قازاقستان • 18 قازان، 2021

رۋحاني قازىنانىڭ قاينارى

167 رەت كورسەتىلدى

ەلدىڭ رۋحىن سەرپىلتىپ، ەڭسەسىن كوتەرگەن، ەلدى­گى­مىزدىڭ ەرەن ۇلگىسىن الەمگە پاش ەتكەن «مادەني مۇرا» مەملەكەتتىك باعدارلاما­سى ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ­تىڭ باستاماسىمەن ىسكە اسقانى بارشاعا ءمالىم.

ناقتى ايتار بولساق، وسىدان 18 جىل بۇرىن  ەلباسى قازاقستان حالقىنا جولداۋىندا مەم­لەكەتتىك باعدارلاماسىن جاريا ەتىپ، سۇرىپتالعان تۇجىرىمداما بويىنشا ايقىندالعان باسىم باعىت­تاردى تولىق اتقارىپ شىعۋ­دى ۇكىمەتكە تاپسىرعان بولا­تىن. وسى ىسكە نەگىز بول­عان باستى مىندەتتەردىڭ ءبىرى – الەمدiك عىلىمي وي-سانانىڭ، مادەنيەت پەن ادەبيەتتiڭ تاڭ­داۋلى جەتiستiكتەرi نەگiزiندە گۋما­ني­تارلىق ءبىلىم بەرۋدiڭ مەملە­كەتتiك تiلدەگi  تولىققاندى قورىن قۇرۋ ەدى.

بۇل ورايدا، جوعارىدا اتاپ وت­كەنىمىزدەي الەمدىك وي جەتىس­تىك­تەرىن اۋدارۋ ارقىلى قازاق­ستاندىق قوعامنىڭ الەۋەتىن ارتتىرا وتىرىپ، تاريحي ءمانى زور ۇلت­تىق مادەني مۇرا قاتارىنا جا­تاتىن سيرەك كەزدەسەتىن وتاندىق قولجازبالار مەن قۇندى كىتاپ­تار­دى جارىققا شىعارۋ ناتي­جە­سىندە، ەلىمىز تاريحىنىڭ بەي­مالىم بەتتەرى ايقىندالدى.

اتاپ وتەر بولساق، باعدار­لامانى ىسكە اسىرۋدىڭ العاشقى ەكى جىلىندا 218 اتالىم كىتاپ ازىرلەنىپ، جارىققا شىقتى. وسى­نىڭ ىشىندە: «قازاق ادەبيەتىنىڭ تاريحى» 10 تومدى­عى­نىڭ 9 تومى جارىق كورىپ، «الەم ادە­بيە­تى كىتاپحاناسى» سە­رياسى بو­يىن­شا 34 توم كىتاپ قازاق تىلىن­دە، «الەم­دىك مادە­نيەت­تانۋ وي-ساناسى»، «الەم­دىك في­لوسو­فيالىق مۇرا»، «باتىس دەرەك­كوز­دەرىندەگى قازاقستان تاريحى» جوبا­لارىنىڭ ءاربىرىنىڭ 10 توم­دىعى، «قازاق­تار قۇقىعىنىڭ ەجەلگى الەمى» سەريا­سىنىڭ 8 تو­مى جارىق كوردى. ۇلت تاريحىندا بۇرىن-سوڭدى مۇنداي وراسان باي، رۋحاني قازىنا جارىق كورگەن جوق.

2007 جىلى «مادەني مۇرا» باعدارلاماسىن ىسكە اسىرۋ جونىندەگى قوعامدىق كەڭەس مۇشەلەرىمەن كەزدەس­كەن ەلباسى ن.نازارباەۆ، جوعارىدا اتقا­رىلعان رۋحاني جانە اعارتۋشىلىق قىزمەتتەرگە قاناعاتتانارلىق دەڭگەيدە باعا بەرىپ، سونىمەن بىرگە ەلىمىزدىڭ مادەني مۇرالارىن ساقتاۋ جانە ءتيىمدى پايدالانۋدا ۇلكەن جۇمىس اتقارىلعانىن اتاپ ءوتتى.

وسىلاي تۇڭعىش پرەزيدەنتتىڭ قول­­داۋىنا يە بولعان رۋحاني-مادەني اعار­تۋ­شىلىق جۇمىسى باعدارلامانىڭ ءارى ­قاراي جالعاسىن تاۋىپ، ورىس، اعىل­شىن جانە قازاق تىلىندە «قازاقستان رەس­پۋب­لي­كاسى» ۇلتتىق ەنتسيكلوپەدياسى، «سي­نو­نيمدەر سوزدىگى»، «قازاق ءتىلىنىڭ ورفو­­گرافيالىق سوزدىگى»، «قازاق ءتىلىنىڭ ورفو­ەپيا­لىق سوزدىگى»، «قازاقستان ار­حەو­لو­گياسى»، «قازاقستاننىڭ ورتا عا­سىر­داعى قالالارى» قاتارلى كىتاپ-البوم­دار كوپشىلىك نازارىنا ۇسىنىل­دى. بۇل تۋىن­دىلارعا باعدارلاما لوگو­تيپى قويى­­لىپ، بىرتەكتى ديزاينمەن بە­زەن­­دىرى­لىپ، كور­كەمدىك، تەحنيكالىق جانە­ پولي­گرا­فيا­لىق جاعىنان جوعارى دارە­جەدە جاسالدى.

