىزدىڭ ميسسيامىز – ايقىن: ەكونوميكالىق ءوسىم جوعارى ساپاعا يە بولۋى كەرەك, ياعني ەڭ الدىمەن, حالىقتىڭ ءال-اۋقاتىن ارتتىرىپ, تۇرمىسىن جاقسارتۋعا ءتيىس. باسقاشا ايتساق, ىشكى جالپى ءونىم ارتقان سايىن ازاماتتاردىڭ ناقتى تابىسى دا كوبەيۋى كەرەك. بۇل – ۇكىمەتتىڭ الدىندا تۇرعان نەگىزگى مىندەت, – دەدى پرەزيدەنت.

دەمەك اتالعان ماقساتقا جەتۋ ءۇشىن بىزگە بۇعان دەيىنگى ءوسىمدى قاناعات تۇتپايتىن, قازىرگى سىن-قاتەرلەرگە جەدەل جاۋاپ بەرەتىن, باسىمدىقتار ەگجەي-تەگجەيلى ويلاستىرىلعان ەكونوميكالىق ساياسات قاجەت. باسقاشا ايتقاندا, بىزگە تۇراقتى ءوسىم مودەلى كەرەك. وعان سايكەس, مەملەكەت نارىقتىق ەكونوميكانىڭ ستراتەگيالىق دامۋ ۆەكتورىن ناقتى انىقتاپ, قولدا بار قارجى رەسۋرستارىن ەكونوميكالىق ءوسىم اكەلەتىن باستى سالالارعا باعىتتاۋى قاجەت. مۇنداي ءتاسىل ۇلتتىق تابىستى ازاماتتارىمىز­عا اناعۇرلىم ءتيىمدى ءارى ءادىل بولۋگە مۇمكىندىك بەرەدى.

– اشىعىن ايتقاندا, مەن بۇل جا­يىندا كۇندە ويلانامىن, ماماندارمەن كەڭەسەمىن, ارنايى ەكونوميكا­لىق ساراپتامالاردى وقيمىن. ەكونو­مي­كا­لىق جانە قارجىلىق ساياسات­تى قايتا جاڭعىرتۋ بويىنشا اۋقىم­دى جۇمىس كۇتىپ تۇر. ۇكىمەتتىڭ تاياۋ اراداعى مىندەتى – ونىمدىلىكتى ارتتىرۋ, تەحنولوگيالىق جاڭارۋ جانە ادامي كاپيتالدى دامىتۋ ەسەبىنەن ءوسىمدى قام­تاماسىز ەتۋ, تابىستى ەل يگىلىگىنە جۇمساۋ. مۇنداي مودەلدى تەك ينۆەستيتسيا ساياساتىن جانداندىرۋ, بيزنەستىڭ مۇددەسىن تۇراقتى قورعاۋ ارقىلى قۇرۋعا بولادى. ياعني بۇل ساياساتتىڭ تۇپكى ناتيجەسى حالىق تابىسىن ارتتىرۋ, ەكونوميكالىق دەربەستىكتى نىعايتۋ بولۋعا ءتيىس. ۇكىمەتتىڭ الدىندا ۋاقىت وزدىرماي شەشەتىن بىرقاتار مىندەت بار. اتاپ ايتقاندا, تۇراقتى ءارى قالىپ­تى ينفلياتسيا كورسەتكىشىن جانە مەملەكەت قارجىسىنىڭ تەڭگەرىمدىلىگىن قامتاماسىز ەتۋ, سونداي-اق بىلتىرعى جولداۋىمدا جاريالانعان جاڭا ينۆەس­تيتسيالىق كەزەڭدى تولىعىمەن جۇزەگە اسىرۋ, – دەدى مەملەكەت باسشىسى.

بۇعان قوسا, جاپپاي تسيفرلاندىرۋ جانە جاساندى ينتەللەكتىنى ەنگىزۋ كومەكشى قىزمەت اتقارۋمەن شەكتەلمەي, ەكونوميكالىق دامۋدىڭ باستى ارقاۋى بولۋى كەرەك ەكەنى ايتىلدى. جي نەگىزىندە تسيفرلاندىرۋدىڭ بىرقاتار باستى مىندەتتەرىن ورىنداۋ قاجەت. بۇل – ەڭبەك ونىمدىلىگىن ارتتىرۋ, ەكونوميكانىڭ ەكسپورتقا باعدارلانعان سەكتورلارىن قالىپتاستىرۋ, قوسىلعان قۇنى جوعارى ءونىم شىعارۋ جانە قازاقستاندى جاھاندىق تسيفرلىق ەكونوميكا تىزبەگىنە كىرىكتىرۋ. جاڭا ينۆەستيتسيالىق كەزەڭدى ىسكە اسىرۋ ەلىمىزدىڭ يندۋستريا, ەنەرگەتيكا, كولىك سالالارىنداعى زاماناۋي جۇيەسىن قالىپتاستىرۋعا مۇمكىندىك بەرەدى.

جاساندى ينتەللەكتىنى دامىتۋ, – ۇران ەمەس, بۇل ەكونوميكالىق يدەو­لوگيانىڭ نەگىزگى تىرەگى, ءتىپتى ۇلتتىق يدەولوگيامىزدىڭ مىزعىماس تۇعىرى بولۋعا ءتيىس. وسىنداي جاۋاپتى ساتتە دۇرىس, باتىل ءارى ءتيىمدى شەشىمدەردى دەر كەزىندە قابىلداۋ وتە ماڭىزدى. شىنايى ومىرگە تۇك قاتىسى جوق «قۇرعاق» ۇسىنىستار بەرۋ, قىسقاسى, ناتيجەسى جوق ىسپەن اينالىسۋ مۇلدەم بولماۋى قاجەت.

– بۇكىل مەملەكەتتىك اپپارات ناقتى ناتيجەگە جەتۋ ءۇشىن جۇمىس ىستەۋى كەرەك جانە ونىڭ يگىلىگىن بۇكىل قوعام كورۋگە ءتيىس. وسى ورايدا, قازىرگى تاڭ­داعى اسا وزەكتى ماسەلەلەرگە توقتالايىن. بىرىنشىدەن, ينفلياتسيانى ويعا قونىمدى, قالىپتى دەڭگەيگە ءتۇسىرۋ قاجەت. ونىڭ شارىقتاپ كەتۋىنە جول بەرمەۋ كەرەك. ينفلياتسيانىڭ نە سەبەپتى جوعارى بولىپ تۇرعانى بەلگىلى, كەسەلدىڭ سەبەبى انىقتالدى. ەندى وسى ماسەلەنى شەشۋ كەرەك. بىراق ۇسىنىلاتىن شارالار ەلدىڭ دامۋىنا كەرى اسەرىن تيگىزبەۋى قاجەت. ءدال وسى تۇستا ءتۇرلى پىكىر ايتىلىپ جاتىر. ۇكىمەت پەن ۇلتتىق بانككە بىرلەسىپ ناقتى ءىس-قيمىل الگوريتمىن ازىرلەۋدى تاپسىرامىن. وسى ماڭىزدى جۇمىسقا بارلىق مەكەمە وكىلدەرى مەن ساراپشىلار قاتىسۋعا ءتيىس. تاعى دا قايتالاپ ايتامىن: قولايسىز احۋالدى شۇعىل رەتكە كەلتىرۋ قاجەت, – دەدى قاسىم-جومارت توقاەۆ.

پرەزيدەنت بيىلدان باستاپ ءۇش جىل قاتارىنان ينفلياتسيانى تومەندەتۋ ءۇشىن ناقتى شارالار قابىلداۋ كەرەك دەگەن تاپسىرما بەردى. ايتۋىنشا, بىرلەسكەن ءىس-قيمىل باعدارلاماسىن ساپالى ورىنداۋ ايرىقشا ماڭىزدى. ماسەلەنى شەشۋدىڭ ورنىنا بوس ءسوزدى كوبەيتىپ, قاجەتسىز «جول كارتالارىن» ازىرلەۋ – جاۋاپكەرشىلىكتەن قاشۋ دەگەن ءسوز. الدىن الا ەسكەرتۋ: ونداي جاعدايدا قاتاڭ شارا قولدانىلادى. حالىقتىڭ تابىسى ارتسا عانا, ناقتى ناتيجەگە قول جەتكىزدىك دەپ ساناۋعا بولادى.

جازالاۋشى مەنتاليتەتتەن ارىلاتىن كەز كەلدى

– ەكىنشى. جاڭا سالىق كودەكسىنىڭ ءتيىمدى ەنگىزىلۋىن قامتاماسىز ەتۋ كەرەك. جاڭا سالىق-بيۋدجەت ساياساتى تەڭگەرىمدى سيپات الىپ, ەكونوميكانى ورنىقتى دامىتۋعا, حالىقتىڭ ءال-اۋقاتىن ارتتىرۋعا باعدارلانۋى قاجەت. بيىل كۇشىنە ەنگەن سالىق كودەكسى ەكونوميكاداعى اشىقتىق پەن ءتارتىپتى كۇشەيتۋگە ىنتالاندىرادى. قازىردىڭ وزىندە العاشقى وڭ ناتيجەلەرىن كورىپ وتىرمىز. ەكونوميكا مينيسترلىگىنىڭ مالىمەتىنە سايكەس, ءوزىن-ءوزى جۇمىسپەن قامتىعاندارعا ارنالعان جاڭا سالىق رەجىمى ىسكە قوسىلعالى بەرى 180 مىڭنان استام جاڭا سالىق تولەۋشى زاڭ اياسىندا ارەكەت ەتە باستادى. ۇكىمەتتىڭ باعالاۋىنشا, سالىق رەفورماسىنىڭ ناتيجەسىندە بيىل بيۋدجەتكە قوسىمشا 4,4 ترلن تەڭگە تۇسەدى. جوسپار, البەتتە, كوڭىلگە سەنىم ۇيالاتادى. بىراق قايتالاپ ايتامىن: بەلگىلەنگەن كورسەتكىشتەرگە شامادان تىس سالىق سالۋ, بيزنەستى زاڭسىز نەمەسە نەگىزسىز قىسپاققا الۋ ەسەبىنەن جەتۋگە بولمايدى. بيۋدجەتتى ءتيىمدى سالىقتىق اكىمشىلەندىرۋ ارقىلى تولىقتىرۋعا بولادى دەپ ويلايمىن. سوندىقتان سالىق جۇيەسىن جاپپاي تسيفرلاندىرۋعا شۇعىل كىرىسكەن ءجون, – دەدى پرەزيدەنت.

سونىمەن قاتار جازالاۋشى مەنتاليتەتتەن ارىلاتىن كەز كەلگەنىن ەسكەرتتى مەملەكەت باسشىسى. سالىق ورگاندارى مەن سالىق تولەۋشىلەر اراسىندا سەرىكتەستىك جانە ءوزارا سەنىم قاعيداتى ورنىعۋعا ءتيىس. مەملەكەت پەن بيزنەستىڭ ءتيىمدى ىقپالداستىعىن جولعا قويۋ كەرەك.

– سەرىكتەستىك ادىلدىككە, ءوزارا تيىم­دىلىككە, ءتىپتى ەكونوميكانى دامىتۋ­دىڭ ماڭىزىن ءتۇسىنۋ تۇرعىسىنان العاندا جاۋاپكەرشىلىككە قۇرىلۋعا ءتيىس دەپ ويلايمىن. بۇل جونىندە جاقىندا «Turkistan» گازەتىنە بەرگەن سۇحباتىمدا ايتتىم. ۇكىمەتتىڭ كەيبىر مۇشەلەرىمەن اڭگىمە­دەن ۇققانىم, ونى ءبارى بىردەي ىقىلاس قويىپ وقىماعان سەكىلدى. قىزىلوردادا وتكەن ۇلتتىق قۇرىلتاي وتىرىسىنداعى ءسوزىم­دى دە تولىق تۇسىنبەگەندەرىڭىز بايقا­لا­دى. ينتەرنەت ۇزاق ماتىندەردى وقۋدان الىس­تاتتى. ونىڭ ۇستىنە ءماتىندى, كىتاپتار مەن ماقالالاردى وقىماي-اق, مازمۇنىن تىڭداي سالاتىن مۇمكىندىك پايدا بولدى. بىراق بۇل مەملەكەتتىك قىزمەتكەرلەرگە جاراسپايتىن ادەت. وقۋ كەرەك. ايتپەسە, زەينەت جاسىنا جەتكەن كەزدە, ويلانۋ قابىلەتىنەن ايىرىلىپ قالاسىزدار. بۇل وتە قاۋىپتى. سوندىقتان كوپ وقىڭىزدار, – دەدى پرەزيدەنت.

مەملەكەت باسشىسىنىڭ ايتۋىنشا, بانكتەر, اگرەگاتورلار مەن ماركەتپلەيس­تەر سالىقتىق اكىمشىلەندىرۋدىڭ ارەكەت ەتۋ اياسىنا تولىقتاي ەنىپ, سالىق اگەنتتەرى مىندەتىن اتقارۋعا ءتيىس. مەملەكەتتىك كىرىستەر كوميتەتىنە تولىق تسيفرلىق رەجىمدە جۇمىس ىستەيتىن «فيسكالدىق دەرەكتەر فابريكاسىنا» اينالۋ مىن­دەتى جۇكتەلدى. بۇكىل ماسەلەنى شەشۋدىڭ جالعىز دۇرىس جولى – وسى. 2027 جىلدىڭ سوڭىنا دەيىن سالىق جانە كەدەن جۇيەسىن باسقارۋدىڭ تسيفرلىق ءتاسىلىن ەنگىزۋ قاجەت. بۇل – ستراتەگيالىق ماڭىزى بار مىندەت.

سونىمەن قاتار ۇلتتىق تاۋارلار كاتالوگى مەن وتاندىق تاۋار وندىرۋ­شىلەرى رەەسترىن جەدەل ىسكە قوسىپ, تاۋارلاردى تسيفرلىق تاڭبالاۋ جۇيەسىن كەڭەيتكەن ءجون. بىراق تاۋار تاڭبالاۋدى جوسپارلانعان وندىرىسكە زيانىن تيگىز­بەي جاساۋ كەرەك. مينيسترلىكتەر قابىل­داعان جاڭا ەرەجەلەر مەن شەشىم­دەر شەتەلدىك جانە وتاندىق كومپانيا­لار­دىڭ قىزمەتىنە كەرى اسەر ەتپەۋگە ءتيىس. مۇنداي جايت ەلىمىزدەگى ينۆەستيتسيا­لىق كليماتتى ناشارلاتادى. وتاندىق جانە شەتەلدىك كومپانيالار بۇل ماسەلەگە الاڭداۋشىلىق ءبىلدىرىپ, حات جازىپ جاتقانىن ايتتى پرەزيدەنت.

– فيسكالدىق ساياساتتىڭ تيىمدىلىگىنە, ەڭ الدىمەن, بيۋدجەتتى رەتكە كەلتىرىپ, قارجى ءتارتىبىن قاتاڭ ساقتاۋ ارقىلى قول جەتكىزۋگە بولادى. مەملەكەتتىڭ ءتيىمسىز شىعىندارىن بارىنشا قىسقارتۋ ءۇشىن قولدانىستاعى بيۋدجەت باعدارلامالارىن باستان-اياق قايتا قاراۋ قاجەت. ءبىز بۇل جايىندا بۇعان دەيىن ايتقان بولاتىنبىز, تاعى قايتالاۋعا تۋرا كەلىپ تۇر. بۇل – وتە ماڭىزدى مىندەت. مۇنى ورىنداۋدى سوزبالاڭعا سالماڭىزدار. بۇل ىستە قارجى جانە ەكونوميكا مينيسترلىكتەرى قاتاڭدىق پەن تاباندىلىق, كاسىبيلىك تانىتۋى كەرەك. باسىمدىقتاردىڭ قايسىسى ءبىرىنشى, قايسىسى كەيىن ەكەنىن ناقتى بەلگىلەپ الۋ قاجەت.

بيۋدجەت قارجىسىن يگەرۋدىڭ قازىرگى كريتەريىنەن باس تارتىپ, مەملەكەتتىك ينۆەستيتسيانىڭ تيىمدىلىگىن باسقارۋدى كۇشەيتكەنىمىز دۇرىس. بۇل – ماڭىزدى مىندەت. جالپى, بيۋدجەتتى اسىعىس يگەرۋ دۇرىس ەمەس. مۇنى كىم شىعارىپ ءجۇر؟ جىلدىڭ سوڭىندا بيۋدجەتتى يگەرۋ كەرەك دەگەن جارىس باستالادى. باسقاشا ايتساق, بۇل قارجىنى وڭدى-سولدى شاشۋ دەگەن ءسوز. جۇمىس ءتارتىبىن قايتا قاراڭىزدار. ويتكەنى قازىر زامان باسقا.

ۇكىمەت پەن اكىمدەر بيۋدجەتتىڭ يگەرىلمەي قالۋىنان قاۋىپتەنىپ, جوبا­لار­عا قارجى ءبولۋ تاجىريبەسىن دوعارا­تىن كەز كەلدى. ەڭ سوراقىسى, مۇن­داي شەشىمدەر سۋبەكتيۆتى تۇردە قابىل­دانىپ, قارجى تاڭداۋلىلارعا عانا بەرىلەدى. توقەتەرى, اركىم ءوز بىلگەنىن جاساعاندى قويۋ كەرەك. ەندى مۇندايدى مەملەكەت مۇددەسىنە قاساقانا قارسى ارەكەت ەتۋ دەپ قاراستىرامىز. بيۋدجەت قارجىسى ازاماتتارىمىزعا ناقتى پايدا اكەلەتىن جانە ۇلتتىق ەكونوميكانىڭ دامۋىنا سەپتىگىن تيگىزەتىن جوبالارعا بەرىلۋگە ءتيىس. ۇكىمەتكە بيىل 1 مامىرعا دەيىن بيۋدجەت باعدارلامالارىنا رەۆيزيا جۇرگىزىپ, مەملەكەت ەسەبىنەن قارجىلاندىرىلاتىن جوبالاردى ىرىكتەۋ مەحانيزمىن جەتىلدىرۋ تاپسىرىلادى. بۇل كۆازيمەملەكەتتىك سەكتورعا دا قاتىستى. مەن جولداۋدا بۇل ماسەلە تۋرالى ايتتىم: بيۋدجەتتىك شىعىنداردىڭ اشىقتىعىن قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن, ياعني قارجىنىڭ قايدا, قالاي جانە نە ءۇشىن جۇمسالىپ جاتقانى ايقىن بولۋى ءۇشىن تسيفرلىق تەڭگەنى بەلسەندى پايدالانۋ قاجەت. قازىرگى تاڭدا بۇل ءتاسىل مەملەكەتتىك ساتىپ الۋ جۇيەسىندە, سۋبسيديالاۋ كەزىندە, سونداي-اق ۇلتتىق قوردان ءىرى جوبالارعا قاراجات ءبولۋ بارىسىندا ءتيىمدى قولدانىلىپ ءجۇر. بۇل قۇرالدى باسقا دا سالالارعا ەنگىزىپ, اياسىن كەڭەيتۋ كەرەك, – دەدى قاسىم-جومارت توقاەۆ.

