تانىم • 20 قازان، 2021

نۇرسۇلۋ تاپالوۆانى تانۋعا جاسالعان تىڭ قادام

132 رەت كورسەتىلدى

ونەردىڭ قاي سالاسىندا بولسىن وزىندىك ناقىشى مەن مانەرى قالىپتاسقان، ارعى باس­تاۋىندا، وتكەنىندە بۇگىنگى ءىزباسار ۇرپاق ۇستاز رەتىندە اۋىز تولتىرا ايتاتىن كورنەكتى تۇلعالارى بار ماڭعىستاۋدا بي ونەرى قالاي دامىدى؟ اتالعان بەكزات ونەردىڭ كيەلى دالادا نەگىزىن قالاعان العاشقى قارلىعاشتارى كىم؟ وسى سۇراق اۋىل توپىراعىندا تۋىپ-ءوسىپ، ءوزىن ءوزى بي قاناتىندا جەتىلدىرگەن، بۇگىن­دە قازاقتىڭ بي ونەرىن زاماناۋي دەڭگەيگە كوتەرەمىن دەپ جارعاق قۇلاعى جاستىققا تيمەي ىزدەنىپ، وتكەن مەن بۇگىندى ساباقتاستىرا ەرتەڭگە جولداۋدى ماقسات ەتكەن كاسىبي ءبيشى، تالانتتى شاكىرتتەردىڭ قاناتىن قاتايتىپ، توماعاسىن سىپىرعان جاڭاشىل ۇستاز، مۇرات وسكىنباەۆ اتىنداعى ماڭعىستاۋ وبلىستىق فيلارمونياسىنىڭ بالەتمەيستەرى سەرىك ساريەۆتى مازالاعالى از ۋاقىت بولعان جوق.

قانداي قيىن ىسكە دە تاۋەكەل ەتۋدەن قورىقپايتىن، كەرىسىنشە ۇلت رۋحانياتىن تۇگەندەۋ جولىندا قانداي قيىندىقتارعا دا بەلسەنىپ، بىلەك سىبانا كىرىسىپ كەتەتىن س.ساريەۆ كوپ ۇزاماي ىزدەنىستى باستاپ، ماڭعىستاۋداعى بي ونەرىنىڭ تاريحىن زەردەلەپ-زەرتتەي كەلە نۇرسۇلۋ تاپالوۆا ەسى­مىنە كەزىكتى. ءوزى ىزدەگەن سىردىڭ التىن ءجىبىنىڭ شەتىنەن وسىلاي ۇستاعان ءبيشى جىگىت تاپالوۆانىڭ ونەردەگى، ومىردەگى تۇلعا­سى مەن تاعدىرىن تانىپ-ءبىلىپ، قىزىعا زەرت­تەي ءتۇستى، تالاي ارحيۆتەردىڭ قاعازىن اقتا­رىپ، تالاي تەلەۆيدەنيەنىڭ قورىن قوپ­سىتتى، شاكىرتتەرى مەن تۋىستارىن ىزدەپ قازاق­ستاننىڭ بىرنەشە قالالارىنا ساپار شەكتى، ەلدەن تىس جەرلەردەگى شاكىرتتەرىمەن بايلانىسقا شىقتى. مۇرالارىن ىزدەستىردى، نۇرسۇلۋ تۋرالى قانداي دا ءبىر جىلت ەتكەن مۇرا مەن سىبىر ەتكەن ءۇندى قاعىس قالدىرماي جيناۋ ناتيجەسىندە ءۇش جىل ىشىندە ۇلكەن ءىس تىندىردى.