باعدارلاما اياسىندا اسا ءمان بەرىل­گەن باعىتتىڭ ءبىرى – «الەم ادەبيەتىنىڭ كىتاپحاناسى» سەرياسى بويىنشا: دجورج بايروننىڭ «چايلد گارولدتىڭ ساپارى. قابىل. تەڭىز كوكجالى»، ونورە دە بالزاكتىڭ «شەگىرەن بىلعارىسى»، مۋلۋد ماممەريدىڭ «اپيىم مەن تاياعى»، ۋيليام شەكسپيردىڭ «تراگەديالار مەن سونەتتەرى»، گەتەنىڭ «فاۋستى»، ەرنەست حەمينگۋەيدىڭ «قوش بول، مايدانى»، فەدور دوستوەۆسكيدىڭ «اعايىندى كارامازوۆتارى»، ۆلاديمير نابوكوۆتىڭ «ماشەنكا» جانە «لۋجين قورعانىسى» اتتى الەمدىك جاۋھارلار قازاق وقىرمان­دارىمەن قاۋىشسا، «قازاقستان تاريحى» سەرياسى بويىنشا كوپتەگەن قۇندى جازبا دەرەكتەر اراب، پارسى، تۇركى، قىتاي، مانجۋر، شاعاتاي، موڭعول، كونە سلاۆيان جانە باتىس تىلدەرىنەن اۋدارىلدى.

سونداي-اق «قازاقستاننىڭ تاريح جانە مادەنيەت ماسەلەلەرى» سەريا­سى بويىنشا جۇزدەگەن تيراجبەن 442 اتالىم كىتاپ جارىق كوردى. بۇل تۋىندى­لارعا جەكە-جەكە توقتالار بولساق، «الەم­دىك تاريحي وي سانا» 10 توم، «قازاق­س­تان تاريحى ەجەلگى دۇنيە شىعار­ما­لارىن­دا» 2 توم، «قازاقستان تاري­حى ءىح-ءحVىى عاسىرلارداعى اراب دەرەك­كوزدەرىندە» 3 توم، «قازاقستان تاريحى V-ءحVىى عاسىرلارداعى يران-پارسى دەرەككوزدەرىندە» 5 توم، «قازاقستان تاريحى حV-حح عاسىرلارداعى تۇركىتىلدى دەرەككوزدەردە» 5 توم، «قازاقستان تاريحى قىتاي دەرەككوزدەرىندە» 5 توم، «قازاقستان تاريحى موڭعول دەرەك­كوزدەرىندە» 3 توم، «قازاقستان تاريحى ءحVى-حح عاسىرلارداعى ورىس دەرەك­كوز­دەرىندە» 10 توم، «قازاقستان تاريحى ءحىى-حح عاسىرلارداعى باتىس دەرەك­كوزدەرىندە» 10 توم، «الەمدىك فيلو­سوفيالىق مۇرا» 20 توم، «الەمدىك مادەنيەتتانۋ وي-ساناسى» 10 توم، «الەمدىك الەۋمەتتانۋ وي-ساناسى» 10 توم، «الەمدىك ساياساتتانۋ وي-ساناسى» 10 توم، «ەكونوميكالىق كلاسسيكا» 10 توم، «الەمدىك پسيحولوگيا» 10 توم، «الەمدىك پسيحولوگيا وي-ساناسى» 10 توم، «ەرتە دۇنيەدەن بۇگىنگە دەيىنگى قازاق­تىڭ فيلوسوفيالىق مۇراسى» 20 توم، «باتىس فيلوسوفياسى»، «شىعىس في­لوسوفياسى»، «انتيكا ءداۋىرى فيلوسوفيا ۇلگىلەرىنىڭ قازاق تىلىندەگى اۋدارما مۇراسى»، ء«حىح عاسىردىڭ سوڭى مەن حح عاسىرداعى باتىس جانە قازاقستان كاسىبي فيلوسوفياسى»، «ورتا عاسىرلىق يسلام-تۇرىك جانە جاڭا داۋىردەگى باتىس فيلوسوفياسى»، «قازاقستان ءحىح عاسىر سۋرەتشىلەرىنىڭ شىعارمالارىندا»، «قازاقستان مەملەكەتتىك ورتالىق مۋ­زەيى­نىڭ ارحەولوگيالىق كوللەكتسياسى: ساقتار مەن ۇيسىندەر مادەنيەتى»، «قازاق­ستان مەملەكەتتىك ورتالىق مۋزەيى قورىن­داعى بىرەگەي قولجازبالار مەن باسى­لىمدار»، «قازاق التايىنىڭ كونە قازى­نا­سى»، «ەسىك قورعانى مۇرالارى» قاتار­لى قۇندى ەڭبەكتەر ارقايسىسى ءبىر-ءبىر توم بولىپ شىقسا، «قازاق حالقىنىڭ داس­تۇر­لەرى مەن ادەت-عۇرىپتارى» قازاق جانە ورىس تىلىندە 2 توم، «الەمدىك ونەر­تانۋ تاريحى» جانە «قازاق ونەرىنىڭ تاريحى» ارقايسىسى 3 توم، «قازاقستان ارحيتەكتۋراسى» 8 توم، «پسيحولوگيا» 5 توم، «قازاق مۋزىكاسىنىڭ انتولوگياسى» 8 توم، «الەمدىك ادەبيەتتانۋ»، «الەمدىك ونەر­تانۋ»، «الەم فولكلوريستيكاسى» ءاربىرى 3 توم بولىپ باسپادان شىقتى.