مەملەكەت باسشىسى تاعى ءبىر ماڭىزدى ماسەلەگە نازار اۋداردى. سونىڭ ءبىرى – ايماقتارداعى بيۋدجەتتىك جوسپارلاۋدى ساپالى جۇرگىزۋگە باسا ءمان بەرۋ.

– كەيىنگى جىلدارى ايماقتاردىڭ كىرىس قورى ايتارلىقتاي ارتتى, بىر­قاتار سالىق پەن تولەم تۇرلەرى رەسپۋب­ليكالىق دەڭگەيدەن ايماققا بەرىل­دى. سونىڭ سالدارىنان جەتكىلىكتى قارجى بولمەي, جەرگىلىكتى بيۋدجەتكە قوسىم­شا شىعىنداردى ارتىپ قويۋ جاعداي­لارى جيىلەپ كەتتى. مۇنداي تاجىريبە بيۋد­جەتارالىق قاتىناستاردىڭ قيسى­نىنا قايشى ءارى قابىلدانىپ جاتقان شەشىمدەرگە سەنىمدى جوعالتادى. سون­دىقتان جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگان­دارعا بەرىلەتىن قارجى رەسۋرستارى مەن ولاردىڭ مىندەتتەمەلەرى ءبىر-بىرىمەن مولشەرلەس بولۋىن ەسكەرۋ وتە ماڭىزدى. ەگەر بىلىكتەرىڭىز جەتسە, مۇنى ورىنداۋ اسا قيىن ەمەس. قازاقستان – ءبىر ورتالىقتان باسقارىلاتىن ۋنيتارلى, ءبىرتۇتاس ەل. سول سەبەپتى ەلىمىزدىڭ الەۋە­تىن نىعايتۋدى, حالقىمىزدىڭ ءال-اۋقا­تىن ارتتىرۋدى باستى ماقسات ەتىپ, اقىل-پا­راساتپەن, ءبىر قولدىڭ سالاسىنداي جۇ­مى­لىپ جۇمىس ىستەۋ قاجەت, – دەدى پرەزيدەنت.

سونداي-اق مەملەكەت باسشىسىنىڭ ايتۋىنشا, بيۋدجەتارالىق قاتىناستار ناقتىلىق جانە بارلىق بيۋدجەت دەڭگەيىندەگى جاۋاپكەرشىلىك تۇرعىسىنان قايتا قارالدى. ەندى وسى نورمالار وڭىرلەردە ءىس جۇزىندە قالاي جۇمىس ىستەيتىنىن بايقاپ كورۋ كەرەك. ەگەر قولدانىستاعى قۇرالدار ءتيىمسىز ەكەنىن كورسەتسە, ونى تۇزەتۋ قاجەت.

– ءتۇپتىڭ تۇبىندە, بۇل كيەلى كىتاپ ەمەس قوي. مۇندا ەشقانداي كۇمان جوق. شەشىمدى تەز ءارى باتىل قابىلداۋ قاجەت. ۋاقىتتىڭ تالابى سونداي. جاڭا ەرەجەلەر وڭىرلەردىڭ قارجىلىق دەربەستىگىنە تۇساۋ بولماۋعا ءتيىس. ەڭ باستىسى, ولاردىڭ كىرىس كوزدەرىن ۇلعايتۋعا دەگەن ىنتا-جىگەرىنە كەرى اسەر ەتپەۋى كەرەك. مۇنىڭ ماڭىزى زور. ەگەر وڭىرلەردىڭ كىرىس بازاسىن ۇلعايتۋعا كەدەرگى كەلتىرسەك, ونىڭ سالدارى قيىنعا سوعادى. وسىنى دا ويلاڭىزدار. ۇكىمەت ايماقتاردىڭ قارجىلىق ورنىقتىلىعىن نىعايتۋ شارالارىن قابىلداۋعا مىندەتتى. بۇل – ستراتەگيالىق سيپاتى بار ماقسات. باسقارۋدىڭ ءتۇرلى دەڭگەيى اراسىنداعى جاۋاپكەرشىلىككە سالعىرت قاراۋعا بولمايدى. مەنىڭ تاپسىرماممەن بىلتىر 2030 جىلعا دەيىن ايماقتاردى دامىتۋعا ارنالعان تۇجىرىمداما بەكىتىلدى. باستى ماقسات – وڭىرلەر اراسىنداعى الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق تەڭسىزدىكتى ازايتىپ, حالىقتىڭ ءال-اۋقاتىن ارتتىرۋ. وتكەن جىلعى دامۋ قورىتىندىسى تۋرالى ايتار بولساق, ايماقتاردىڭ ەكونومي­كا­سى تۇراقتى ءوسىپ-وركەندەپ كەلەدى. بىراق شە­شىمىن تاپپاعان ماسەلەلەر بار. ايماق­تاردىڭ ينفراقۇرىلىممەن قامتىلۋ دەڭ­گەيى ورتاشا ەسەپپەن العاندا – 64,1 پا­يىز. بۇل كورسەتكىش ءار وڭىردە ءارتۇرلى, اي­تار­لىقتاي الشاقتىق بار, – دەدى پرەزيدەنت.

قاجەتتى ينفراقۇرىلىمنىڭ بولماۋى وبلىستاردىڭ دامۋىنا جانە حالىقتىڭ تۇرمىس ساپاسىنا كەرى اسەرىن تيگىزىپ وتىر. اسىرەسە جاڭادان قۇرىلعان اباي جانە ۇلىتاۋ وبلىستارىندا ينفراقۇرىلىم جەتكىلىكسىز. الماتى وبلىسىندا دا احۋال ءماز ەمەس. بۇل ايماقتاردىڭ دامۋىنا اي­رىقشا نازار اۋدارۋ قاجەت.

ايماق باسشىلارى ەكونوميكانى ارتاراپتاندىرۋعا جانە ازاماتتاردىڭ تابىسىن ارتتىرۋعا باسا ءمان بەرۋگە ءتيىس. ينفلياتسيانى تومەندەتۋ ءۇشىن ءتيىمدى شارالار قابىلداپ, ساپالى ينۆەستيتسيا تارتۋى كەرەك, شاعىن جانە ورتا بيزنەستى دامىتۋ ارقىلى جاڭا جۇمىس ورىندارىن اشۋى قاجەت.

بىرىڭعاي تسيفرلىق پلاتفورماعا كوشۋ – وزەكتى

پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ, ۇشىن­شىدەن, تسيفرلىق مەملەكەت قۇرۋ ماسە­لەسىنە ايرىقشا كوڭىل ءبولدى. بۇل قازاق­ستان­نىڭ بولاشاعىنا تىكەلەي اسەر ەتەدى.

– جاڭا عانا بۇل سالانىڭ ەلىمىز ءۇشىن ستراتەگيالىق ماڭىزى تۋرالى ايتىپ كەتتىم, بارشاعا تۇسىنىكتى دەپ ويلايمىن. سوندىقتان جۇمىسقا سەلقوس قاراپ, جايباراقات جۇرۋگە بولمايدى. ايتپەسە قولداعى مۇمكىندىكتەن ايىرىلىپ قالامىز. تسيفرلىق تاسىلدەر ارقىلى ارتىق شىعىندى قىسقارتىپ, اكىمشىلىك كەدەرگىلەردى ەڭسەرە الامىز. باسقارۋ ىسىندەگى ءتيىمسىز شەشىمدەردى بارىنشا ازايتۋعا بولادى. جاساندى ينتەللەكتىنى تولىققاندى ەنگىزۋ بۇكىل تسيفرلاندىرۋ ساياساتىنىڭ وزەگى بولۋعا ءتيىس. جاساندى ينتەللەكتىگە نەگىزدەلگەن اسا ماڭىزدى تسيفرلىق جوبالاردى جۇزەگە اسىرۋ ماسەلەسىن ايرىقشا نازاردا ۇستاۋ كەرەك. ۇكىمەت مۇنداي جوبالاردى تولىق ءارى ۋاقتىلى قارجىلاندىرۋ ءۇشىن نەگىزگى باسىمدىقتاردى ناقتى بەلگىلەپ الۋى قاجەت. ايتپەسە اۋقىمدى جوسپاردىڭ ءبارى قاعاز جۇزىندە قالىپ قويادى. الدىمىزدا ايقىن باعدار بولماسا, قانداي ستراتەگيامەن دە ماقساتقا جەتۋ وڭاي بولمايدى, – دەدى ول.

مەملەكەت باسشىسىنىڭ ايتۋىنشا, تاعى ءبىر كەمشىلىك كوزگە انىق كورىنەدى. ۇكىمەت مۇشەلەرى مەن اكىمدەر وزدەرىنە سەنىپ تاپسىرىلعان سالالار مەن وبلىستارداعى بارلىق ولقىلىقتى تسيفرلاندىرۋعا «جابا سالادى». «جاپپاي تسيفرلاندىرۋ ەنگىزىلسە, ءسىز كورسەتكەن ولقىلىقتار مەن كەمشىلىكتەر وزدىگىنەن جويىلادى» دەيدى. بۇل ارادا نە ايتۋعا بولادى؟ ادامدار ءوزىن قورعاۋدىڭ, باسىن اراشالاپ الۋدىڭ نەبىر قۇيتىرقى ءادىسىن تابادى.

– تاعى ءبىر ماڭىزدى ماسەلە. ساپالى تسيفرلىق دامۋ ۇدەرىسىن جەكە سەكتورمەن تىعىز بايلانىستا قاراعان ءجون. ۇكىمەت بيزنەس سالاسىنا تسيفرلىق تاسىلدەردى بەلسەندى تۇردە ەنگىزۋگە مۇمكىندىك بەرەتىن ارنايى قولداۋ شارالارىن ازىرلەۋگە ءتيىس. قازىر مەملەكەت كورسەتەتىن قىزمەتتەردى تسيفرلاندىرۋ, مەملەكەتتىك بازالاردى ءوزارا كىرىكتىرۋ جۇمىسى ءجۇرىپ جاتىر. بىراق مۇنىڭ ءبارى مالىمەتتەردى باسقارۋ ءىسىنىڭ ساپاسىن جاقسارتا الماي وتىر. ازىرگە وڭ وزگەرىستەر كورىنبەيدى. بىرىڭعاي ستاندارت ەنگىزىپ, مالىمەتتەردى مەملەكەتتىڭ ستراتەگيالىق رەسۋرسى رەتىندە باسقارۋعا كوشۋ وتە ماڭىزدى. ۇكىمەتكە ستراتەگيالىق جوسپارلاۋ جانە رەفورمالار اگەنتتىگىمەن, سونداي-اق ۇلتتىق بانكپەن بىرلەسىپ جىل سوڭىنا دەيىن مەملەكەتتىك مالىمەتتەردى باسقارۋدىڭ ءبىرتۇتاس جۇيەسىن قۇرۋدى تاپسىرامىن. سوڭعى كەزدە مەملەكەتتىك تسيفرلىق جۇيەلەردىڭ جۇمىسىنان اقاۋ شىعىپ ءجۇر. بۇل قازىرگى ءىت-تاسىلدەردىڭ تەحنولوگيالىق جاعىنان ەسكىرگەنىن جانە باسقارۋ ساپاسىنىڭ تومەندىگىن كورسەتەدى. مۇنداي ولقىلىقتار مەملەكەتتىڭ بيزنەس وكىلدەرىمەن جانە ازاماتتارمەن قارىم-قاتىناسىنا كەرى اسەرىن تيگىزەدى. سونداي-اق ءتيىمدى تسيفرلىق ورتا قالىپتاستىرۋ جۇمىسىن تەجەيدى. تسيفرلىق وزگەرىستىڭ ءبارى QazTech پلاتفورماسىنىڭ نەگىزىندە جاسالۋعا ءتيىس. بۇگىن بۇل ماسەلەنى ءبىراز تالقىلادىق, – دەدى پرەزيدەنت.

سونداي-اق قاسىم-جومارت توقاەۆ ۇكىمەتكە بىرىڭعاي تسيفرلىق پلاتفور­ماعا كوشۋگە تۋرا كەلەتىنىن ايتتى. بۇل – ماڭىزدى مىندەت. بۇعان دەيىن ۆەدومستۆو­لاردىڭ ءبارى تسيفرلاندىرۋمەن ەشقانداي باقىلاۋسىز, ءوز بەتىنشە اينالىسىپ كەلدى. بۇل تەحنيكالىق پروبلەمالاردى كوبەيتىپ قويماي, قازىنا قارجىسىن وڭدى-سولدى شاشۋعا اكەپ سوقتى.

– باس پروكۋراتۋرادا وتكەن جيىن­دا ۇكىمەت مۇشەلەرى شاشىراڭقى جۇيەلەردىڭ باسىن بىرىكتىرۋگە قانشا قارجى قاجەت ەكەنىن جاريا ەتتى. باسىن اشىپ ايتايىن, مۇنداي اقشا جۇمسالۋى مۇمكىن ەمەس. ەل اۋزىندا جۇرگەن ءبىر قۇرىلىسشى-شەنەۋنىك ايتقانداي, اقشاسى بولسا, عيماراتتى اقىماق تا سالادى, ال وسى مىندەتتى قارجىسىز شەشۋگە شەبەرلىك قاجەت. ال شەبەرلىكتەرىڭىزدى كورسەتىڭىزدەر. ۇكىمەت بيۋدجەتتەن قىرۋار قاراجات شىعىنداماي, تاپسىرمانى ورىنداۋدىڭ جوسپارىن ۇسىنۋعا ءتيىس. پروبلەمانى قولدان جاساپ, ونى شەشۋ ءۇشىن مەملەكەتتەن اۋقىمدى ينۆەستيتسيا بولەمىز. بۇلاي بولمايدى. تسيفرلىق ترانسفورماتسيا كەزەڭىندە, ەڭ الدىمەن, جەكە ادامنىڭ مۇددەسىنە نۇقسان كەلۋى مۇمكىن. سوندىقتان دەربەس دەرەكتەردىڭ سەنىمدى قورعالۋىن قامتاماسىز ەتۋگە ايرىقشا نازار اۋدارۋ كەرەك. دەربەس دەرەكتەردىڭ تاراپ كەتۋى, ونلاين-الاياقتىق, جاساندى ينتەللەكتىنى قىلمىس قۇرالى رەتىندە پايدالانۋ – مۇنىڭ ءبارى ءبىزدىڭ ەلدە دە, شەتەلدە دە قالىپتى جاعدايعا اينالدى. ءبىز قارجىلىق مونيتورينگ اگەنتتىگى مەن باسقا دا قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىن جۇمىلدىرىپ, كيبەرقىلمىسپەن جانە الاياقتىقپەن كۇرەسۋ ءۇشىن ناقتى شارالار قابىلداپ جاتىرمىز. ۇلتتىق انتيفرود-ورتالىعى 90 مىڭ ازاماتتى الاياقتاردىڭ ارباۋى­نان ساقتاپ قالدى. ۇكىمەتكە ءتيىستى مەكەمەلەرمەن بىرگە كيبەرقاۋىپسىزدىكتى قامتاماسىز ەتۋ جانە ازاماتتاردىڭ دەرەكتەرىن قورعاۋ ماسەلەسىن كەشەندى تۇردە مۇقيات سارالاپ, قاراۋدى تاپسىرامىن. بۇدان بولەك, جاقىندا ۇلتتىق قۇرىلتايدا اتاپ وتكەنىمدەي, تسيفرلىق دەربەس دەرەكتەردى قورعاۋ ماسەلەسى كونستيتۋتسيالىق دەڭگەيدە بەكىتىلىپ, ايقىندالۋى كەرەك, – دەدى پرەزيدەنت.

مەملەكەت باسشىسىنىڭ ايتۋىنشا, الەۋمەتتىك سالانى تسيفرلاندىرۋ ماسەلەسى دە وتە ماڭىزدى. بىلتىر رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتىڭ 40 پايىزعا جۋىعى وسى سالاعا ءبولىندى. بىراق بۇل قاراجات قانشالىق­تى ءتيىمدى جۇمسالدى دەگەن ورىندى سۇراق تۋىندايدى. سوندىقتان ۇكىمەت ءۇي شارۋا­شى­لىقتارىنىڭ الەۋمەتتىك تسيفر­لىق ءپروفيلىن قالىپتاستىرۋعا ءتيىس. سوندا الەۋمەتتىك كومەك تە شىن مانىندە كومەككە مۇقتاج ادامدارعا بەرىلەدى.

قارجىلاي تولەماقىدان باستاپ, ازىق-ت ۇلىك, ءدارى-دارمەك, باسپانا نەمەسە ءبىلىم الۋعا بەرىلەتىن ۆاۋچەرلەرگە دەيىنگى قولداۋدىڭ بارلىق ءتۇرى بانك جانە تولەم ينفراقۇرىلىمى­مەن تىعىز بايلانىسقان «الەۋمەتتىك ءاميان» ارقىلى بەرىلۋگە ءتيىس. ۇكىمەت اكىمدىكتەرمەن بىرگە وسى تاجى­ريبەنى بارلىق جەردە كەڭىنەن قولدا­نۋى كەرەك. سونداي-اق بۇل ءتاسىلدى جىل سوڭىنا دەيىن تەزدەتىپ ىسكە قوسۋى قاجەت.