 اقتاۋدا ەل تاۋەلسىزدىگىنىڭ 30 جىلدىعىنا وراي، «رۋحاني جاڭعىرۋ» باعدارلاماسى اياسىندا قازاق كسر-ءنىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن ءارتىسى نۇرسۇلۋ ەلۋبايقىزى تاپالوۆانىڭ شىعارماشىلىعىنا ارنالعان «زامانمەن زاڭعارلانعان نۇرسۇلۋ» اتتى كەڭ كولەمدى شارا ۇيىمداستىرىپ، تاپالوۆانىڭ ءومىرىن جاڭعىرتا باياندايتىن كورىكتى كورمە جاساپ، بي ونەرىنىڭ ساڭلاق ماماندارىن دوڭگەلەك ۇستەل باسىنا جيناپ وي-پىكىرلەرىن، نۇرسۇلۋ تۋرالى ەستەلىك-باياندارىن تىڭداۋمەن بىرگە بىرەگەي ءبيشى جايلى دەرەكتى ءفيلمنىڭ تۇسا­ۋىن كەسىپ، جۇرت نازارىنا ۇسىندى.

قازاق بي تاريحىنداعى تۇڭعىش بالەت ءبيشىسى، قازاقتىڭ ۇلتتىق-ساحنالىق ءبيىن ناسيحاتتاۋشى، كينواكتريسا، ءانشى، پەداگوگ، بالەتمەيستەر، قازاق كسر-ءنىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن ءارتىسى نۇرسۇلۋ ەلۋبايقىزى 1923 جىلى 13 قىركۇيەكتە ومىرگە كەلىپ، 1998 جىلى قارا­شادا قايتىس بولعان.

ويىل اۋدانىنداعى قازاق ورتا مەكتەبىندە ءبىلىم العان نۇرسۇلۋ 1936-1939 جىلدارى قازاق اكادەميالىق وپەرا جانە بالەت تەاترى جانىنداعى بي مەكتەبىندە وقيدى. وسى ونەر مەكتەبىندە وقىپ ءجۇرىپ قازاق اكادەميا­­لىق وپەرا جانە بالەت تەاترىندا بالەت ءارتىسى رەتىندە ساحنادا ونەر كورسەتەدى. داريعا (ي.ن.ناديروۆتىڭ «كوكتەمىندە»)، زارەما (ب.ۆ.اسافەۆتىڭ «باقشاساراي فونتانىندا»، 1942-1943 جىلدارى گ.س.ۋلانوۆامەن بىرگە)، يسپان ءبيى (پ.ي.چايكوۆسكيدىڭ «اق­قۋ كولىندە»)، ت.ب. بالەتتىك پارتيالاردى بي­­لەيدى. سونداي-اق، ۇلتتىق وپەرالارداعى (ە.گ.برۋسيلوۆسكيدىڭ «قىز جىبەگى»، ا.جۇ­با­نوۆ پەن ل.ءحاميديدىڭ «ابايى»، م.تو­لە­باەۆتىڭ ء«بىرجان ساراسى») جەكە بي­لەر­دى ورىنداۋىمەن بىردەن كوزگە ءتۇسىپ، ءوزىنىڭ تابيعي تالانت ەكەنىن مويىنداتىپ ۇلگەرەدى. ودان ءارى 1939-1941 جىلدارى قازاق اكادەميالىق وپەرا جانە بالەت تەاترىندا بالەت ءبيشىسى، 1941-1945 جىلدارى قازاق اكادەميالىق وپەرا جانە بالەت تەاترىندا ءبيشى، جاۋاپتى ءبيشى قىزمەتتەرىن اتقارعان ن.تاپالوۆا 1945-1953 جىلدار ارالىعىندا قازاق اكادەميالىق وپەرا جانە بالەت تەاترىندا پريما-بالەرينا بولىپ ەڭبەك ەتىپ، 1947 جىلى 24 جاسىندا «قازاق كسر ەڭبەك سىڭىرگەن ءارتىسى» اتاعىنا يە بولادى، 1947-1949 جىلدارى الماتى قالالىق كەڭەسىنىڭ دەپۋتاتى بولىپ سايلانادى. 1953 جىلى «قازاقكونتسەرتتىڭ» ءسوليسى قىزمەتىن اتقارىپ، ەسترادالىق ءان-بي، مينياتيۋرا جانرىندا ەڭبەك ەتىپ، 1958 جىلى ماسكەۋدە وتكەن قازاق ادەبيەتى مەن ونەرىنىڭ ونكۇندىگىنە قاتىسادى.