 سونىمەن قاتار «قازاق حالقى­نىڭ داستۇرلەرى مەن ادەت-عۇرىپتارى» سوز­دىگىن دايىنداۋ جۇمىسى دا قولعا الىندى. وسى ماقساتتا، ۇيلەنۋ ادەت-عۇرپى; بالا تاربيەلەۋ ءداسۇرى تۋرالى; ءدىني ادەت-عۇرىپتار مەن مەرەكەلەر; قازاقتاردىڭ نانىمدارى مەن تانىمدارى; وتباسىلىق، شارۋاشىلىق، وندىرىستىك جانە قولونەر، ت.ب. تاقىرىپ­تاردا عىلىمي ادەبيەتتەر زەردەلەنىپ، قاجەت ماتەريالدار جينالسا، الماتى قالاسىنداعى مەملەكەتتىك ورتالىق مۇ­راجاي «قازاق حالقىنىڭ تاريحي ان­تروپولوگياسى» اتتى مونوگرا­فيا­نى باسپادان شىعاردى. بۇل ەڭبەك­تە قازاقستاننىڭ ەجەلگى جانە قازىر­گى تۇر­عىندارىنا جۇرگىزىلگەن كەشەن­دى انتروپولوگيالىق زەرتتەۋلەر نەگى­زىن­دە ەجەلگى قونىستانۋشىلار مەن قا­زىر­گى قازاقتار اراسىندا 40 عاسىرعا سو­زىل­­عان انتروپولوگيالىق دامۋ مەن گە­نە­­تي­كالىق تۇقىم قۋالاۋشىلىق ءۇرد­ى­سى العاش رەت عىلىمي دالەلىن تاپتى.

جىل سايىن قوعامدىق كەڭەس نەگىزىندە قۇرىلعان سەكتسيالار جۇمىسى عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتتارىنىڭ ۇسىنىستارىن زەردەلەپ، عىلىمي ورتانىڭ تىلەكتەرىن ەسكەرە كەلە، ء«ال-فارابي شىعارمالارى» 10 توم، «قازاق حاندىعىنىڭ تاريحى مەن مادەنيەتى تۋرالى قىتاي ارحيۆتەرىندەگى قۇجاتتار» 2 توم، «ادەبي جادىگەرلەر» 20 توم، «اكادەميك الكەي مارعۇلاننىڭ شىعار­مالارى» 14 توم، «شوقان ءۋالي­حانوۆ شىعارمالارى» 6 توم، «قازاق مۋزى­كا­سىنىڭ انتولوگياسى» 8 توم، «قازاق­ستان ساۋلەت ونەرىنىڭ تاريحى» 10 توم، اكادەميك سالىق زيمانوۆتىڭ ۇسىنى­سىمەن «قازاق قۇقىقتانۋىنىڭ كونە الەمى» 10 توم، «تاريح جانە مادە­نيەت ەس­كەرت­كىشتەر جيناعى» 5 توم بولىپ، سونداي-اق قازاقستان بەينەلەۋ ونەرىنىڭ كلاسسيكتەرى ءابىلحان قاس­تەەۆ، سەرگەي كالمىكوۆ، ورال تاڭ­سىق­باەۆقا، ونەر تارلاندارى عازيزا جۇبانوۆا جانە ءازىربايجان مامبەتوۆكە ارنالعان جەكە-جەكە البومدار اتالعان باعدارلاما ارقىلى جارىققا شىق­تى. سونىمەن قاتار قازاقستان تا­ريحى ونەرتانۋ، مادەنيەتتانۋ، تا­ريحي-مادەني اسپەكتىلەرىن قامتيتىن جي­ناق­تار مەن عىلىمي ەڭبەكتەردىڭ باس­پا سە­ريا­لارىن ازىرلەۋ ماقساتىندا قۇ­رىل­عان «تۇران مۇراسى» جوباسىن جۇ­زە­گە اسىرۋ جوسپارىنا سايكەس «ارال-كاس­پي­دىڭ تاريحى مەن مادەنيەتى» اتتى ءبىرىنشى كىتاپ شىعىپ، «سارىارقا – دالا وركەنيەتىنىڭ بەسىگى» اتتى عىلىمي جيناققا ماتەريالدار ازىرلەۋ اياقتالدى. بۇل جيناق «تاريح»، «ارحەولوگيا»، «ەتنوگرافيا»، «ونەر. ساۋلەت. مۋزىكا» اتتى بولىمدەردەن تۇردى.