– مەنىڭ بايقاۋىمشا, ۇكىمەت وتاندىق Aitu مەسسەندجەرىنە ءتيىستى دەڭگەيدە كوڭىل بولمەي وتىر. ءتىپتى ونى مەملەكەتتىك قىزمەتكەرلەر دە پايدا­لانبايدى. EGov AI دەپ اتالاتىن امبەباپ جاساندى ينتەللەكت-كومەك­شىسىن (اسسيستەنتىن) ازىرلەۋ كەرەك. بار­لىق ازاماتقا قولجەتىمدى بولاتىن وسى جۇيە بىرتىندەپ حالىققا قىزمەت كور­سەتۋ ورتالىقتارىنىڭ ورنىن باسادى. الەۋمەتتىك قولداۋ شارالارىن باسقا­راتىن ينفراقۇرىلىمدى, ياعني بىرىڭعاي تسيفرلىق الەۋمەتتىك قور­عاۋ پلاتفورماسىن ناقتى ايقىنداپ الۋ قاجەت. ءبىلىم سالاسىندا بىرقاتار جۇيە­لىك پروبلەمالار بار ەكەنىن ۇلتتىق قۇرىل­تاي وتىرىسىندا ايتتىم. ولار جەكە­مەنشىك ءبىلىم بەرۋ ۇيىمدارىن قولداۋ­عا دا, مەملەكەتتىڭ مەكتەپتەر مەن جوعا­رى وقۋ ورىندارىن قارجىلاندىرۋ تەتىك­تەرى­نە دە قاتىستى, – دەدى قاسىم-جومارت توقاەۆ. 

مەملەكەتتىك قارجىلاندىرۋدىڭ تيىمدىلىگى

پرەزيدەنتتىڭ ايتۋىنشا, ءبىلىم سالاسىنداعى «ەكونوميزاتسيا», ياعني قارجىنى تەككە شاشپاي, جۇيەلى جۇمساۋ ۇدەرىسىن جالعاستىرعان ءجون. بۇل رەتتە بالاباقشادان باستاپ ۋنيۆەرسيتەتتەرگە دەيىنگى بارلىق دەڭگەيدە مەملەكەتتىك قارجىلاندىرۋدىڭ تيىمدىلىگىن تۇبەگەيلى ارتتىرۋعا باسا ءمان بەرۋ قاجەت. جاڭا دەرەكتەر انىقتالعاننان كەيىن بۇل ماڭىزدى مىندەتكە اينالدى.

مامان دايارلاۋ ءىسى ەكونوميكا­نىڭ ناقتى سەكتورلارىندا جاساندى ينتەللەكتى مەن جاڭا تەحنولوگيالاردى يگەرۋ قارقىنىنا ىلەسە الماي وتىر. وقۋ باعدارلامالارى مەن ستاندارتتارى جاڭارىپ ۇلگەرگەنشە, ماماندىق­تار وزگەرىپ كەتىپ جاتىر. دەمەك, جاي عانا IT-مامانداردىڭ سانىن كوبەيتۋ جانە جالپى تسيفرلىق داعدىلاردى ۇيرەتۋ جەتكىلىكسىز. ەلىمىزگە جاساندى ينتەللەكتىنى كەز كەلگەن سالادا قولدانا بىلەتىن كاسىبي ماماندار قاجەت. ولار ناقتى جۇمىس ورىندارىنداعى ەڭبەك ونىمدىلىگىن ارتتىرادى.

وسىعان وراي ۇكىمەتكە جەتەكشى كومپانيالارمەن بىرلەسىپ, مەملەكەت پەن جەكە سەرىكتەستىك نەگىزىندە ۇلتتىق مامان­دىق­تار ترانسفورماتسياسى ورتالى­عىن قۇرۋدى تاپسىردى. ول ورتالىقتى مەملەكەتتىك ەمەس كومپانيالاردىڭ كونسورتسيۋمى باسقارعانى دۇرىس. ويتكەنى بيزنەس تەزىرەك بەيىمدەلەدى ءارى نارىق تالاپتارىن جاقسى بىلەدى. ءوز كەزەگىندە, ۇكىمەت ەرەجەلەردى ايقىنداپ, اشىقتىق پەن سۇرانىستى قامتاماسىز ەتۋگە, ءتيىمدى شەشىمدەردى جاپپاي تاراتۋعا كومەكتەسە الادى.

دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىندا جەكە-جەكە جۇمىس ىستەيتىن 30-دان استام اقپاراتتىق جۇيە بار. اتالعان جۇيەلەردى ءبىر-بىرىنە تولىققاندى بايلانىستىرۋدى بۇعان دەيىن قانشا تالاپ ەتسەك تە, سول كۇيى جاسالمادى. بيۋدجەت قارجىسىن جىمقىرۋدىڭ باستى سەبەپتەرىنىڭ ءبىرى – وسى.

– سالالىق مينيسترلەردىڭ كوز الدىندا بۇرىن-سوڭدى بولماعان اۋقىمداعى الاياقتىق ىستەر جاسالعانى تاڭعالدىرا­دى. ونىڭ ۇستىنە بۇل الەۋمەتتىك سالادا ورىن الىپ جاتىر. باس پروكۋراتۋرا مەن باسقا دا وكىلەتتى ورگاندار قىلمىستىڭ قاشان جاسالعانىنا, ونى كىمدەردىڭ جاسىرعانىنا قاراماستان, ءىستى ەگجەي-تەگجەيلى تەكسەرىپ, اقيقاتتى انىقتاۋعا مىندەتتى. تەرگەۋ پروتسەسىن ءوز باقىلاۋىمدا ۇستايمىن. ۇكىمەتكە 1 جەل­توقسانعا دەيىن بىرىڭعاي مەملەكەتتىك مەديتسينالىق اقپاراتتىق جۇيە قۇرۋ جۇمىسىن اياقتاۋدى تاپسىرامىن. بۇل بارلىق ۇدەرىسكە باقىلاۋ جاساپ, باسىنان اياعىنا دەيىن قاداعالاپ وتىراتىن جۇيە بولۋعا ءتيىس. مىندەتتى الەۋمەتتىك مەديتسينالىق ساقتاندىرۋ جۇيەسىنىڭ دە بارىنشا اشىق بولۋىن قامتاماسىز ەتۋ كەرەك. الەۋمەتتىك مەديتسينالىق ساقتاندىرۋ قورىندا جالعان قۇجات تولتىرىپ, دەرەكتەردى بۇرمالايتىن قيتۇرقى جولدار بار ەكەنى انىقتالدى. مەن ۇلتتىق قۇرىلتايدىڭ وتىرىسىندا وسى ماسەلەگە ارنايى توقتالدىم. تاعى دا ايتامىن. باس پروكۋراتۋرا جانە ءتيىستى قۇقىق قورعاۋ مەكەمەلەرى بارلىق جىمقىرۋ ارەكەتتەرىنە قاتىسى بار ادامداردى زاڭ تۇرعىسىنان جاۋاپقا تارتۋى قاجەت, – دەپ بۇل سالاعا باسا نازار اۋداردى.

مەملەكەت باسشىسىنىڭ سوزىنە سۇيەنسەك, ءبىلىم سالاسىندا دا نەشە ءتۇرلى الاياقتىق ارەكەتتەر بار بولىپ شىقتى. زاڭدى بۇزعان ازاماتتاردى مىندەتتى تۇردە جازاعا تارتۋ كەرەك. ۇكىمەتكە جىل سوڭىنا دەيىن قوردىڭ جۇمىسىن تولىق تسيفرلاندىرۋدى تاپسىرامىن. سوندا عانا جۇمىس اشىق جۇرگىزىلەدى, ال قارجى ءتيىمدى جۇمسالادى. 

ەلەكتر قۋاتى ءوندىرىسى نازاردان تىس قالدى

پرەزيدەنت تاعى ءبىر ماڭىزدى ماسەلەگە توقتالدى.

– ەلەكتر قۋاتى تۇراقتى ءارى جەت­كىلىكتى كولەمدە وندىرىلمەسە, جاساندى ينتەللەكتىنى ەنگىزۋ جانە جاپپاي تسيفر­لاندىرۋدى جۇزەگە اسىرۋ مۇمكىن بولمايتىنى انىق. بۇل ماسەلە جونىندە مەن ۇلتتىق قۇرىلتاي وتىرىسىندا پىكىرىمدى انىق ايتىپ كەتتىم. ەلىمىز ەلەكتر ەنەرگياسىنىڭ ىشكى تاپشىلىعىن جويۋ ءۇشىن ونى جىل سايىن يمپورت­تاۋعا ءماجبۇر. بىلتىر 3,7 ميلليارد كيلوۆاتت-ساعات ەنەرگيانى سىرتتان الدىق. قۋات كوزدەرى مەن ەلەكتر جەلى­لەرىنىڭ ابدەن ەسكىرۋى دە بۇل سالاداعى احۋالدى ۋشىقتىرىپ تۇر. وتكەن ءۇش جىلدا ء«تاريفتى ينۆەستيتسياعا ايىرباس­تاۋ» باعدارلاماسى اياسىندا ەنەرگەتيكا سالاسىنا 1 ترلن تەڭگەدەن استام قارجى سالىندى. بۇل قاراجاتتىڭ نەگىزگى بولىگى, ياعني 900 ملرد تەڭگەدەن استام قارجى جوندەۋ جۇمىستارىنا جۇمسالدى. جاڭا قۋات كوزدەرىن ىسكە قوسۋعا 140 ملرد تەڭگە عانا بولىنگەن. بۇل ۇزاق ۋاقىت بويى تۇراقتى ەنەرگوجۇيەنى قامتاماسىز ەتۋگە جەتپەيتىنى انىق. ەلەكتر قۋاتى جەتكىلىكسىز بولسا, ەلىمىز ويداعىداي دامي المايدى. وسى ماڭىزدى ماسەلەنى ەسكەرمەي جوسپار قۇرۋ – ەش قيسىنعا كەلمەيتىن شارۋا. ەنەرگەتيكا مينيسترلىگىنىڭ بۇرىنعى باسشىلارى تەك مۇنايمەن شۇعىلدانعان سياقتى, ەلەكتر قۋاتى ءوندىرىسى ەكىنشى قاتاردا نازاردان تىس قالدى. ەندى بۇل ولقىلىقتى تەز ارادا تۇزەتۋىمىز قاجەت, – دەدى پرەزيدەنت.

قازىر قازاقستاندا 123 ملرد كيلوۆاتت-ساعات ەلەكتر ەنەرگياسى وندىرىلەدى. بۇل ەلىمىز ءۇشىن مۇلدەم جەتكىلىكسىز. ۇكىمەت 2029 جىلدىڭ سوڭىنا دەيىن 13,3 گيگاۆاتتىق جاڭا قۋات كوزدەرىن ىسكە قوسامىز دەپ جوسپارلاپ وتىر. ونىڭ 5,9 گيگاۆاتى جاڭارتىلاتىن قۋات كوزدەرىنەن الىنباق. سونداي-اق ۇكىمەت كەلەسى جىلى ەلەكتر قۋاتىنا دەگەن سۇرانىستى تو­لىق وتەۋدى كوزدەپ وتىر. ءتىپتى 1,3 ملرد كيلوۆاتت-ساعات قۋاتتى ارتىق وندىرە الامىز دەگەن بولجام بار. بىراق بۇل ماقساتقا جەتۋ ءۇشىن مىندەتتەمەنىڭ ءبارى ۋاقتىلى ورىندالىپ, جەتكىلىكتى قاراجات بولىنۋگە ءتيىس.

سونىمەن قاتار بىزدە قۋات كوزدەرىن ىسكە قوسۋ مەرزىمىن قايتا-قايتا كەيىنگە قالدىرۋ ادەتكە اينالدى. مىسالى, الماتىداعى 2-ءشى جانە 3-ءشى جىلۋ ەلەكتر ورتالىعىن جاڭعىرتۋ مەرزىمى بىرنەشە رەت شەگەرىلدى. جۇمىس ءالى كۇنگە دەيىن جۇرگىزىلىپ جاتىر. سوندىقتان ۇكىمەت جوسپارلانعان قۋات كوزدەرىنىڭ تولىق ىسكە قوسىلۋىن قامتاماسىز ەتۋگە ءتيىس. بۇدان بىلاي سوزا بەرۋگە بولمايدى.

پرەزيدەنت تاعى ءبىر ماسەلە – ناعىز ەنەرگەتيكا ماماندارىنىڭ بولماۋىندا دەدى. سەبەبى ەنەرگەتيكا سالاسىنداعى ماسەلەلەرمەن «الىپ بارا جاتقان نە بار دەيسىڭ؟» دەپ, «ازدى-كەم ءبىلىمى بار, بىراق وزىنە دەگەن سەنىمى مول» كەز كەلگەن ادام اينالىساتىن بولدى.

– مەن ۇلتتىق قۇرىلتاي وتىرىسىندا ۇكىمەتكە ەكى ايدىڭ ىشىندە «تازا» كومىر ءوندىرىسى بويىنشا ۇلتتىق جوبا ازىرلەۋدى تاپسىردىم. وسى باعىتتا قىتايدىڭ تاجىريبەسىن ەرەكشە اتاپ كورسەتۋگە بولادى. ولار «تازا كومىردەن» جالپى كولەمى 55 گيگاۆاتت بولاتىن 85 ەنەرگەتيكالىق بلوك سالۋ جۇمىسىن باس­تاپ كەتتى. بۇل – الەم بويىنشا كومىردەن الىناتىن ەنەرگيا كوزدەرىنىڭ 90 پايىزى دەگەن ءسوز. ءبىر سوزبەن, كورشىلەس ەل شىن مانىندە ءتيىمدى, ياعني ەنەرگەتيكالىق قاۋىپسىزدىك جانە ەكونوميكالىق ءوسىم تۇرعىسىنان پايدالى شەشىم قابىلداپ وتىر. اقش تا كومىر يگەرۋ جانە ونى پايدالانۋ ساياساتىنا كوشەتىن بولدى. جالپى, ۇلتتىق ەلەكتر جەلىسىنىڭ سەنىمدى جۇمىس ىستەۋىنە باسا نازار اۋدارۋ قاجەت. ۇكىمەتكە كەلەسى جىلدىڭ سوڭىنا دەيىن وڭتۇستىكتەگى ەلەكتر جەلىلەرىن دامىتۋ جوبالارىن جۇزەگە اسىرۋ تاپسىرىلادى. سونداي-اق باتىستاعى قۋات جۇيەسىن ەلىمىزدىڭ بىرىڭعاي ۇلتتىق ەنەرگيا جۇيەسىمەن بىرىكتىرۋگە ءتيىس. زاماناۋي تسيفرلىق تاسىلدەردى ەنگىزبەسەك, ەلەكتر قۋاتىن ۇنەمدەۋ قيىن, ەنەرگيا جۇيەسىنىڭ ۇزدىكسىز جۇمىس ىستەۋى ەكىتالاي. وسى سالادا جاساندى ينتەللەكت كومەگىمەن ونلاين-مونيتورينگ جۇرگىزۋدى جەدەل قولعا العان ءجون, – دەدى قاسىم-جومارت توقاەۆ. 

ينۆەستورلاردى قىزىقتىراتىن سالالارىمىز كوپ

پرەزيدەنتتىڭ ايتۋىنشا, تورتىنشى­دەن, تولىققاندى جاڭا ينۆەستيتسيا­لىق كەزەڭدى باستاۋىمىز كەرەك. بۇل – ستراتەگيالىق ماڭىزى بار مىندەت. جالپى, قازىر ەلدەگى ينۆەستيتسيالىق احۋال جاقسى دەپ ايتۋعا بولادى. 2022 جىلدان بەرى جيناقتالعان تىكەلەي ينۆەستيتسيا كولەمى 84 ميلليارد دوللاردان استى. نەگىزگى كاپيتالعا سالىنعان ينۆەستيتسيا شامامەن 50 پايىزعا ارتتى. بىراق بىلتىر ەلىمىزگە تارتىلعان تىكەلەي ينۆەستيتسيانىڭ كولەمى وسسە دە, ونىڭ قارقىنى ءالى دە باياۋ بولىپ تۇر.

مەملەكەت جەكە كاپيتال ءرولىن وزىنە الۋدان باس تارتۋى قاجەت. جەكە كاپيتال تارتۋعا قولايلى جاعداي جاساۋ ءۇشىن ءبىراز ەڭبەكتەنۋ قاجەت. ال قارجىنى قازىنادان الىپ, ونى ينۆەستيتسيا دەپ كورسەتە سالۋ الدەقايدا وڭاي. اۋىردىڭ ۇستىمەن, جەڭىلدىڭ استىمەن جۇرمەي, نارىقتىق ەكونوميكا قاعيداتتارىنا باعىنۋ قاجەت.

بىزگە جاڭا ءارى ساپالى ينۆەستيتسيا تارتۋعا ارنالعان ءبىرتۇتاس ستراتەگيا قاجەت. بۇل ستراتەگيادا, ەڭ الدىمەن, جوعارى تەحنولوگياسى بار زاماناۋي وندىرىستەر اشۋعا باسىمدىق بەرىلۋگە ءتيىس. وسى تۇرعىدان العاندا, جەكە بيزنەس ايرىقشا ءرول اتقارادى. كاسىپكەرلەر ەكونوميكامىزعا ساپالى ينۆەستيتسيا سالۋ ارقىلى جۇمىس ورىندارىن اشادى, جۇرتتىڭ تابىسىن ارتتىرۋعا ۇلەس قوسادى.

– ءبىز «بايتەرەكتى» ينۆەستيتسيالىق حولدينگ رەتىندە قايتا قۇردىق. مۇنداي قادامنىڭ ناقتى سەبەبى بولدى. حولدينگ نارىقتىق ەكونوميكاعا سەرپىن بەرۋدە, بىراق بۇل قادام جەكە باستامالاردى شەكتەمەۋگە ءتيىس. «سامۇرىق-قازىنا» قورىنا دا ءدال وسىنداي تالاپ قويىلادى. «سامۇرىق-قازىنا» قورى جانە بىرقاتار ۇلتتىق كومپانيا باسشىلارىمەن قاتاڭ اڭگىمە بولدى. كومپانيالاردىڭ قۇرىلىمىن تۇبەگەيلى قايتا قاراپ, جاڭا زامانعا بەيىمدەۋ كەرەك. مەنىڭ ويىمشا, قوسشىدان باسشى كوپ. باسشىلىق قۇرامى ەل ايتىپ جۇرگەندەي «سول جاعالاۋدىڭ» ادامدارىنا تولىپ قالعان. ولاردىڭ جۇمىسقا كومىلىپ جاتقان ەشتەڭەسى جوق. كەيدە نە ىستەرىن بىلمەي, الەۋمەتتىك جەلىلەردە اركىممەن پىكىر تالاستىرىپ وتىرادى. بۇل ءتۇبى جاقسىلىققا اپارمايدى, – دەپ ەسكەرتتى مەملەكەت باسشىسى.