ءومىرىن ونەرگە ارناعان ول 1975 جىلعا دەيىن ساحنادان تۇسپەي «كينوكونتسەرت»، «بە­لايا روزا»، «جامبىل» جانە ت.ب. كينوعا تۇسەدى.

قازاق بوكسىنىڭ اتاسى، اتاقتى باپكەر ماڭعىستاۋلىق شوقىر بولتەك ۇلىمەن باس قوسقان نۇرسۇلۋ ايسۇلۋ، توتى اتتى ەكى قىز­دىڭ اناسى.

ن.تاپالوۆا تاعدىرىن زەرتتەپ اڭىزداي ەستىلەتىن ءبىراز دەرەكتەرگە قول جەتكىزگەن س.سا­ريەۆ ءوز ىزدەنىسىن حالىققا تابىستادى.

ماڭعىستاۋ وبلىسى اكىمدىگىنىڭ، وبلىستىق مادەنيەت باسقارماسىنىڭ قولداۋىمەن بوياۋى قانىق، ماعىنا مەن مالىمەتكە قۇنارلى كورمە ءوز قوناعىن نۇرسۇلۋ ەلۋبايقىزىنىڭ الەمىنە سۇڭگىتە جونەلەرىنە داۋ جوق. كورمەدە بيشىگە قاتىستى ارحيۆتىك قۇجاتتار، ءار جىلدارى تۇسكەن ءتۇرلى سۋرەتتەرى، ماراپاتتارى مەن جاڭارتىلعان كيىم ۇلگىلەرى، كونتسەرتتىك جارنامالارى، گازەت قيىندىلارى، سونداي-اق ءتۇرلى اقپاراتتىق ستەندتەر، ءبيشىنىڭ جارى شوقىر بولتەك ۇلىنىڭ سۋرەتتەرى شوعىرلانعان.

ماڭعىستاۋ وبلىسى اكىمىنىڭ ورىنباسا­رى گ.قالمۇراتوۆا ءسوز الىپ، ن.تاپالوۆا­نىڭ بي ونەرىندەگى ورنى تۋرالى ايتا كەلىپ، رەسپۋبليكانىڭ ءار تۇكپىرىنەن نۇرسۇلۋ شا­راسىنا ارنايى كەلگەن قوناقتارعا العى­سىن ايتىپ، شارا جۇمىسىنا ساتتىلىك تىلەگەن دوڭگەلەك ۇستەلدە حالىق ءارتىسى گ.تال­پاقوۆا، ش.جيەنقۇلوۆانىڭ اتىراۋ قا­لا­سىنان كەلگەن شاكىرتى، ءبىلىم بەرۋ ءىسى­نىڭ قۇرمەتتى قىزمەتكەرى، مادەنيەت سالا­سى­نىڭ ۇزدىگى گ.بەيسەنوۆا، مادەنيەت قاي­رات­كەرى پ.وماربەكوۆا، قازاقستاننىڭ ەڭ­بەك سىڭىر­گەن ءارتىسى، ۇلتتىق حورەوگرافيا ونە­رىن زەرتتەۋشى پروفەسسور ت.ءىزىم، ن.تا­پا­لوۆا شىعارماشىلىعىن زەرتتەۋ­شى، اق­توبە وبلىستىق تاريحي-ولكەتانۋ مۋزە­­يى­نىڭ ارداگەرى ش.مۇقاشەۆا، قازاق ۇلت­تىق حورەو­گرافيا اكادەمياسىنىڭ اعا وقى­تۋ­شىسى ا.سادىقوۆا، مادەنيەت قايراتكەرى گ.ساعىنوۆا، ءبىلىم بەرۋ ءىسىنىڭ قۇرمەتتى قىز­مەتكەرى ا.ورىنباەۆ، قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى، «ناز» مەملەكەتتىك بي تەاترىنىڭ كوركەمدىك جەتەكشىسى، بالەتمەيس­تەر ق.اعىمباەۆا، اقتوبە وبلىستىق تاري­حي-ولكەتناۋ مۋزەيىنىڭ ەكسكۋرسيالىق-بۇقارا­لىق جۇمىستار ءبولىمىنىڭ مەڭگەرۋشىسى ا.سارى­باي، «زامانمەن زاڭعارلانعان نۇر­سۇلۋ» جوباسىنا ۇلكەن قولداۋ بەرىپ، بار جيعان-تەرگەن اقپاراتتارىمەن بولىسكەن جۋر­ناليست ا.جورانوۆ، ش.بەرسيەۆ اتىنداعى ويىل اۋداندىق ونەر جانە ولكە تاريحى مۋزە­يىنىڭ ديرەكتورى ب.رىسباەۆا، سونداي-اق ءبيشىنىڭ باۋىرلارى اياۋلى تۇلعانىڭ ءومى­رى، ونەرى، ۇستازدىق، ارتىستىك قىرى، ادام­گەر­شىلىك قاسيەتى تۋرالى اڭگىمەلەدى، جادىندا ساقتالعان ەستەلىكتەردى جاڭعىرتتى.