باعدارلامادا كورسەتىلگەن باسىم باعىتتار قاتارىنا جاتاتىن سالانىڭ ءبىرى عىلىمي ەنتسيكلوپەديالىق تۋىندىلار دەسەك، بۇل ورايدا «قازاقستان عىلىمى» ەنتسيكلوپەديالىق انىقتامالىعى; «يسلام» ەنتسيكلوپەديالىق سوزدىگى; «قازاق مادەنيەتى» ەنتسيكلو­پەديا­لىق سوزدىگى; «قازاق ادەبيەتى» ەنتسيك­لوپەديالىق سوزدىگى; «قازاقستان تاريحى» ەنتسيكلوپەديالىق سوزدىگى; «قازاق­ستان توپونيميكاسى» ەنتسيكلوپە­ديالىق انىقتامالىعى; «ەكونوميكا» ەنتسيك­لوپەديالىق انىقتامالىعى، ت.ب. قۇندى كىتاپتار جارىق كورىپ، بۇل تۋىن­دى­لاردىڭ كەيبىرى ورىس تىلىنە اۋدارىلىپ شىعارىلدى.

وعان دەيىن تاۋەلسىز مەملەكەت رەتىندە جاڭادان دايىندالعان «قازاقستان ۇلت­تىق ەنتسيكلوپەدياسى» اتتى 10 توم­دىق ىرگەلى ەڭبەك جارىق كورىپ، ول بار­لىق ەلىمىز كىتاپحانالارىنا، كىتاپ دۇكەن­دەرىنە تاراتىلدى. كەلەسى كەزەكتە اتالعان ەنتسيكلوپەديانىڭ ىقشامدالعان نۇسقاسىن 5 توم ەتىپ ورىس تىلىندە دا­يىنداۋ ءىسى ويداعىداي اتقارىلدى.

«العاش باعدارلامانىڭ ءىس-شارا­سىنا بەكىتكەن تۇستا جوعارىدا اتاپ وتكەن كىتاپ «قازاق تىلىندە دايىندالسىن» دەگەن پارمەن بولدى. الايدا قولجازبالاردى ازىرلەۋ بارىسىندا ءىشىنارا وزگەرىستەر ەنگىزىلدى. ياعني بىرەر سەريالاردى ورىس تىلىندە شىعارۋعا ءماجبۇر بولدىق. ونىڭ دا وبەكتيۆتى سەبەپتەرى بار-تىن. وعان كەيبىر شەت تىلدەرىنەن تىكەلەي قازاقشا اۋداراتىن اۋدارماشى تاپشىلىعى اسەر ەتتى. سونداي-اق باعدارلامانى اتقارۋ­عا بولىنگەن ۋاقىت شەكتەۋلى بولعان­دىقتان، قولدا بار مۇمكىندىكتى پايدالا­نىپ، كەيبىر سەريالاردى تەزدەتىپ تۇپ­نۇس­قادان ورىسشاعا اۋدارعاندى ءجون سانا­دىق. ايتەۋىر ورىسشا ءماتىنى دايىن تۇرسا، كەيىن قازاقشالاي جاتارمىز دەپ شەشتىك. ءسوزىمىزدى ءتۇيىپ ايتار بولسام، وسى جىلدار ىشىندە تارالىمى ەكى ميل­ليونعا جەتەتىن التى ءجۇزدىڭ ۇستىندەگى اتالىم كىتاپ پەن البوم جارىق كوردى»، دەيدى «مادەني مۇرا» مەملەكەتتىك باعدارلاماسىنىڭ سول كەزدەگى جاۋاپتى حاتشىسى، تانىمال قالامگەر الىبەك اسقار مىرزا.

 

 

سوڭعى جاڭالىقتار

ۇقساس جاڭالىقتار