سونىمەن قاتار پرەزيدەنت ينفلياتسيا دەڭگەيى تۇراقتالىپ, تومەندەگەننەن كەيىن نارىق قاعيداتتارىن كۇشەيتۋ كەرەك بولادى دەدى. دامۋ ينستيتۋتتارى بيزنەسپەن جانە قارجى سەكتورىمەن ءتيىمدى قارىم-قاتىناس ورناتۋى قاجەت. بۇل قاتىناس باسەكەلەستىككە ەمەس, ءوزارا سەرىكتەستىككە نەگىزدەلۋى كەرەك.

– ەلىمىزدە ينۆەستورلاردىڭ قىزىعۋ­شىلىعىن ارتتىراتىن سالالار كوپ. وسى سالالاردى دامىتۋ ءۇشىن مەملەكەت پەن بيزنەس اراسىندا سىندارلى ىنتىماقتاستىق بولۋعا ءتيىس. اسىرەسە, سيرەك كەزدەسەتىن مەتالدار, مۇناي-گاز حيمياسى, تسيفرلىق ينفراقۇرىلىم, جاڭارتىلاتىن ەنەرگيا كوزدەرى, كولىك جانە اگرووڭدەۋ سالالارىنا باسا ءمان بەرگەن ءجون. مىسالى, قازىر تەحنولوگيا­لار قارقىندى دامىپ جاتقان كەزدە اسا قاجەتتى ماتەريالدارعا, ياعني سيرەك مەتالدارعا سۇرانىس كۇرت ارتىپ كەلەدى. قازاقستاندا مۇنداي جوبالاردى جۇزەگە اسىرۋعا باتىس ەلدەرى جانە باسقا دا دامىعان مەملەكەتتەردىڭ ينۆەستورلارى زور قىزىعۋشىلىق تانىتىپ وتىر. بۇل – قازاقستاننىڭ جاھاندىق باسەكەدەگى ارتىقشىلىعى. وسى ارتىقشىلىقتى ءتيىمدى پايدالانۋىمىز كەرەك, ونى ەل يگىلىگىنە جاراتۋ قاجەت. بىراق اشىعىن ايتۋىمىز كەرەك, ينۆەستورلار­مەن جۇمىستىڭ قازىرگى تاسىلدەرى ساپالى ينۆەستيتسيا تارتۋعا كەدەرگى كەلتىرىپ وتىر. قاعازباستىلىق ءالى كوپ, ءبىر مىندەت بىرنەشە ورگانعا قاتار جۇكتەلگەن. مەن بىلتىرعى جولداۋىمدا بۇل ماسەلەگە ارنايى توقتالدىم. وسىنداي ءتيىمسىز جۇمىستى دوعارۋ قاجەت. مەكەمەلەر اراسىندا ءبىرتۇتاس ءارى ءوزارا كەلىسىلگەن بايلانىس جۇيەسىن قالىپتاستىرۋ كەرەك, – دەدى قاسىم-جومارت توقاەۆ.

ونىڭ ايتۋىنشا, شەشىم قابىلداۋ جانە ۇيلەستىرۋ جۇمىسى ءبىر جەردەن جۇزەگە اسىرىلۋعا ءتيىس. شەشىم قابىلداۋ ۇدەرىسىن سوزۋعا بولمايدى, ونى تەزدەتۋ كەرەك. ينۆەستيتسيالىق شتاب رومان سكلياردىڭ ارقاسىندا ءوز جۇمىسىن جالپى ءتيىمدى اتقارىپ وتىر. كوپ نارسە ءبىرىنشى باسشىعا بايلانىستى. ولار ينۆەستيتسيالىق جوبالاردىڭ ءتيىمدى جۇزەگە اسىرىلۋىن قامتاماسىز ەتۋگە ءتيىس. جوبا ىسكە قوسىلعاننان كەيىن دە ينۆەستورعا قولداۋ كورسەتە بەرۋ كەرەك. جۇمىس بارىسىنا ۇنەمى مونيتورينگ جۇرگىزىپ, اكىمشىلىك كەدەرگىلەرگە جول بەرمەۋ قاجەت.

مەملەكەت باسشىسى ينۆەستيتسيالار ماسە­لەسىمەن اينالىساتىن ارنايى كومەكشى تاعايىندادى. ايتۋىنشا, شەتەلدىك نەمەسە وتاندىق ينۆەستورلاردىڭ سۇراقتارى بولسا, مۇرات نۇرتىلەۋگە «Focal point» رەتىندە شاعىمدانۋعا بولادى.

ال حالىقارالىق قارجى ينستيتۋتتارىمەن ستراتەگيالىق جوسپارلاۋ جانە رەفورمالار اگەنتتىگىنىڭ توراعاسى – پرەزيدەنتتىڭ كەڭەسشىسى اسەت ەرعاليەۆ بايلانىستا بولادى.

ينۆەستيتسيالىق جوبالاردى جۇزەگە اسىرۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن ماڭىزدى ءتاسىلدىڭ ءبىرى – ۇزاق مەرزىمگە ارنالعان وفتەيك-كەلىسىمشارتتار جاساۋ. بىراق قازىر ەلىمىزدە مۇنداي كەلىسىمشارت جاساۋدىڭ بىرىڭعاي ءارى تۇسىنىكتى ەرەجەسى جوق. ونىڭ ۇستىنە, مەملەكەتتىك ورگاندار سەلقوستىق تانىتۋدا. سونىڭ سالدارىنان ستراتەگيالىق ماڭىزى بار بىرقاتار ينۆەستيتسيالىق جوبا ىسكە اسپاي جاتىر. سوندىقتان دا پرەزيدەنت ۇكىمەت پەن باسەكەلەستىكتى قورعاۋ جانە دامىتۋ اگەنتتىگىنە وسى ماسەلەنى شەشۋ ءۇشىن ءتيىمدى شارالار قابىلداۋدى تاپسىردى.

– مەن جولداۋدا ارنايى ەكونومي­كالىق ايماقتاردىڭ الەۋەتىن تولىق پايدالانۋ قاجەتتىگى تۋرالى ايتتىم. قىتايدا جانە ۆەتنامدا مۇنداي ايماقتار ەكونوميكانىڭ قوزعاۋشى كۇشى سانالادى. ال ءبىزدىڭ ەلدەگى ارنايى ەكونوميكالىق ايماقتاردىڭ تيىمدىلىگى ءالى كۇنگە دەيىن تومەن. بۇل مەكەمەلەر ەكونوميكانىڭ قۇرىلىمىن وزگەرتۋ­گە قاۋقارسىز. شيرەك عاسىرعا جۋىق ۋاقىتتان بەرى ارنايى ەكونوميكالىق ايماقتاردىڭ ىشكى جالپى ونىمگە قوسقان ۇلەسى 1 پايىزدان ءسال عانا اسادى. ونىڭ 0,3 پايىزى – ەكسپورتقا, 0,9 پايىزى شەتەل ينۆەستيتسياسىنا تيەسىلى. ارنايى ەكونوميكالىق ايماقتاردىڭ قازىرگى جۇمىس ءتاسىلى مۇلدە جارامسىز دەۋگە بولادى. ولار ينۆەستيتسيا تارتاتىن الاڭ بولۋعا ءتيىس. جاڭا نورمالار, قۇرالدار, سەرۆيستىك شەشىمدەر سول جەردە سىناقتان ءوتىپ, ودان ءارى كەڭ تارالۋى قاجەت. ارنايى ەكونوميكالىق ايماقتاردىڭ قازىرگى ينفراقۇرىلىمىن دامىتۋعا ءۇش جىل ىشىندە ءبىر تريلليون تەڭگە زايم قاراجاتىن جۇمساۋ ۇسىنىلىپ وتىر. الدىمەن ولاردىڭ دامۋ مودەلىن قايتا قۇرۋ كەرەك دەپ سانايمىن. ونسىز مۇنداي اۋقىمدى ينۆەستيتسيا جۇيەدەگى قوردالانعان ماسەلەلەردى شەشە المايدى. تۇپتەپ كەلگەندە, ەگەر ناقتى ناتي­جەگە جەتەمىن دەگەن نيەت بولسا, بۇل ماسە­لەنى تۇركىستان وبلىسىنىڭ بۇرىنعى اكىمى دارحان ساتىبالدى سياقتى قولدا بار قارجىمەن دە شەشۋگە بولادى. استانادا دا جاقسى تاجىريبە بار, – دەدى پرەزيدەنت.

مەملەكەت باسشىسى ۇكىمەت ءۇش ايدىڭ ىشىندە ارنايى ەكونوميكالىق ايماقتاردى دامىتۋدىڭ جاڭا ۇلگىسىن بەكىتۋى كەرەك دەگەن تاپسىرما دا بەردى.

– مەنىڭ شەتەلگە ساپارلارىم جانە ينۆەستورلارمەن كەزدەسۋلەرىم بارىسىندا قول جەتكىزىلگەن كەلىسىمدەردىڭ ورىندالۋىنا باسا ءمان بەرۋ قاجەت. كوممەرتسيالىق كەلىسىمدەردىڭ جالپى قۇنى بىلتىردىڭ وزىندە شامامەن 75 ملرد دوللار بولدى. جۇمىستى سوزبالاڭعا سالۋ جانە قول قويىلعان كەلىسىمدەردى ورىنداماۋ دەگەن ماسەلە بولماۋعا ءتيىس. بۇل جۇمىستى ورىنداۋعا پرەزيدەنت اكىمشىلىگى دە جاۋاپتى. اشىعىن ايتۋ كەرەك, بىزدە مىناداي جاعىمسىز ءۇردىس پايدا بولدى: جوعارى باسشىلىق دەڭگەيىندەگى كەلىسسوزدەردىڭ الدىندا وتە بەلسەندى جۇمىس جۇرگىزىلەدى, ال كەيىن تىم-تىرىس بولىپ قالادى. مەكەمەلەر اراسىنداعى بىتپەيتىن ءوزارا كەلىسۋ ارەكەتىن دوعارۋ كەرەك. ۇكىمەت مەيلىنشە دەربەس بولۋدى سۇرادى, دەربەستىك بەرىلدى, ەندى ءىس جۇزىندە سونى دۇرىس قولدانۋى كەرەك. قول قويىلعان ءاربىر قۇجات الدىن الا ساپالى تۇردە دايىندالىپ, ورىندالۋ مەرزىمدەرى ناقتى ايقىندالۋى قاجەت. جۇمىستىڭ ناتيجەسى ءۇشىن ءبىرىنشى باسشىلارعا جەكە جاۋاپكەرشىلىك جۇكتەلەدى. مەملەكەت ينۆەستورلار الدىنداعى مىندەتتەمەلەرىن تولىق ورىنداۋى كەرەك. ەلگە سەنىم, ىسكەرلىك بەدەل وسىلاي قالىپتاسادى, – دەدى قاسىم-جومارت توقاەۆ.

سونىمەن قاتار ۇكىمەت قازاقستان­نىڭ ينۆەستيتسيالىق الەۋەتىن كوتەرۋگە, باسەكەلىك ارتىقشىلىقتارىن دامىتۋعا باسا ءمان بەرگەنى ءجون دەگەن تاپسىرما دا بەرىلدى. مەملەكەت پەن جەكە سەرىكتەستىك – ەكونوميكاعا ينۆەستيتسيانىڭ كەلۋىن ىنتالاندىراتىن ماڭىزدى قۇرالدىڭ ءبىرى. بۇل تەتىكتى وڭتايلى پايدالانا الساق, ينۆەستيتسيالىق تاۋەكەلدى مەملەكەت پەن بيزنەس اراسىندا ءتيىمدى بولۋگە مۇمكىندىك تۋادى.

مەملەكەت پەن جەكە سەرىكتەستىك الەۋەتى دۇرىس يگەرىلمەي وتىر

پرەزيدەنت ەلىمىزدەگى مەملەكەت پەن جەكە سەرىكتەستىك الەۋەتى دۇرىس يگەرىلمەي وتىر دەگەن ءۋاج ايتتى. ينفراقۇرىلىمدىق جوبالاردىڭ كوبى بۇرىنعىداي تىكەلەي بيۋدجەت قارجىسىنا تاۋەلدى. جەكە كاپيتال, بانك سەكتورى جانە حالىقارالىق قارجى ۇيىمدارى وعان ايتارلىقتاي اتسالىسپايدى. بيۋدجەتتىڭ مۇمكىندىگى شەكتەۋلى. سوندىقتان مۇنداي ءتاسىل كوپتەگەن ينۆەستيتسيالىق جوبالاردى جۇزەگە اسىرۋعا بوگەت بولىپ وتىر. البەتتە, كەز كەلگەن قارجى قۇرالى سياقتى مەملەكەت پەن جەكە سەرىكتەستىكتىڭ دە ءوز قۇنى بار. الايدا ول ءوزىن-ءوزى اقتاسا, ۇكىمەت اتالعان مەحانيزمدى بەلسەندى قولدانعانى ءجون. قاجەت بولسا, زاڭناماعا دا ءتيىستى وزگەرىس ەنگىزۋگە بولادى.

پرەزيدەنتتىڭ ايتۋىنشا, جەدەل دامۋ جولىنا تۇسكەن الاتاۋ قالاسى جاڭا ينۆەستيتسيالىق كەزەڭنىڭ نەگىزگى جوباسى بولۋعا ءتيىس. بۇل – Smart City قاعيداتىنا سايكەس بارلىق سالاعا وزىق يننوۆاتسيا­لار ەنگىزۋ, جاساندى ينتەللەكتى مەن تسيفرلىق تەحنولوگيانى قولدانۋ دەگەن ءسوز. وندا كاپيتال تارتۋ ءۇشىن تەڭدەسى جوق جاعداي جاسالىپ, جاڭا, باتىل شەشىمدەر قابىلداۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن ۇزدىك رەتتەۋ رەجىمىن قالىپتاستىرۋ قاجەت. وسى ماڭىزدى ماسەلە بويىنشا مەملەكەت باسشىسىنىڭ تاپسىرماسىمەن كونستيتۋتسيالىق زاڭ ازىرلەنىپ, پارلامەنتتىڭ قاراۋىنا ۇسىنىلدى.

– ماعان ۇلتتىق بانك پەن قارجىلىق مونيتورينگ اگەنتتىگى بۇعان قارسىلىق تانىتقانى تۋرالى باياندالدى. بۇل كونستيتۋتسيالىق زاڭ قابىلداۋعا مۇم­كىندىك بەرمەيدى. الايدا مەنىڭ توراعا­لىعىممەن وتكەن جيىندا مۇنداي پىكىر ايتىلماعان ەدى. ويلارىڭىزدى سول كەزدە نەگە ايتپادىڭىزدار؟ ەگەر سىزدەردە قاندايدا ءبىر قاۋىپ نە قارسىلىق بولسا, ماعان قاعاز جۇزىندە ۇسىنىس بەرىڭىزدەر. جۇمىستى العا ىلگەرىلەتۋ ءۇشىن ءتيىستى تاپسىرما بەرەمىن. بىراق مەنىڭ ويىمشا, بۇل شىندىققا جاناسپايتىن بوس اڭگىمە سەكىلدى. مەن جاۋاپكەرشىلىك الۋدان قاشپايمىن, ال سىزدەر ءتۇرلى كونفەرەنتسيالاردا ءدىلمارسىپ, ءسوز سويلەپ جۇرە بەرىڭىزدەر. قازىر قورقىنىشتان قالتىراپ وتىراتىن ەمەس, ناقتى جۇمىس ىستەيتىن زامان. بۇل – ەلىمىز ءۇشىن بىرەگەي جوبا. سوندىقتان ۇكىمەت ونىڭ باسى ارتىق بيۋروكراتياسىز, كىدىرىسسىز ءارى ساپالى دامۋىن قامتاماسىز ەتۋى كەرەك. شەنچجەن سەكىلدى قالالاردى بارشاڭىز كوردىڭىزدەر. مەن بۇل قالاعا 1988 جىلى العاش رەت بارعان بولاتىنمىن. ول كەزدە بالىقشىلاردىڭ شاعىن اۋىلى ەدى. قازىر وندا زاماناۋي تەحنولوگيانىڭ ءبارى بار, 10 ميلليوننان اسا ادام تۇرىپ جاتىر. قىتاي بيلىگى جەڭىلدىكتەر بەرىپ, تاۋەكەلگە بەل بۋدى. دەن سياوپين «باتىل رەفورما جاساڭىزدار» دەدى. بۇل سويلەم قىتاي تىلىندە ءتورت يەروگليفتەن عانا قۇرالادى, – دەدى پرەزيدەنت.

جاڭا ينۆەستيتسيالىق كەزەڭنىڭ ءتيىمدى جۇزەگە اسۋى كوبىنە قارجى سەكتورىنىڭ بەلسەندى اتسالىسۋىنا بايلانىستى. بۇگىندە ەلىمىزدىڭ قارجى نارىعىنداعى جيىنتىق اكتيۆتەردىڭ 84 پايىزى بانك سالاسىنا تيەسىلى. دەگەنمەن بيزنەسكە بەرىلەتىن قارىز ۇلەسى تومەن دەڭگەيدە قالىپ, 38 پايىزدى قۇرادى. ال ەكىنشى دەڭگەيلى بانكتەر بىلتىر «شىبىق باسىن سىندىرماي», ەش قينالماي 3 تريلليون تەڭگەگە جۋىق تابىس تاپتى. مەملەكەت باسشىسى بانكتەر ەكونوميكانىڭ نەگىزگى قارجىلاندىرۋ كوزى رەتىندە ءوزىنىڭ زاڭ­دى رولىنە ورالۋى ءۇشىن جاعداي جاساۋ قاجەت دەگەن ءسوزدى تالاي رەت ايتتىق دەيدى. ايتۋىنشا, بىراق سىلتاۋ تاۋسىلمايدى.