ەكى جارىم ساعاتقا سوزىلعان دەرەكتى فيلم ءوز كورەرمەنىن كورنەكتى ونەرپاز، ساڭ­لاق ءبيشى، جەزتاڭداي ءانشى، اياۋلى انا، ۇلا­عاتتى ۇستاز، ادەمىلىكتىڭ سيمۆولى بولعان نۇر­سۇلۋ تاپالوۆامەن جۇزدەستىرگەندەي. ءيا، كە­يىنگى ۇرپاق ونىڭ ماڭگى ءتىرى رۋحىمەن جۇزدەستى.

– نۇرسۇلۋ تاپالوۆا – ۇلكەن تاريحي تۇل­عا، كورنەكتى ونەر مايتالمانى. سوندىق­تان تاپالوۆا تاقىرىبى زەرتتەگەن سايىن بەرەرى مول تىڭ تاقىرىپ. تىڭعا تۇرەن سالعان سەرىك ساريەۆكە العىسىمىز زور، ىزدەنىستەر ءالى جالعاسا بەرەتىن بولادى، ويتكەنى تاپالوۆا تۋرالى ءالى دە كەرەمەت ەستەلىكتەر ايتىلىپ، دەرەكتەر مەن مالىمەتتەر تابىلاتى­نىنا سەنىم زور، سونداي-اق كورمە مەن ءفيلم­دى ەلىمىزدىڭ ءار وڭىرىنە تانىتۋدى جوس­پار­لاپ وتىرمىز، دەيدى ماڭعىستاۋ وبلىس­تىق مادەنيەت باسقارماسىنىڭ باسشىسى پ.سارمۋرزينا.

تاپالوۆاتانۋدىڭ العاشقى شاراسى ءسان-سالتاناتىمەن، ماعىنا-ماڭىزىمەن جوعارى دەڭگەيدە وتكىزىلدى. مىڭ بۇرالعان ءبيشىنىڭ مىڭ قاتپارلى تاعدىرى تۋرالى ايتىلاتىن دا، جازىلاتىن دا جولدار از ەمەس...

 

سوڭعى جاڭالىقتار

حاتتوننىڭ ۇلى اتتيلانى اتىنان ءتۇسىردى

كاسىپقوي بوكس • بۇگىن، 10:35

جەكپە-جەكسىز وتكەن العاشقى جىل

كاسىپقوي بوكس • بۇگىن، 09:08

«دينامودان» جەڭىلدى

حوككەي • بۇگىن، 07:34

كرەاتيۆتى كىتاپ دۇكەنى

ايماقتار • بۇگىن، 07:33

جانبوتا جاراپ تۇر

سپورت • بۇگىن، 07:27

اقىن تۇتىنعان كەسە

تاريح • بۇگىن، 07:24

ۇلى جامبىل مۇراسى ۇلىقتالدى

رۋحانيات • بۇگىن، 00:33

ۇقساس جاڭالىقتار