– ناتيجەسىندە, بانك جۇيەسىندەگى الاياقتىق ارەكەتتەرگە كۋا بولدىق. ءىرى, جۇيە قۇراۋشى بانكتەر مەملەكەت تاراپىنان وراسان زور كومەك بەرىلگەنىنە قاراماستان, داعدارىسقا ۇشىراپ, تۋرا ماعىناسىندا 1 دوللارعا ساتىلدى. قازىر بانكتەردىڭ وزىنە تارتاتىن قارجى رەسۋرس­تارىنىڭ قۇنى جوعارى دەگەن اڭگىمە ايتىلا باستادى. ولاردىڭ ەكونوميكانى قارجىلاندىرۋىنا وسى كەدەرگى كەلتىرىپ وتىر-مىس. دەمەك ەكونوميكانى قولجەتىمدى كرەديتپەن قامتاماسىز ەتۋدىڭ جالعىز جولى – ينفلياتسيانى تۇراقتاندىرىپ, دەڭگەيىن تومەندەتۋ, سودان كەيىن نارىقتىق مولشەرلەمەنى ازايتۋ. تاعى دا قايتالاپ ايتامىن: بۇل رەتتە ۇكىمەت پەن ۇلتتىق بانكتىڭ جۇيەلى, ۇيلەسىمدى ءارى كاسىبي تۇرعىدا جۇمىس ىستەگەنى ماڭىزدى. حالىقارالىق ۆاليۋتا قورىنىڭ كەڭەسىنە قۇلاق اسىپ, ءتۇرلى تەرمينولوگيانى وڭدى-سوڭدى قولدانۋعا اسا كوپ اقىلدىڭ قاجەتى جوق. ازداپ ويلانىپ, تىم بولماسا كوپتەگەن تۇيتكىلدى شەشۋگە تالاپتانىپ كورۋ, بۇل – باسقا ماسەلە, – دەدى پرەزيدەنت.

الەمدە بانكتەرمەن قاتار ساقتان­دىرۋ جانە قۇندى قاعازدار نارىعى ۇزاقمەرزىمدى كاپيتالدىڭ كوزى سانالادى. وتاندىق قارجى جۇيەسىندەگى ساقتاندىرۋ سەكتورىنىڭ ۇلەسى ماردىمسىز – 5 پايىز عانا. مۇنداي جاعدايدى مىسە تۇتۋعا بولمايدى. اڭگىمە تسيفرلىق تەحنولوگيالاردى پايدالانۋ ارقىلى ساقتاندىرۋ ونىمدەرىنىڭ ءتۇرىن كوبەيتىپ, ولاردىڭ قولجەتىمدىلىگىن ارتتىرۋ جونىندە بولىپ وتىر.

ساقتاندىرۋ نارىعىن مەملەكەتتىڭ, ازاماتتار مەن بيزنەستىڭ ىقتيمال تاۋەكەلدەرگە ورتاق جاۋاپكەرشىلىك مادەنيەتىن قالىپتاستىراتىن ماڭىزدى ينستيتۋت رەتىندە قاراستىرعان ءجون. مۇنداي تاسىلگە كوشۋ ءۇشىن دامىعان ەلدەردىڭ ۇلگىسىنە ساي مىندەتتى ساقتاندىرۋ تۇرلەرىن كوبەيتۋ قاجەت. بانكتەر مەن ساقتاندىرۋ كومپانيالارى ۇزاقمەرزىم­دى قور جيناۋدى كۇشەيتسە, بۇل قۇندى قاعازدار نارىعىنىڭ دامۋىنا تىڭ سەرپىن بەرەدى.

قۇندى قاعازداردىڭ دامىعان نارىعى – ماكروەكونوميكالىق تۇراقتىلىقتىڭ ماڭىزدى كورسەتكىشى. ال ونىڭ اۋقىمى ينۆەستورلاردىڭ سەنىم دەڭگەيى قانداي ەكەنىن بىلدىرەدى. سول سەبەپتى دە پرەزيدەنت ق.توقاەۆ قارجى نارىعىن رەتتەۋ جانە دامىتۋ اگەنتتىگى مەن ۇلتتىق بانككە 1 قىركۇيەككە دەيىن ساقتاندىرۋ جانە قور نارىعىن دامىتۋدىڭ 2030 جىلعا دە­يىنگى باعدارلاماسىن ازىرلەۋدى تاپسىردى. ءارى ونى ءتيىمدى ىسكە اسىرۋ ءۇشىن ساقتان­دىرۋ جانە قۇندى قاعازدار تۋرالى جاڭا زاڭ­دار قابىلداۋ قاجەت دەدى.

پرەزيدەنت, بەسىنشىدەن, تاعى ءبىر وزەكتى ماسەلەگە كوڭىل اۋداردى. ايتۋىن­شا, جاڭا ينۆەستيتسيالار ەڭ الدىمەن, ەلىمىزدەگى زاماناۋي ونەركاسىپتىڭ نەگىزىن قالىپتاستىرۋعا باعىتتالۋى كەرەك. بۇل سالادا ءبىراز جەتىستىككە جەتتىك. بىلتىر وڭدەۋ ونەركاسىبى تۇراقتى دامىپ, 6,4 پايىزعا ءوستى. بىراق وڭدەلگەن تاۋار ەكسپورتى 2,7 پايىزعا تومەندەدى. بۇعان جالپى ەكسپورتتىڭ 4,2 پايىزعا ازايعانى دا اسەر ەتتى. ونەركاسىپ ساياساتىنىڭ باس­تى كەمشىلىكتەرى ءدال وسى تۇستا انىق بايقالدى. دەگەنمەن بۇل سالادا شيكىزات وندىرۋشىلەردىڭ ۇلەسى ءالى دە باسىم. بىراق بۇل ولارعا كەدەرگى جاساۋعا بولادى دەگەن ءسوز ەمەس, كەرىسىنشە, ولارعا كومەگىمىزدى الدەقايدا كۇشەيتۋىمىز قاجەت. سونى­مەن قاتار وڭدەۋ ونەركاسىبىنە باسا نازار اۋدارۋ كەرەك.

مەملەكەت باسشىسىنىڭ سوزىنە سۇيەنسەك, وڭدەۋ ونەركاسىبىندەگى ءونىم­نىڭ 40 پايىزدان استامى مەتاللۋرگياعا تيەسىلى. ال مەتاللۋرگيا سەكتورىندا ەكسپورتقا شىعارىلاتىن تاۋاردىڭ جارتىسىنان كوبى – تومەن دەڭگەيدە وڭدەلگەن ونىمدەر. سونىڭ سالدارىنان, شيكىزاتتى سىرتقا شىعارامىز دا, ودان جاسالعان دايىن ءونىمدى باسقا ەلدەردەن ساتىپ الامىز. پارادوكس. مۇنداي تاجىريبەنى دوعارۋ كەرەك.

– شيكىزات ەكسپورتتاعاننان گورى, ودان دايىن ءونىم ءوندىرىپ, سىرتقا شىعارۋ الدەقايدا پايدالى. ارينە, بۇل وڭاي مىندەت ەمەس. بىراق ۇلگىلى كاسىپورىندار بار, مىسالى, «Qarmet». قانشا قيىندىققا تاپ بولسا دا, ونداعى وندىرىستىك جانە الەۋمەتتىك ۇدەرىستەردە وڭ وزگەرىستەر ورىن الىپ جاتىر. بۇل ماسەلەدە «ارتىق قىلام دەپ, تىرتىق قىلۋعا دا» بولمايدى. وڭدەۋ سالاسىن دامىتامىز دەپ, شيكىزات ءوندىرۋ ىسىنە زيان كەلتىرمەۋ جاعىن ويلاۋ كەرەك. ۇكىمەتتىڭ ساياساتى اقىلعا قونىمدى, با­يىپتى بولۋعا ءتيىس. ەلىمىزدىڭ يمپورتقا تاۋەلدىلىگى تۋرالى ايتقاندا مۇناي سالاسىنداعى كۇردەلى احۋالعا توقتالماي كەتۋگە بولمايدى. قازاقستاندا جىلىنا شامامەن 100 ملن توننا مۇناي وندىرىلەدى, بىراق ەلىمىزدە سونىڭ تەك 18 ملن تونناسى عانا قايتا وڭدەلەدى. سونىڭ سالدارىنان ءبىز مۇناي ءوندىرۋشى ەل بولساق تا, جىل وتكەن سايىن ديزەل وتىنى بويىنشا تاپشىلىق پايدا بولىپ جاتىر, اۆياتسيالىق كەروسين بويىنشا دا يمپورتقا تاۋەلدى بولىپ وتىرمىز. سوندىقتان وتىنعا دەگەن سۇرانىستىڭ جوعارى ەكەنىن ەسكەرە وتىرىپ, ەلىمىزدە جۇمىس ىستەپ تۇرعان مۇناي وڭدەۋ زاۋىتتارىن جاڭعىرتۋ كەرەك. بۇل جۇمىستى جەدەل ورىنداۋ قاجەت. اتالعان قادام ءبىر جىلدا وڭدەلەتىن مۇناي كولەمىن 9 ملن تونناعا ارتتىرۋعا مۇمكىندىك بەرەدى (18,4 ملن توننادان 27,4 ملن تونناعا دەيىن). بۇل – مينيسترلىكتىڭ مالىمەتى, – دەدى قاسىم-جومارت توقاەۆ. 

گەولوگيالىق بارلاۋ جۇمىستارىنا 500 ملن دوللار بولىنەدى

پرەزيدەنت ۇكىمەت جاڭا مۇناي وڭ­دەۋ زاۋىتىنىڭ قۇرىلىسىنا قاتىستى با­يىپتى شەشىم قابىلداۋى قاجەت ەكەنىن اتاپ ءوتتى. ايتۋىنشا, ەڭ الدىمەن, مۇناي وڭدەۋ زاۋىتىنا شيكىزات قايدان جەتكىزىلەتىنىن, قانداي ءونىمدى جانە قانشا كولەمدە وندىرەتىنىن دۇرىس ەسەپتەۋ كەرەك. بۇل جوبانى ىسكە اسىرۋعا (ەگەر جۇزەگە اسسا) جەكە ينۆەستور تارتۋ كەرەك بولادى. بۇگىندە مۇنداي ءىرى جوبانى تەك مەملەكەت قارجىسىنا سالۋ وتە ءتيىمسىز. مەملەكەت باسشىسى جاڭا مۇناي وڭدەۋ زاۋىتىنىڭ قۇرىلىسى جونىندە ءالى دە ويلانۋ قاجەت ءارى جوبانىڭ قۇنىن مۇقيات ەسەپتەگەن ابزال دەگەن تاپسىرما بەردى.

– قاجەتتى جاعداي بولسا دا, وسى كەزگە دەيىن ەلىمىزدە مۇناي-گاز حيمياسى ءوز الدىنا جەكە سالا بولىپ قالىپتاسقان جوق. مەنىڭ تاپسىرماممەن پوليەتيلەن, بۋتاديەن, كارباميد جانە باسقا دا ونىمدەر شىعارىپ, وسى سالانى جاڭا دەڭگەيگە كوتەرەتىن بىرقاتار جوبا ىسكە قوسىلدى. ۇكىمەت بۇل جوبالاردى ۋاقتىلى اياقتاۋعا ءتيىس. وسىنداي مۇناي-گاز حيمياسى سالاسىنداعى ءىرى جوبالاردى ىسكە اسىرۋ ارقىلى ەلىمىزدىڭ نەگىزگى حيميا ونىمدەرىنە (پوليەتيلەن, پوليپروپيلەن) دەگەن سۇرانىسىن وتەيمىز. وزىمىزدە شىعارىلاتىن پوليمەردى بارىنشا وڭدەۋ ءىسى جولعا قويىلماعان. بۇل ماتەريالدان اۆتوبولشەكتەر, تامشىلاپ سۋارۋعا قاجەتتى قۇرالدار, مەديتسينالىق جابدىقتار, ىدىس-اياق جانە باسقا دا كوپتەگەن ءونىم شىعارۋعا بولادى. وسى ورايدا شاعىن جانە ورتا بيزنەسكە قولداۋ كورسەتۋ كەرەك. سونىڭ ىشىندە ليزينگپەن قۇرال-جابدىق, جەڭىلدىكپەن نەسيە بەرۋ قاجەت. بۇل قادام ازىق-ت ۇلىكتەن وزگە ونىمدەردىڭ باعاسىن تومەندەتۋگە زور مۇمكىندىك بەرەدى. مۇناي-گاز حيمياسى جانە باسقا دا نەگىزگى سالالارداعى وڭدەۋ ونەركاسىبىن دامىتۋ ءۇشىن رەسۋرستار قورىن تولىقتىرۋ وتە ماڭىزدى. قازىر ۇكىمەت تىكەلەي مەملەكەتتىك ينۆەستيتسياعا ءۇمىت ارتىپ وتىر. الداعى ءۇش جىلدا بيۋدجەتتەن گەولوگيالىق بارلاۋ جۇمىستارىنا 500 ملن دوللارعا جۋىق قارجى ءبولۋ جوسپارلانعان. بۇل وتكەن وتىز جىلدا جۇمسالعان قاراجاتپەن تەڭ. بۇل, ارينە, دۇرىس, بىراق ءبارىبىر جەتكىلىكسىز, – دەدى پرەزيدەنت.

دەمەك گەولوگيا سالاسىن دامىتۋعا جەكە كاپيتال تارتۋ ۇكىمەتتىڭ اسا ماڭىزدى مىندەتى بولىپ قالا بەرەدى. ونسىز گەولوگيالىق بارلاۋ جۇمىستارى ءاردايىم قازىنادان بولىنەتىن قارجىعا تاۋەلدى بيۋدجەتتىك جوبا بولىپ قالۋى مۇمكىن. شيكىزاتتى تەرەڭ وڭدەۋ – اۋىل شارۋاشىلىعىنا دا قاتىستى وتە وزەكتى ماسەلە. اگروونەركاسىپ كەشەنىن قولداۋ شارالارى قوردالانعان ماسەلەلەردى شەشۋ ءۇشىن ەمەس, تەك وسى سالاداعى جالپى ءونىمدى ارتتىرۋ ءۇشىن قابىلدانىپ جاتىر دەۋگە بولادى. سونىڭ سالدارىنان ءالى كۇنگە دەيىن ازىق-ت ۇلىك يمپورتىنا تاۋەلدى بولىپ وتىرمىز, باعا دا وسۋدە. مەملەكەت باسشىسىنىڭ سوزىنشە, اتقارۋشى بيلىك بۇعان توسقاۋىل قويۋ ءۇشىن نەگىزىنەن اكىمشىلىك شارالارعا جۇگىنەدى. ۇكىمەت وسىعان دەيىن الەۋمەتتىك ماڭىزى بار ازىق-ت ۇلىك باعاسىن تىكەلەي رەتتەۋدەن باس تارتاتىنى تۋرالى ايتتى. سوعان قاراماستان, مۇنداي تاۋارلار سانى 19-دان 31-گە دەيىن كوبەيدى. ۇكىمەت بۇل شەشىمدى ۋاقىتشا شارا دەپ ءتۇسىندىردى. بىراق ۋاقىتشا دەپ باستالعان شارا ادەتتەگىدەي تۇراقتى سيپاتقا يە بولىپ كەتپەۋى كەرەك. 

مال شارۋاشىلىعىن دامىتۋعا مۇمكىندىك مول

پرەزيدەنتتىڭ ايتۋىنشا, اۋىل شارۋاشىلىعى ونىمدەرىنىڭ ەكسپورتىنا دا نارىققا قايشى شەكتەۋلەر قويىلعان. شەشىمدى قابىلدار الدىندا ونىڭ سالدارى قانداي بولاتىنىن ەشكىم ويلامايدى. نە سەبەپتى بۇلاي جاسالىپ جاتقانىن ءتۇسىنۋ قيىن ەمەس. سەبەبى نارىقتى دامىتقاننان گورى وعان شەكتەۋ قويۋ – الدەقايدا وڭاي. پرەزيدەنت مۇنداي ارەكەتتى توقتاتۋ كەرەك دەپ باسىپ ايتتى. ۇكىمەت بيزنەس قاۋىمداستىعىمەن بىرلەسە وتىرىپ, تاماق ونەركاسىبىن دامىتۋعا قاتىستى جۇيەلى شارالار قابىلداۋعا ءتيىس.

– ەلىمىزدە مال شارۋاشىلىعىن دامىتۋعا مول مۇمكىندىك بار. بۇل ايقىن نارسە. بىراق ءبىز وسى الەۋەتىمىزدى دۇرىس پايدالانباي وتىرمىز. مال شارۋاشىلىعىنىڭ دامۋ ستراتەگياسى دا, قارقىنى دا ماردىمسىز, تۇسىنىكسىز, كەشەندى جۇيە جوق. بۇل سالادا شەشىمىن تاپپاي تۇرعان ماسەلە كوپ. ونىمدەردىڭ باسىم بولىگى جەكە قوسالقى شارۋاشىلىقتاردا جانە شارۋا قوجالىقتارىندا وندىرىلەدى. ەتتىڭ 60 پايىزى, ءسۇتتىڭ 80 پايىزى – سولاردىڭ ەنشىسىندە. بۇل جاعداي ونىمدىلىكتى ارتتىرۋعا كەدەرگى بولىپ وتىر. ەلىمىزدە جەمشوپ قورىن دايارلاۋ­دان باستاپ, ءونىمدى وڭدەۋ, جەتكىزۋ, ساتۋ ۇدەرىسى ءبىرتۇتاس جۇيە رەتىندە جولعا قويىلماعان. باسقاشا ايتساق, وسىنىڭ ءبارىن باسقارۋدىڭ بىرىڭعاي جۇيەسى جوق. وكىنىشكە قاراي, 2026 جىلى وسىنداي ماسەلەلەر تۋرالى ايتۋعا ءماجبۇر بولىپ وتىرمىز. بيىل مال شارۋاشىلىعىن دامىتۋ جوسپارى جاسالدى. بۇل قۇجات وسى سالاداعى ولقىلىقتاردى جويىپ, ونىڭ دامۋىنا جول اشۋعا ءتيىس. ەندى اقىرى نە بولاتىنىن كورەمىز. مەن جولداۋىمدا جانە «Turkistan» گازەتىنە بەرگەن سۇحباتىمدا شاعىن شارۋاشىلىقتاردى كووپەراتسياعا بىرىكتىرۋ قاجەتتىگىن ايتتىم. بۇل جەردە شەتەلدىك تاجىريبەنى ۇلگى رەتىندە الۋعا بولادى. مىسالى, نيدەرلاندتىڭ جۇيەسىن الساق, وندا شارۋالار كووپەراتسياسىنىڭ ناقتى ءارى ءبىرىزدى جۇيەسى بار. سونىڭ ارقاسىندا ولار قۇنى 130 ميلليارد دوللار بولاتىن اۋىل شارۋاشىلىعى ونىمدەرىن ەكسپورتتاپ وتىر. شارۋالاردى جاڭا ۇلگىدەگى كووپەراتيۆ قۇرۋعا ىنتالاندىرۋ كەرەك. ول ءۇشىن ۇكىمەت باتىل شارالار قابىلداۋعا ءتيىس. 1 قىركۇيەككە دەيىن اۋىل شارۋاشىلىعى كووپەراتسياسى تۋرالى جاڭا زاڭ دايىنداۋى قاجەت, – دەدى قاسىم-جومارت توقاەۆ.

پرەزيدەنتتىڭ سوزىنشە, شارۋالاردى مەملەكەتتىك قولداۋ جۇيەسى بارىنشا اشىق بولۋى كەرەك. قازىر بۇل جۇيەنىڭ كۇماندى, كولەڭكەلى تۇستارى كوپ. ۇكىمەت جىل سوڭىنا دەيىن اقپاراتتىق جۇيەلەردى كىرىكتىرۋ جۇمىسىن اياقتاۋعا ءتيىس. بۇل قادام سۋبسيديالاۋ ۇدەرىسىن تسيفرلاندىرىپ, شارۋالاردىڭ مىندەتتەمەلەرىن باقىلاۋعا الۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. مال شارۋاشىلىعىن تۇراقتى دامىتۋ ءۇشىن ۆەتەرينارلىق قاۋىپسىزدىك جۇيەسى ساپالى بولۋعا ءتيىس. اشىعىن ايتقاندا, قازاقستاندا بۇل سالا كەنجەلەپ تۇر. ەلىمىزدەگى 168 زەرتحانانىڭ جيىرما جەتىسى عانا حالىقارالىق ستاندارتقا ساي كەلەدى. مال دارىگەرلەرىنىڭ جۇمىسى تولىق باقىلاۋعا الىنباعان. كەيىنگى ءۇش جىلدا مالعا ەكپە سالدىق دەپ 30 مىڭ جالعان قۇجات جاسالدى. بۇل سالانى ءبىرجولا تارتىپكە كەلتىرۋ قاجەت دەپ تاپسىرما بەردى پرەزيدەنت. ەندى ۇكىمەت ۆەتەريناريا سالاسىن دامىتۋدىڭ كەشەندى باعدارلاماسىن ءۇش ايدىڭ ىشىندە قابىلداۋعا ءتيىس.

– قۇزىرلى مەكەمەلەر بيىل كەيبىر ايماقتا الدىمەن سۋ تاسقىنى, سودان سوڭ قۇرعاقشىلىق بولاتىنىن ايتۋدا. ۇكىمەت قازىردىڭ وزىندە ناقتى ءىس-قيمىل جوسپارىن ازىرلەپ قويۋى كەرەك. تاعى دا ايتارىم, تابيعي اپاتتاردى بولجاۋ ءۇشىن تسيفرلىق تاسىلدەردى پايدالانباساق, جۇمىستىڭ ءبارى بوسقا كەتەدى. بىزدە قاجەتتى تەحنولوگيانىڭ ءبارىن پايدالانۋعا مۇمكىندىك بار. تەك سونىڭ بارلىعى قانشالىقتى جاۋاپتى ءارى جۇيەلى تۇردە قولدانىلادى دەگەن سۇراق تۋادى. ماسەلە – سوندا. ەگىس القاپتارى مەن ينفراقۇرىلىمدى قورعاۋعا قاجەتتى شارالار الدىن الا قابىلدانۋى قاجەت. ءار جولى ماسەلە پايدا بولعان كەزدە عانا جانتالاسپاي, قيىندىقتىڭ الدىن العان ءجون. بۇرىنعى قاتەلىكتەرگە جول بەرمەۋ كەرەك. كوكتەم دە كەلىپ قالدى. ۇكىمەت اكىمدىكتەرمەن بىرگە سۋ تاسقىنىنا قارسى شارالاردى ساپالى جۇزەگە اسىرۋعا ءتيىس, – دەدى مەملەكەت باسشىسى. 

شاعىن جانە ورتا بيزنەستى قولداۋ ساياساتىن تۇبەگەيلى وزگەرتۋ قاجەت

پرەزيدەنت توقتالعان التىنشى ماسەلە – تسيفرلىق تەحنولوگيالار مەن جاساندى ينتەللەكتىنى كەڭىنەن قولدانۋ كاسىپكەرلىكتى قارقىندى دامىتۋعا زور مۇمكىندىك بەرەدى. ىشكى جالپى ءونىمىنىڭ 40 پايىزعا, نەگىزگى كاپيتالعا سالىنعان ينۆەستيتسيانىڭ 70 پايىزعا جۋىعى شاعىن جانە ورتا بيزنەس سالاسىنا تيەسىلى. بۇل – كەيىنگى جىلدارى جۇرگىزىلگەن جۇيەلى جۇمىستىڭ ناتيجەسى. دەگەنمەن قازىر تابىسقا ريزا بولىپ وتىراتىن زامان ەمەس. ەلىمىزدە ازاماتتاردىڭ بيزنەس­پەن جاپپاي اينالىسۋىنا ءمان بەرىلىپ, وعان بارىنشا جاعداي جاسالىپ جاتىر. بىراق مۇنداي شارا بۇگىنگى تاڭدا ازدىق ەتەدى. ۇكىمەت كاسىپكەرلىكتى دامىتۋ ىسىن­دە ەندى, ەڭ الدىمەن, ساپاعا ايرىقشا كوڭىل ءبولۋى كەرەك. مەملەكەتتىك كومەكتى بيزنەستىڭ تەحنولوگيالىق دەڭگەيىنە جانە ساناتىنا قاراي سارالاپ بەرۋ قاجەت. شاعىن بيزنەستى قولداۋ شارالارى ناقتى ءارى ءتيىمدى بولۋعا ءتيىس. كاسىپكەرلەردى «كۇنكورىس رەجىمىنەن» شىعىپ, تۇراقتى دامۋ جولىنا تۇسۋگە ىنتالاندىرۋ ماڭىزدى. شيكىزاتتىق ەمەس سەكتورداعى دامۋ الەۋەتى جوعارى ورتا بيزنەستى قولداۋ شارالارى دايىن ءونىم ساتاتىن نارىق اۋقىمىن كەڭەيتۋگە ىقپال ەتۋى قاجەت.

مەملەكەت باسشىسى ۇكىمەت «اتامەكەن» كاسىپكەرلەر پالاتاسىمەن بىرلەسىپ, شاعىن جانە ورتا بيزنەستى قولداۋ ساياساتىن تۇبەگەيلى وزگەرتۋ تۋرالى ۇسىنىس ازىرلەۋى كەرەك دەگەن تاپسىرما بەردى. ۇسىنىستار 1 ساۋىرگە دەيىن ەنگىزىلۋگە ءتيىس.

– ءاربىر كاسىپكەر سمارتفون ارقىلى تىكەلەي قولدانا الاتىن ءبىرتۇتاس تسيفر­لىق ەكوجۇيە جاسالۋى قاجەت. قازىرگى رەتتەۋ شارالارى كاسىپكەرلەرگە اكىم­شى­لىك كەدەرگى تۋعىزادى, ماتەريالدىق شىعىن كەلتىرەدى. وسى كەدەرگىلەر مەن شىعىنداردى ازايتۋ ءۇشىن كەزىندە شاعىن جانە ورتا بيزنەس نىساندارىن تەكسەرۋگە موراتوري جاريالاندى. بىراق موراتوري مەرزىمى اياقتالعان ساتتە ءبارى قايتادان بۇرىنعى قالپىنا ءتۇستى. مىسالى, 2020 جىلى 70 مىڭ تەكسەرۋ جاسالسا, بىلتىر بۇل كورسەتكىش 92 مىڭعا دەيىن ارتقان. ءتىپتى, ونىڭ 85 پا­يىزى جوسپاردان تىس جۇرگىزىلگەن. شاش ال دەسە, باس الاتىن مۇنداي ارەكەتتى دوعارۋ كەرەك. مۇنداي تەكسەرۋلەردىڭ ورنىنا مەديتسينالىق قوردى نەمەسە جەكەمەنشىك مەكتەپتەردى, الەۋمەتتىك جەڭىلدىكتەر بەرۋ جۇيەسىن تەكسەرۋ كەرەك ەدى. رەتتەۋشىلىك رەفورمانىڭ جاڭا كەزەڭىندەگى باستى مىندەت – بلوكچەين مەن جاساندى ينتەللەكتىنى پايدالانۋ ارقىلى تسيفرلىق مودەلگە تولىق ءوتۋ. بۇل رەتتە «رەتتەۋشى سارى پاراقتار» (Regulatory Yellow Pages) قاعيداتى باسشىلىققا الىنۋعا ءتيىس. ستراتەگيالىق جوسپارلاۋ جانە رەفورمالار اگەنتتىگى اتالعان جۇمىستى جىل سوڭىنا دەيىن اياقتاۋى قاجەت, – دەدى پرەزيدەنت.

قاسىم-جومارت توقاەۆ «ەكو­نوميكانى ىرىقتاندىرۋ شارالارى تۋرالى» جارلىقتى ورىنداۋ ماسەلەسىنە ارنايى توقتالدى. ونىڭ ايتۋىنشا, بۇل جۇمىس ءىس جۇزىندە ەمەس, قاعاز جۇزىندە عانا ورىندالىپ جاتىر. قۇزىرلى ورگاندار قۇجاتتا كورسەتىلگەن تاپسىرمالار­عا ءاتۇستى قارايدى. بيزنەس جۇرگىزۋگە قولاي­لى جاعداي جاساۋدى ەمەس, قۇر ەسەپ بەرۋدى ويلايدى. سونىڭ سالدارىنان جارلىقتا ايقىندالعان باستى مىن­دەتتەر تولىعىمەن ورىندالعان جوق. مىسال رەتىندە مەملەكەتتىك اكتيۆتەردى جەكە­شەلەندىرۋ ۇدەرىسىن الىپ قارايىق. ۇكىمەت جەكەمەنشىككە وتۋگە ءتيىس 473 كاسىپورىننىڭ ءتىزىمىن بىلتىر قازان ايىندا بەكىتتى. بىراق اكتيۆتەردى ساۋداعا شىعارماق تۇگىلى ونى ساتۋعا دايىندىق شارالارىنىڭ ءوزى ءالى باستالعان جوق.

– «مەملەكەتتىك م ۇلىك تۋرالى» جاڭا زاڭ دا قابىلدانبادى. «قانداي كەدەرگى پايدا بولدى؟ مەملەكەتتىك ورگاندار نەلىكتەن ءوز اكتيۆتەرىنەن ايىرىلعىسى كەلمەيدى؟» دەگەن سۇراقتار بولۋى مۇمكىن. ناقتى سەبەپتەر بار شىعار, بىراق ولار تۋرالى بەيحابارمىن. شىنىن ايتقاندا, ماعان ءتيىستى ماعلۇمات نەمەسە اقپارات تۇسكەن جوق. سەبەبى بۇل اكتيۆتەر مەملەكەت بيۋدجەتى ەسەبىنەن قامتاماسىز ەتىلەدى, ياعني وعان قازىنادان قوماقتى قاراجات جۇمسالىپ جاتىر. بۇل جاعداي جەكە كاسىپكەرلىكتىڭ دامۋىنا كەدەرگى كەلتىرىپ, باسەكەلەستىكتى تەجەيتىنىن ۇمىتپاۋىمىز قاجەت. ۇكىمەت جارلىقتى ورىنداۋعا قاتىستى ۇستانىمداردى ءبىر ايدىڭ ىشىندە قايتا قاراۋعا ءتيىس. باستى ماقسات – بيزنەسكە شىن مانىندە قولايلى جاعداي جاسايتىن ناقتى شارالار قابىلداۋ, – دەدى پرەزيدەنت. 

كولىك لوگيستيكاسىن دامىتۋ وزەكتى

مەملەكەت باسشىسىنىڭ ايتۋىنشا, جەتىنشىدەن, جاڭا ەكونوميكالىق ۇلگىگە كوشۋ بارىسىندا كولىك لوگيستيكاسىن دامىتۋعا جەتە ءمان بەرۋ قاجەت. بۇل – اسا ماڭىزدى ستراتەگيالىق مىندەت. قازاقستاننىڭ ەۋرازيا قۇرلىعىنداعى بىرەگەي ورنىن ءتيىمدى پايدالانباساق, بۇل حالقىمىز كەشىرمەيتىن ستراتەگيالىق ولقىلىق بولۋى مۇمكىن. سوندىقتان بۇل مىندەتتىڭ ءمان-ماعىناسى ەرەكشە.

كولىك-تاسىمال سالاسى ونەركاسىپ جانە ينۆەستيتسيا ساياساتىمەن بىرگە ءبىرتۇتاس جۇيە رەتىندە قارالۋى كەرەك. وسى كەزگە دەيىن ينفراقۇرىلىمدىق ءرولى باسىم بولعان ترانزيت سالاسى ەندى ەكونوميكالىق سيپاتقا يە بولادى. جاھاندىق باسەكە كۇشەيىپ تۇرعان قازىرگى زاماندا, بۇل – وتە ماڭىزدى قادام.

پرەزيدەنت قازىر ەلىمىزدەگى تاۋاردىڭ 60 پايىزى تەمىرجولمەن تاسىمالدانادى دەيدى. سوندىقتان تەمىرجول جەلىلەرىن بارىنشا دامىتۋ – ايرىق­شا ماڭىزدى مىندەت. بۇگىندە بىرقاتار ءىرى ينفراقۇرىلىم جوباسىنىڭ قۇ­رى­لىسى اياقتالدى. تەمىرجول ارقى­لى جۇك تاسىمالداۋ مۇمكىندىگى ەداۋىر جاقسا­رىپ, تەمىرجولدىڭ جالپى جاع­دايى تۇراقتالدى. ق.توقاەۆ ەلىمىزدىڭ تەمىرجول ءترانزيتى سالاسىنداعى الەۋەتىن تولىعىمەن پايدالانۋىمىز قاجەت دەپ وتىر. الايدا بۇل ماڭىزدى ماسەلە بويىنشا انىق, ايقىن ستراتەگيا ءالى جوق سياقتى. توزىعى جەتكەن تەمىرجول ينفراقۇرىلىمى ءالى دە كوپ. كەيبىر جەرلەردەگى احۋال ءتىپتى كۇردەلى دەۋگە بولادى.

– بيىل «مويىنتى – قىزىلجار», «داربازا – ماقتاارال» باعىتىنداعى جاڭا تەمىرجول جەلىلەرىن ىسكە قوسۋ كەرەك. سونداي-اق «التىنكول – جەتىگەن» جانە «بەينەۋ – ماڭعىستاۋ» تەمىرجولىن جاڭعىرتۋ جۇمىستارىن اياقتاۋ قاجەت. «باقتى – اياگوز» جەلىسىن ۋاقتىلى پايدالانۋعا بەرۋ كەرەك. اتالعان ماسەلەلەر تۋرالى ءجيى ايتاتىن بولدىق, ەندى ناقتى ناتيجەگە كۋا بولايىق. جۇمىستىڭ قارقىنىن باسەڭدەتۋگە بولمايدى. ۇكىمەت بيىل ترانزيتتىك تاسىمال كولەمىن شامامەن 65 پايىزعا, ياعني 55 ميلليون تونناعا دەيىن كوبەيتەمىز دەگەن اۋقىمدى مىندەت قويىپ وتىر. ال «قازاقستان تەمىر جولى» كومپانياسىنىڭ باسشىسى ءوز اقپاراتىندا بۇل جوسپارعا كۇمان كەلتىرىپ وتىر. ماسەلە – بىزدە ەمەس, ىرگەلەس مەملەكەتتەردىڭ جوسپارلارى مەن مۇمكىندىكتەرىندە. بۇل ماسەلەنى ەندى انىقتاۋ قاجەت. وسىعان وراي, «سامۇرىق-قازىنا» قورى مەن «قازاقستان تەمىر جولى» كومپانياسى قاجەتتى شارانىڭ ءبارىن قابىلداۋعا ءتيىس. سونىڭ ىشىندە تسيفرلىق جاڭعىرتۋ, ياعني ترانسفورماتسيا جۇمىستارىن اياقتاۋ قاجەت, – دەدى پرەزيدەنت.

مەملەكەت باسشىسىنىڭ ايتۋىنشا, جۇك تاسىمالداۋشىلاردىڭ بارىنە اشىق جانە بىردەي قولداۋ كورسەتىلۋگە ءتيىس. ول ءۇشىن ۇلتتىق وپەراتوردىڭ جۇك ۆاگوندارىن بەرۋ جۇمىسىن تولىق تسيفرلاندىرىپ, رەتكە كەلتىرۋ كەرەك. تەمىرجول سالاسىنداعى تاريف ساياساتىن رەفورمالاۋ – كەزەك كۇتتىرمەيتىن مىندەت. 1 قىركۇيەككە دەيىن جاڭا تاريف ساياساتىنىڭ تۇجىرىمداماسىنا قاتىستى تۇپكىلىكتى شەشىم قابىلدانۋعا ءتيىس. تاريف ساياساتى, بۇل – اسا ماڭىزدى تاقىرىپ, كولىك ستراتەگيامىزدىڭ وزەگى سانالاتىن ماسەلە.

– ۇكىمەت تەمىرجولمەن قاتار اۆتوكولىك تاسىمالىن دامىتۋعا قاتىستى ءىرى جوبالاردى دا جۇزەگە اسىرۋ بارىسىن قاتاڭ باقىلاۋعا الۋى قاجەت. مەن «قاراعاندى – جەزقازعان», «ورتالىق – باتىس», «اقتوبە – ۇلعايسىن» باعىتىنداعى جولدىڭ جانە قىزىلوردا, سارىاعاش, رۋدنىي قالالارىنىڭ سىرتىنداعى اينالما جولدىڭ قۇرىلىسى تۋرالى ايتىپ وتىرمىن. اۆتوكولىك تاسىمالىن دامىتۋ تۋرالى ايتقاندا, ەڭ الدىمەن, جولدىڭ ساپاسى مەن قاۋىپسىزدىگىنە قاتىستى ماسەلەلەر شەشىمىن تابۋعا ءتيىس. جاڭا جىلعا دەيىن جاساندى ينتەللەكتىنى پايدالانا وتىرىپ اۆتوكولىك قوزعالىسىن رەتتەيتىن تسيفرلىق پلاتفورمانى ىسكە قوسۋ كەرەك. ءبىز جۇك جانە جولاۋشىلار ءترانزيتىن بارىنشا ءتيىمدى ەتۋ ءۇشىن شەكاراداعى وتكىزۋ بەكەتتەرىن جاپپاي جاڭعىرتا باستادىق. بىلتىر 9 بەكەت ىسكە قوسىلدى. كەلەسى جىلدىڭ سوڭىنا دەيىن تاعى 33 بەكەت تولىق جاڭعىرتىلادى. بىراق بەكەت­تەردىڭ ساپاسىنا دا قاراۋىمىز كەرەك, – دەدى پرەزيدەنت.

ايتۋىنشا, تسيفرلىق تاسىلدەر جانە جاساندى ينتەللەكتىنىڭ كومەگىمەن كەدەندىك راسىمدەردى وڭتايلاندىرۋ كەرەك. بىراق باقىلاۋ دا السىرەپ كەتپەۋگە ءتيىس. ەلىمىزدىڭ جانە كورشى مەملەكەتتەردىڭ اقپاراتتىق جۇيەلەرىن ءوزارا بايلانىس­تىرۋ كەرەك.

– مەن جولداۋىمدا جۇك تاسىمالىن باسقاراتىن «Smart Cargo» تسيفرلىق پلاتفورماسىن, سونداي-اق كەدەن راسىم­دەرىن جاسايتىن «Keden» جۇيەسىن ەنگىزۋدى تاپسىردىم. قازىر وسى جۇيەلەر پيلوتتىق رەجىمدە جۇمىس ىستەپ تۇر. بارلىق مەكەمەنىڭ اقپاراتتىق جۇيەسىن ءوزارا كىرىكتىرىپ, بۇل پلاتفورمالاردىڭ تولىق ىسكە قوسىلۋىن تەزدەتۋ كەرەك. وسىلايشا, ءبىرتۇتاس ينتەللەكتۋالدى كولىك ەكوجۇيەسى قالىپتاسادى. قورىتا كەلە تاعى دا ايتىپ وتكىم كەلەدى: الدىمىزدا اۋقىمدى, ماڭىزدى مىندەتتەر تۇر. ءبىز ءاردايىم ءبىر قادام الدا ءجۇرۋىمىز كەرەك. ويلانىپ-تولعانىپ وتىراتىن ۋاقىت جوق. باتىل, ءتيىمدى شەشىم قابىلداپ, ونى جەدەل جۇزەگە اسىرۋ قاجەت. شىنىن ايتقاندا, بۇگىنگى قارالىپ جاتقان ماسەلەلەر – بەلگىلى, ولار جولداۋىمدا دا, ۇلتتىق قۇرىلتايدا دا كوتەرىلدى. ۇكىمەت مۇشەلەرى, ءيا, اينالامىزدا جۇرگەن «ساراپشىلار» ەل ەكونوميكاسىنىڭ الدىندا تۇرعان تۇيتكىلدەردى شەشۋ جولىن تەز ارادا ۇسىنادى دەپ كۇتۋدىڭ قاجەتى جوق دەگەن سياقتى پايىمداۋلار بار ەكەنىن ءبىز جاقسى بىلەمىز. ءبىز باسەكەگە قابىلەتتى ەل بولۋىمىز كەرەك. باسەكەگە قابىلەتتى بولساق, بولاشاعىمىز دا جارقىن بولادى. نەگىزگى باسىمدىقتارىمىز وزگەرمەيدى. ازاماتتاردىڭ تابىسىن ارتتىرىپ, تۇرمىس ساپاسىن جاقسارتۋ باستى مىندەت بولىپ قالا بەرەدى. ۇكىمەت, ورتالىق جانە جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگاندار ءوز جاۋاپكەرشىلىگىن تولىق سەزىنىپ جۇمىس ىستەۋگە ءتيىس. ۇكىمەتتىڭ ءبىرىنشى كەزەكتەگى مىندەتى – باتىل, كۇمانسىز شەشىمدەر قابىلداۋ ءۇردىسىن جاڭعىرتۋ. ەل يگىلىگى جانە ازاماتتاردىڭ مۇددەسى ءۇشىن ەڭبەك ەتۋ قاجەت. ءاربىر تاپسىرما ۋاقتىلى ءارى ساپالى ورىندالۋى كەرەك. ەڭ باستىسى, ەلگە پايداسى تيەتىن ناقتى ناتيجە بولۋعا ءتيىس, – دەپ قورىتىندىلادى مەملەكەت باسشىسى. 

حالىق تابىسىنا باسىمدىق بەرىلەدى

پرەمەر-مينيستر ولجاس بەكتەنوۆ مەملەكەت باسشىسىنا ەل ەكونوميكا­سىن نىعايتۋعا باعىتتالعان تاپسىرمالار­دىڭ قالاي ورىندالىپ جاتقانىن باياندادى. ول ەكونوميكانىڭ تۇراقتى دامۋى ءۇشىن اتقارىلىپ جاتقان نەگىزگى جۇمىستارعا توقتالدى. ونىڭ ايتۋىنشا, ۇكىمەت پرەزيدەنت قويعان مىندەتتەرگە, جولداۋدا ايقىندالعان ستراتەگيالىق ماقساتتارعا سايكەس, جۇيەلى شارالاردى قابىلداپ, كەزەڭ-كەزەڭىمەن جۇزەگە اسىرىپ كەلەدى.

– سالىق, تاريف, بيۋدجەت ساياساتىندا, تسيفرلىق جانە قۇرىلىس سەكتورلارىندا, سونداي-اق الەۋمەتتىك سالادا قابىلدانعان شەشىمدەر ەكونوميكانى دامىتۋعا توسقاۋىل بولىپ وتىرعان قۇرىلىمدىق ديسپروپورتسيالاردى جويۋعا باعىتتالدى. سالىق پەن بيۋدجەت رەفورماسى ۇلتتىق قوردان نىسانالى ترانسفەرتتەردى الماي-اق, ەلىمىزدىڭ ءۇش جىلدىق بيۋدجەتىن قالىپتاستىرۋعا مۇمكىندىك بەردى. ول 2028-ءشى جىلعا قاراي بيۋدجەت تاپشىلىعىن ىشكى جالپى ءونىمنىڭ 0,9%-نا دەيىن قىسقارتۋعا ىقپال ەتەدى. جەرگىلىكتى بيۋدجەتتەردىڭ رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتكە تاۋەلدىلىگى 2025 جىلعى 50%-دان 2028 جىلى 34%-عا دەيىن تومەندەيدى, – دەدى ولجاس بەكتەنوۆ.

جۇرگىزىلگەن رەفورمالاردىڭ ارقا­سىندا بىلتىر ەكونوميكادا تۇراقتى ءوسىم ساقتالدى. ىشكى جالپى ءونىمنىڭ ءوسىمى 20,1 ملرد دوللاردى قۇرادى. جالپى, بىلتىر ءىجو 6,5%-عا ءوستى. ەكونوميكا­لىق وسىمگە نەگىزگى سالالاردىڭ دامۋى اسەر ەتتى. اتاپ ايتقاندا, كولىك سالاسى 17,8%-عا, قۇرىلىس 14,6%-عا, تاۋ-كەن ونەركاسىبى 17,4%-عا, وڭدەۋ ونەركاسىبى 12,2%-عا, ساۋ­دا 26%-عا, اۋىل شارۋاشىلىعى 5,9%-عا ارتتى. سونىمەن بىرگە ميكرو جانە شاعىن بيزنەستى قولداۋعا دا ەرەكشە كوڭىل ءبولىندى. وسى ماقساتتا ميكرو جانە شاعىن بيزنەسكە ارنالعان قارجىلىق, قارجىلىق ەمەس جانە ينفراقۇرىلىمدىق قولداۋ شارالارىن بىرىكتىرەتىن «ىسكەر ايماق» باعدارلاماسى بەكىتىلدى.

پرەمەر-مينيستر قولدانىستاعى قۇرالداردىڭ شاعىن جانە ورتا بيزنەستىڭ بارلىق الەۋەتىن اشۋعا جەتكىلىكسىز ەكەنىن ايتتى. سوندىقتان ۇكىمەت بيزنەس وكىلدەرىمەن بىرلەسىپ, قوسىمشا قارجىلىق جانە رەتتەۋشىلىك قولداۋ شارالارىن ازىرلەپ جاتىر. سونىڭ ءبىرى شاعىن جانە ورتا كاسىپورىنداردى زاماناۋي جابدىقتارمەن قايتا جاراقتاندىرۋ باعدارلاماسى بولماق. اتاپ ايتقاندا, «بايتەرەك» حولدينگى جەلىسى بويىنشا ارنايى باعدارلاما ىسكە قوسىلادى. بۇل باعدارلاما اياسىندا كاسىپكەرلەر 10 كۇن ىشىندە قوسىمشا كەپىلسىز, زاماناۋي ستانوكتاردى ساتىپ الۋعا جەڭىلدەتىلگەن نەسيە الا الادى.

سونىمەن قاتار ۇكىمەت باسشىسى سالىق كودەكسىندەگى وزگەرىستەردىڭ بىر­قالىپتى ءارى جۇيەلى ىسكە اسۋى ماڭىزدى ەكەنىنە توقتالدى. ونى جەتىلدىرۋ كەزىندە كاسىپكەرلەردىڭ ناقتى ءارى پايدالى ۇسىنىستارىن نازارعا الۋ قاجەت. وسىعان بايلانىستى 2026 جىلعى 1 قاڭتارعا دەيىن بارلىق سالىقتىق تەكسەرۋدى توقتاتۋ تۋرالى شەشىم قابىل­دانعان. بيىل ميكرو جانە شاعىن بيزنەسكە جىبەرىلگەن زاڭبۇزۋشىلىقتار جاۋاپكەرشىلىككە الىنبايدى. 2025 جىلدىڭ قورىتىندىسى بويىنشا ەلدەگى جۇمىس ىستەپ تۇرعان شاعىن جانە ورتا بيزنەس سۋبەكتىلەرىنىڭ سانى 5%-عا ارتىپ, 2,2 ملن كاسىپورىننان استى. بۇل سالادا جۇمىسپەن قامتىلعاندار سانى 3,9%-عا ءوسىپ, 4,5 ملن ادامعا جەتتى. ياعني بۇگىندە ەڭبەك ەتىپ جۇرگەندەردىڭ شامامەن 46%-ى وسى سەكتوردا جۇمىس ىستەيدى. بۇل ەلدەگى ەكونوميكالىق بەلسەندى حالىقتىڭ جارتىسىنا جۋىعىن قۇرايدى. شوب-تىڭ ىشكى جالپى ونىمدەگى ۇلەسى 40,5%-عا جەتىپ, وندىرىلگەن ءونىم كولەمى شامامەن 73 ترلن تەڭگەنى قۇرادى.

ۇكىمەتتىڭ 2026 جىلى نەگىزگى باسىم­دىق بەرىپ وتىرعانى – حالىقتىڭ ناقتى تابىسىنىڭ ءوسۋى. بۇعان جاڭا وندىرىستەر قۇرۋعا, كاسىپكەرلىك باستامالاردى دامىتۋعا ءارى تۇراقتى جۇمىس ورىندارىن اشۋعا باعىتتالعان جۇيەلى شارالار كىرەدى. بىراق ازاماتتاردىڭ تابىسى ەكونوميكانىڭ ءوسۋ قارقىنىنا ساي ارتپاي وتىرعانى دا بەلگىلى. قازىر ەڭبەكاقىنىڭ ىشكى جالپى ونىمدەگى ۇلەسى شامامەن 31%-دى قۇرايدى. بۇل ورتالىق ازيا ەلدەرى اراسىندا جوعارى كورسەت­كىش سانالعانىمەن, نەگىزگى ماقسات – ونى الەمدىك ورتاشا دەڭگەيگە, ياعني 40%-عا جانە ودان جوعارى كورسەتكىشكە جەتكىزۋ بولىپ وتىر.

– جالاقىنىڭ ءوسۋ قارقىنى بيزنەس تابىسىنىڭ, ونىڭ ىشىندە ءوز كۇشىمەن ءارى مەملەكەتتىك قولداۋ ەسەبىنەن الىنعان تابىس ديناميكاسىنان ارتتا قالىپ وتىر. وسىعان وراي ۇكىمەت حالىقتىڭ تابىسىن ارتتىرۋ ءۇشىن كەشەندى شارالاردى ازىرلەپ جاتىر. ونىڭ اياسىندا قارجىلىق, سالىقتىق جانە باسقا دا ىنتالاندىرۋ شارالارى بار. ولار ەڭبەكاقىنى كوتەرۋگە, لايىقتى جالاقى تولەيتىن جۇمىس ورىندارىن كوبەيتۋگە, كاسىبي داعدىلار مەن بىلىكتىلىكتى دامىتۋعا, سونداي-اق ازاماتتار ءۇشىن قارجىلىق جۇكتەمەنى ازايتۋعا باعىتتالعان, – دەدى پرەمەر-مينيستر.

ولجاس بەكتەنوۆ مەملەكەت باسشىسىنا كولىك-لوگيستيكا ينفراقۇرىلىمىن دامىتۋ جانە ەلدىڭ ترانزيتتىك الەۋەتىن ارتتىرۋ بويىنشا قابىلدانىپ جاتقان شارالار تۋرالى ايتتى.

– بيىل جالپى ۇزىندىعى 475 شاقىرىم بولاتىن ەكى تەمىرجول جەلىسىنىڭ قۇرىلىسى مەن 2,9 مىڭ شاقىرىم جولدى جاڭعىرتۋ جۇمىستارىن اياقتايمىز. بۇل ترانزيتتىك تاسىمال كولەمىن 60%-عا ۇلعايتۋعا, ال ترانزيتتىك كونتەينەرلىك پويىزداردىڭ جىلدامدىعىن ساعاتىنا 50 شاقىرىمعا دەيىن ارتتىرۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. اتاپ ايتقاندا, قىتاي شەكاراسىنان كاسپيگە دەيىن جۇكتەردى جەتكىزۋ ۋاقىتى وسى جىلدىڭ سوڭىنا قاراي 84 ساعاتتان 55 ساعاتقا دەيىن قىسقارادى. 11 مىڭ شاقىرىم اۆتوموبيل جولدارىن سالۋ مەن رەكونسترۋكتسيالاۋ جۇمىستارى جۇزەگە اسىرىلادى. بۇل رەتتە ترانزيتتىك الەۋەتتىڭ سەرپىندى دامۋىن تەجەيتىن بىرقاتار فاكتورلار بەلگىلەنگەن. سولاردىڭ ءبىرى تەمىرجول ينفراقۇرىلىمدارىنىڭ توزۋىنىڭ جوعارى دەڭگەيى بولىپ قالىپ وتىر. وسىعان بايلانىستى ماگيسترالدىق تەمىرجول جەلىسىن جاڭعىرتۋ جونىندەگى كەشەندى باعدارلامانى جۇزەگە اسىرۋ ۇكىمەتتىڭ تۇراقتى باقىلاۋىندا. ينفراقۇرىلىمدى قوسا العاندا اۆياتسيا سالاسىن دامىتۋعا نازار اۋدارىلدى. بيىل استانا قالاسىنىڭ اۋەجايىندا ەكىنشى ۇشۋ-قونۋ جولاعىنىڭ قۇرىلىسىن باستايمىز. ونى ىسكە قوسۋ 20 جىل بويى جوندەۋ كورمەگەن ءبىرىنشى جولاقتى جاڭعىرتۋ جۇمىستارىنا كىرىسۋگە مۇمكىندىك بەرەدى. بۇل استانا اۋەجايىنىڭ وتكىزۋ قابىلەتىن 4 ەسە ارتتىرىپ, 40 ملن جولاۋشىعا دەيىن جەتكىزەدى. بيىل شىلدە ايىندا الماتى اۋەجايىنىڭ ىشكى تەرمينالىن كۇردەلى جوندەۋ جۇمىستارى اياقتالادى. وتكىزۋ قابىلەتى 14 ملن جولاۋشىدان 19 ملن-عا دەيىن ارتادى. ۇشۋ-قونۋ جولاعىن جاڭعىرتۋ بويىنشا قۇرىلىس-مونتاج جۇمىستارى باستالادى, – دەپ ءتۇسىندىردى ۇكىمەت باسشىسى. 

تسيفرلىق ەل بولۋ جاۋاپكەرشىلىگى

پرەزيدەنت حالىققا جولداۋىندا ءۇش جىل ىشىندە تولىققاندى تسيفرلىق ەل قۇرۋ مىندەتىن قويعان بولاتىن. سونداي-اق 2026 جىل جاساندى ينتەللەكت جىلى دەپ جاريالاندى. وسىعان بايلانىستى تسيفرلىق كودەكس پەن «كيبەرقاۋىپسىزدىك تۋرالى» زاڭ قابىلداندى. بيىل تسيفرلىق ەكونوميكانى دامىتۋعا باعىتتالعان جاڭا زاڭنامالىق باستامالار ازىرلەنەدى. پرەمەر-ءمينيستردىڭ ورىنباسارى – جاساندى ينتەللەكت جانە تسيفرلىق دامۋ ءمينيسترى جاسلان ماديەۆتىڭ ايتۋىنشا, ەل اۋماعىندا Starlink كومپانياسى سالعان gateway-ستانسالار ارقىلى سپۋتنيكتىك ينتەرنەت كورشىلەس ەلدەرگە دە قولجەتىمدى بولادى. سونىمەن قاتار پويىز بەن ۇشاق جولاۋشىلارى دا ينتەرنەتكە قوسىلا الادى.

– قازاقستان اۋماعىندا Starlink سالعان gateway-ستانسالار ارقىلى سپۋتنيكتىك ينتەرنەت كورشىلەس ەلدەرگە دە قولجەتىمدى بولادى. مىسالى, تاجىكستانعا ترافيك بيىل بەرىلەدى. كەلەسى كەزەكتە – موڭعوليا مەن قىرعىزستان تۇر. ال ترانسكاسپي تالشىقتى-وپتيكالىق بايلانىس جەلىسى بويىنشا وزبەكستان قازىردىڭ وزىندە وففتەيك-كەلىسىمشارت ۇسىنىپ وتىر. تسيفرلىق ەكونوميكانىڭ تيىمدىلىگى بايلانىس ينفراقۇرىلىمىنىڭ ساپاسىنا تىكەلەي بايلانىستى. بىلتىر وسى باعىتتا بارلىق نەگىزگى جوبا ىسكە قوسىلدى. جۇمىستاردىڭ باسىم بولىگى بيىل اياقتالادى. اتاپ ايتقاندا, قوسىم­شا 1 900 اۋىل تالشىقتى-وپتيكالىق بايلانىسقا قول جەتكىزەدى. كەلەسى جىلى مۇنداي اۋىلداردىڭ ۇلەسى 90 پايىزدان اسادى. بارلىق رەسپۋبليكالىق ماڭىزى بار اۆتوموبيل جولدارى بايلانىس ينفراقۇرىلىمىمەن قامتاماسىز ەتىلەدى. پرەزيدەنت تاپسىرماسىنا سايكەس, بىلتىر جەلتوقساندا بارلىق وتكىزۋ پۋنكتتەرى ينتەرنەتپەن تولىق قامتىلعان, –دەدى ج.ماديەۆ.

سونداي-اق ۆيتسە-پرەمەر جولاۋشىلار تاسىمالىنداعى ينتەرنەت ماسە­لەسىنە دە توقتالدى. ونىڭ ايتۋىن­شا, بيىل قازاقستان تەمىر جولى كوم­پانياسىنىڭ نەگىزگى باعىتتارىنداعى پويىزداردا ينتەرنەت قولجەتىمدى بولادى. ءمينيستردىڭ ايتۋىنشا, جاساندى ينتەللەكتىنى ءساتتى ەنگىزۋ ءۇشىن ساپالى سالالىق دەرەكتەر قاجەت. ويتكەنى دەرەكتەر – جاساندى ينتەللەكتىنىڭ نەگىزگى رەسۋرسى. قازىر بىرقاتار مەملەكەتتىك ورگاندار دەرەكتەردى تسيفرلاندىرۋدىڭ جەتكىلىكتى دەڭگەيىنە جەتكەن. بۇل ءتۇرلى تسيفرلىق شەشىمدەردى جاساندى ينتەللەكت كومەگىمەن دامىتۋعا مۇمكىندىك بەرىپ وتىر. جاسلان ماديەۆ سالالىق جي مودەلدەرىن ازىرلەۋ جۇمىستارى باستالعانىن ايتتى.

– ەندىگى كەزەڭدە ءبىز سالالىق جي مودەلدەردى قۇرۋعا كىرىستىك. وسىنداي مودەلدەر نەگىزىندە جاسالعان جاساندى ينتەللەكت ونىمدەرى جىلدامىراق, دالىرەك جۇمىس ىستەيدى ءارى ولاردى ءوندىرىس ورىندارىندا جەرگىلىكتى دەڭگەيدە پايدالانۋعا بولادى. ال ەكونوميكانىڭ ناقتى سەكتورىندا جاساندى ينتەللەكتىنى ەنگىزۋ ءۇشىن دەرەكتەردى تسيفرلاندىرۋ دەڭگەيى ءالى دە جەتكىلىكسىز. قازىرگى ۋاقىتتا سالالىق دەرەكتەردىڭ ورتاشا تسيفرلىق دايىندىق دەڭگەيى 57 پايىزدى قۇرايدى. جاساندى ينتەللەكتىنى تابىستى ەنگىزۋ ءۇشىن تسيفرلاندىرۋ دەڭگەيى 90 پايىزدان جوعارى بولۋى قاجەت. سوندىقتان بيىل سالالىق مەملەكەتتىك ورگاندارمەن جانە بيزنەس-قوعامداستىقپەن بىرلەسىپ وسى باعىتتا جۇمىس جۇرگىزىلەدى. ونىڭ ىشىندە مەملەكەتتىك قولداۋ شارالارىنىڭ ورنىنا وندىرىستەردى تسيفرلاندىرۋ بويىنشا ءوزارا مىندەتتەمەلەر تەتىگىن ەنگىزۋگە باسىمدىق بەرىلەدى, – دەپ اتاپ ءوتتى.

ەلدەگى بارلىق ۆەدومستۆولىق اقپارات­تىق جۇيەلەردى QazTech بىرىڭعاي پلاتفورماسىنا كوشىرۋ جۇمىستارى باستالدى. جاساندى ينتەللەكت جانە تسيفر­لىق دامۋ ءمينيسترىنىڭ ايتۋىنشا, تسيفرلان­دىرۋدىڭ قارقىندى دامۋى مەملەكەتتىك تسيفرلىق ينفراقۇرىلىمدا بىرقاتار ماسەلە تۋعىزعان. سونىڭ ءبىرى – اقپاراتتىق جۇيەلەردىڭ بىتىراڭقى بولۋى.

– جۇيەلەردىڭ بىتىراڭقىلىعىن جويۋ ءۇشىن ولاردى QazTech بىرىڭعاي پلاتفورماسىنا كەزەڭ-كەزەڭىمەن كوشىرۋ باستالدى. وتكەن جىلدىڭ سوڭىندا مەملەكەتتىك اقپاراتتىق جۇيەلەردىڭ تولىق تۇگەندەۋى اياقتالدى. ەسكىرگەن جانە ءبىرىن-ءبىرى قايتا­لايتىن اقپاراتتىق جۇيەلەر وڭتايلان­دىرىلادى. اۋديت ناتيجەسىندە كەيبىر ۆەدوم­ستۆولاردا جۇيەلەردىڭ تىم كوپ ەكەنى انىقتالعان. ماسەلەن, دەنساۋ­لىق ساقتاۋ مينيسترلىگىندە 30-دان استام اقپاراتتىق جۇيە بولعان. وڭتايلان­دىرۋدان كەيىن ولاردىڭ سانى 8 جۇيەگە دەيىن قىسقارتىلىپ, بارلىعى QazTech پلاتفورماسىنا كوشىرىلەدى, – دەدى ول.

مينيستر قازاقستاندا ەكى ءىرى تىلدىك مودەل بار ەكەنىن ايتتى. ولار – KazLLM مەن AlemLLM. قازىر بۇل جۇيەلەر 40-تان استام پلاتفورماعا ەنگىزىلگەن جانە IT-كومپانيالارعا, ستارتاپتارعا, ستۋدەنتتەرگە, زەرتتەۋ ينستيتۋتتارىنا قولجەتىمدى. سونىمەن قاتار ولاردىڭ ساپاسىن تۇراقتى تۇردە جەتىلدىرۋ قاجەت ەكەنىن جەتكىزدى. جاسلان ماديەۆ بۇل باعىتتا حالىقارالىق ساراپشىلارمەن بىرلەسكەن جۇمىستار جۇرگىزىلىپ جاتقانىن اتاپ ءوتتى. ول ءىرى تەحنولوگيالىق كومپانيالاردىڭ, سونىڭ ىشىندە OpenAI سياقتى ۇيىمداردىڭ ءوز ونىمدەرىن ۇنەمى جاڭارتىپ وتىراتىنىن مىسالعا كەلتىرىپ, وتاندىق مودەلدەر دە وسى قارقىننان قالماۋعا ءتيىس ەكەنىن ايتتى. 

مەملەكەتىمىزدىڭ التىن رەزەرۆى 345 تونناعا جەتتى

2025 جىلى ينفلياتسيا قازاقستان ەكونوميكاسى ءۇشىن نەگىزگى سىن-قاتەرگە اينالدى. بۇل تۋرالى ۇكىمەتتىڭ كەڭەيتىل­گەن وتىرىسىندا ۇلتتىق بانك توراعاسى تيمۋر سۇلەيمەنوۆ مالىمدەدى. ونىڭ ايتۋىنشا, وتكەن جىلدىڭ قىركۇيەك ايىندا ينفلياتسيا دەڭگەيى 12,9 پايىزدىق ەڭ جوعارى شەگىنە جەتكەن. الايدا قابىل­دان­عان شارالاردىڭ ناتيجەسىندە جىل سوڭىنا قاراي ينفليا­تسيانى 12,3 پايىزعا دەيىن باياۋ­لاتۋعا مۇمكىندىك بولعان. ينفلياتسيالىق قىسىمنىڭ كۇشەيۋىنە سىرتقى فاكتورلار دا ايتارلىقتاي اسەر ەتتى. اتاپ ايتقاندا, الەمدىك نارىقتاعى باعانىڭ ءوسۋى مەن گەوساياسي بەلگىسىزدىك جاعدايى ەل ىشىندەگى ينفلياتسيانىڭ ۋشىعۋىنا سەبەپ بولدى. سونىمەن قاتار ۇلتتىق بانك توراعاسى ىشكى فاكتورلارعا دا توقتالدى. ونىڭ سوزىنشە, ەكونوميكانى بيۋدجەت جانە كۆازيمەملەكەتتىك سەكتور ارقىلى ىنتالاندىرۋ, سونداي-اق تۇتىنۋشىلىق نەسيەنىڭ قارقىندى ءوسۋى باعانىڭ كوتەرىلۋىنە اسەر ەتكەن نەگىزگى سەبەپتەردىڭ ءبىرى بولعان.

– بيىل ءبىز جۇمساق تەڭگە باعامىن قالىپ­تاستىرۋدىڭ يكەمدى رەجىمىن ساقتاي­مىز. بۇل – ءبىزدىڭ سىرتقى شوكتارعا قار­سى تابيعي تۇراقتاندىرۋشىمىز. دەي تۇر­عانمەن, قاجەت بولعان جاع­داي­دا ۆاليۋتالىق ينتەرۆەنتسيا سياقتى شەشىمتال شارالار قابىلداۋعا دا­يىنبىز. التىن-ۆاليۋتا قورىمىز وعان مۇمكىندىك بەرەدى. سىرتقى نارىقتاعى قۇبىل­مالىلىق پەن ۆاليۋتاعا دەگەن سۇرا­نىسقا قاراماستان, تەڭگە باعامى جىل قورىتىندىسى بويىنشا 3,7 پايىز­عا نىعايعان. بۇل كورسەتكىشكە ۇلت­تىق بانكتىڭ اقشا-نەسيە ساياساتى مەن مەملە­كەتتىڭ جالپى ماكروەكونوميكالىق ساياساتىنا دەگەن سەنىمنىڭ ارتۋى وڭ اسەر ەتتى, – دەدى ۇلتتىق بانك توراعاسى.

سونىمەن قاتار ت.سۇلەيمەنوۆ ەلدىڭ تولەم بالانسى جاعدايىنا دا توقتالدى. ونىڭ ايتۋىنشا, ساۋدا ءپروفيتسيتىنىڭ قىسقارۋى بايقالىپ وتىر جانە بۇل جالپى تولەم بالانسىنا قىسىم ءتۇسىرىپ ءجۇر.

– ەلدىڭ تولەم بالانسىنا كەلسەك, ساۋ­دا ءپروفيتسيتىنىڭ قىسقارۋى بايقالىپ جاتىر. بۇل جالپى تولەم بالانسىنا قىسىم كورسەتىپ وتىر. تولەم بالانسىن جاقسارتۋ ءۇشىن دايىن تاۋارلار ەكسپورتىن ارتتىرا وتىرىپ, بەلسەندى ساۋدا سايا­ساتىن جۇرگىزۋ كەرەك جانە قازاقستاندىق تاۋارلار ۇلەسىن ءوسىرىپ, يمپورت الماس­تىرۋدى كۇشەيتۋ قاجەت دەپ سانايمىز. لوگيستيكالىق ينفراقۇرىلىم مەن كەدەندىك باسقارۋدى جەتىلدىرۋ دە ماڭىزدى, – دەپ اتاپ ءوتتى.

بىلتىر قازاقستاندا ەكونوميكانى نەسيەلەندىرۋ كولەمى 51 ترلن تەڭگەگە جەتتى. مەملەكەت باسشىسى قول قويعان «بانكتەر تۋرالى» جاڭا زاڭ زاماناۋي ءارى تەحنولوگيالىق بانك جۇيەسىن قالىپتاستىرۋعا نەگىز قالايدى. كەيىنگى جىلدارى ەكونوميكانى نەسيەلەندىرۋدىڭ جالپى ديناميكاسى وڭ كورسەتكىشكە يە بولىپ وتىر.

 – ەكونوميكانى نەسيەلەندىرۋدىڭ جالپى ديناميكاسى جاعىمدى – 21 پايىز, 51 ترلن تەڭگەگە دەيىن ءوسىم بار. ناقتى سەكتوردى نەسيەلەندىرۋ وزىڭقى قارقىنمەن ءوسىپ كەلەدى. فيسكالدىق ىنتالاندىرۋدىڭ ينفلياتسياعا اسەرىن تومەندەتىپ, بيۋدجەتكە قىسىمىن ازايتۋ ءۇشىن بيىل «بايتەرەك» قارجى باعدارلاماسىن بىرگە ىسكە اسىرۋدىڭ ۇكىمەتپەن كەلىسىلگەن تەتىگى قابىلدانىپ جاتىر. باسىمدىقتاردى ناقتى ايقىنداپ, ءىرى ستراتەگيالىق جوبالارعا عانا كوڭىل ءبولىپ, نارىقتاعى وتىمدىلىكتى بارىنشا تارتۋ ماڭىزدى, – دەدى ۇلتتىق بانك توراعاسى.

قازاقستاننىڭ التىن رەزەرۆى 345 تونناعا جەتتى. وتكەن جىلى قازاقستان التىن-ۆاليۋتا رەزەرۆتەرى بويىنشا تاريحي ەڭ جوعارى كورسەتكىشكە قول جەتكىزدى. التىن مەن ۆاليۋتا قورىنىڭ جالپى كولەمى 65,4 ملرد دوللاردى قۇراپ, كىرىس دەڭگەيى 43 پايىزعا جەتكەن. وسىعان بايلانىستى تيمۋر سۇلەيمەنوۆ:

 – وتكەن جىلى التىن-ۆاليۋتا رەزەرۆ­تەرى 65,4 ملرد دوللار بولىپ, تاريحي ماكسيمال مانگە جەتتى. كىرىس 43% بول­دى. بىلتىر ىشكى نارىقتا 66 توننا التىن ساتىپ الىپ, التىن ساتىپ الۋ وپەراتسيا­لارى بويىنشا الەمدە ەكىنشى ورىن­عا شىق­تىق. جىل سوڭىندا التىن رەزەرۆى 345 تون­ناعا جەتتى. بيىل ولار وندىرىستىك اي­نا­لىم­عا ەنگىزىلىپ, رەتتەلەتىن كريپتو­ۆاليۋتالار اينالىمى ىسكە قوسىلادى. مامىر ايىنا دەيىن ورتالىق دەپوزيتاري بازاسىندا تسيفرلىق اكتيۆتەردى ساقتاۋعا ارنالعان ۇلتتىق كريپتو-كاستودياندىق سەرۆيس قۇرىلادى. قارجىلىق يننوۆاتسيالاردى پراكتيكالىق تۇرعىدا ىسكە اسىرۋ ءۇشىن رەتتەۋ ورتاسى ىسكە قوسىلدى. قازىر وندا 10 باعىت بويىنشا 22 جاڭا جوبا بار, – دەپ اتاپ ءوتتى.

بيىل بانكتەر بيۋدجەتكە قوسىمشا 0,5 ترلن تەڭگەدەن استام سالىق تولەيدى. مەملەكەت باسشىسىنىڭ تاپسىرماسىنا سايكەس قارجى سەكتورىنىڭ باعىتى قايتا قارالىپ, بانكتەردىڭ رەسۋرستارى ناقتى سەكتوردى قارجىلاندىرۋعا كوبىرەك باعىتتالىپ جاتىر. وسى وزگەرىستەر اياسىندا فيسكالدىق شارالار دا كۇشەيتىلەدى.

– ءسىزدىڭ تاپسىرماڭىز بويىنشا قار­جى سەكتورىنىڭ باعىتىن وزگەرتىپ جا­تىر­مىز. وسىلايشا, بانكتەردىڭ رەسۋرس­تارى ناقتى سەكتوردى قارجىلاندىرۋعا باعىت­تاي­مىز. كرەديت نارىعىنداعى ەكى نەگىز­گى سەگمەنتتى سالىستىرساق, بىلتىر ناقتى ەكو­نوميكانىڭ كرەديتتەرى كەپىلسىز تۇتىنۋ كرەديتتەرىنەن جىلدام ءوستى. بيىل فيسكالدىق شارالار دا كۇشىنە ەنەدى. بانكتەرگە سالىناتىن كورپورا­تيۆ­تىك تابىس سالىعى كوتەرىلەدى. مەملە­كەت­تىك باعالى قاعازدارعا سالىق سالىنادى. بانكتەردىڭ مەملەكەتتىك باعالى قاعازداردان تۇسەتىن تابىسىنا ءبىر رەتتىك سالىق ەنگىزىلەدى, – دەدى باس بانك توراعاسى مەملەكەت باسشىسىنا.

ۇلتتىق بانك توراعاسىنىڭ ايتۋىنشا, قابىلدانىپ جاتقان بۇل شارالار بيۋدجەتكە جارتى تريلليون تەڭگەدەن استام قوسىمشا كىرىس اكەلەدى. سونىمەن قاتار بانكتەردىڭ كاپيتال جەتكىلىكتىلىگىن كۇشەيتۋگە باعىتتالعان تالاپتار دا ەنگىزىلەدى. ايتۋىنشا, ءساۋىر ايىنا دەيىن بانكتەر جەكە تۇلعالارعا بەرىلگەن كرەديتتەر بويىنشا شامامەن 500 ملرد تەڭگە كولەمىندە قوسىمشا كاپيتال قالىپتاستىرادى. ول سونداي-اق رەزەرۆتىك تالاپتار كەزەڭ-كەزەڭىمەن ارتتىرىلاتىنىن ايتتى. بۇل شارالار ناتيجەسىندە نارىقتان 3,9 ترلن تەڭگە ارتىق وتىمدىلىك الىنىپ, ينفلياتسيالىق قىسىم تومەندەيدى. بۇدان بولەك, مەملەكەت باسشىسىنىڭ تاپسىرماسىنا سايكەس, بانكتەرگە بۇرىن مەملەكەت تاراپىنان كورسەتىلگەن قولداۋدى مەرزىمىنەن بۇرىن قايتارۋ جۇمىستارى جالعاسۋدا. قازىر بانكتەر 738 ملرد تەڭگەنى بيۋدجەتكە الدىن الا قايتارىپ بەرگەن.