رۋحانيات • 18 قازان، 2021

جامبىل مەن عاليدىڭ قالجىڭ قاعىتپاسى

166 رەت كورسەتىلدى

بيىل 175 جىلدىق مەرەيتويىن رەسپۋبليكا كولەمىندە اتاپ ءوتىپ جاتقان داڭعىل اقىن جامبىل جاباەۆتىڭ 1939-1945 جىلدارى ادەبي حاتشىسى بولىپ قىزمەت اتقارعان ليريك اقىن، شەبەر اۋدارماشى عالي ورمانوۆ سوڭىنا جىر الىبى جايلى قۇجاتتىق دەرەكتەر قالدىرعان بىردەن-ءبىر تۇلعا.

 

سۋرەتتە: جامبىل مەن عالي. 1939 جىل.

سونىڭ ءبىرى – «جامبىلمەن قال­جىڭ» اتتى ع.ورمانوۆتىڭ 1942 جىلى جازۋ ماشينكاسى­مەن تەرگەن قولجازباسى. بۇل قۇن­دى دەرەك عالي اقىننىڭ وت­با­سى­لىق قورىندا ساقتالعان. ا­ل­عاش رەت 2017 جىلى، ياعني اقىن­­نىڭ تۋعانىنا 110 جىل تول­­عان مەرە­كە قارساڭىندا بۇل قول­جازبا قۇ­جات NDH پور­تا­لىن­دا جاريالان­سا، سونداي-اق اقىننىڭ نەمەرە-جيە­نى اس­قار قىرىقباەۆتىڭ ايتۋى­­نا قا­را­عاندا، قۇجاتتىڭ تۇپ­­نۇس­قا­سى قازىر نۇر-سۇلتان قالا­سىن­دا ورنالاسقان ع.ورما­­نوۆ اتىن­داعى №7 مەكتەپ-گيمنا­زيا­نىڭ مۋزەي-كابينەتىندە تۇرعان كورىنەدى.

بۇل ورايدا ايتا كەتەرلىك وقيعا، 1938 جىلى رەسپۋبليكا باسشىلارى 92 جاسقا تولعان جاكەڭە 12 بولمەلى ۇلكەن ءۇي سالىپ بەرىپ، ءوزىن تولىقتاي ۇكى­مەت قامقورلىعىنا الادى. قارت اقىنعا جەكە دارىگەر، مەدبيكە، اسپاز، كولىك جۇرگىزۋ­شى، سونداي-اق بىرنەشە ادەبي حاتشى تاعايىنداعان. سونىڭ ءبىرى – عالي ورمانوۆ. بۇل ەكى تۇل­عا ءازىل-قالجىڭى جاراسىپ، شى­­­­عارماشىلىق تۇرعىدان ءب­ى­­رىن-ءبىرى ۇشتاپ وتىرعان. عالي اقى­­ننىڭ قىزى جاميعا ورما­نوۆانىڭ ەستەلىگىندە: «جام­بىل اتا الماتىعا كەلگەندە، ۇنە­مى «كوك بازار» ماڭىنداعى ءبىز­دىڭ ۇيگە تۇسەتىن. شەشەم بول­سا اسىن دايارلاپ، جاعدايىن جا­سايدى. مازاسىن الماسىن دەپ ولار وتىرعان بولمەگە ءبىزدى جىبەر­مەيتىن. ۇيدە ءۇش بالا بولاتىنبىز. سوندا جامبىل اتا «وسى ءۇيدىڭ بالالارى قاي­دا، بالا بار ەكەندىگى ءتىپتى بىلىن­بەيدى عوي دەيتىن» دەپ اكەسى مەن جامبىل قارتتىڭ دوستىعىن ەسى­نە الادى.

سول سياقتى، جامبىل مەن عالي اراسىنداعى سىيلاستىق قاتىناستى قارت اقىننىڭ عا­ليعا ارناپ شىعارعان بىرنەشە ولە­ڭىنەن دە بايقاۋعا بولادى. سونىڭ العاشقىسى – 1939 جىل­­دىڭ كۇزىندە قازاقستان جا­زۋ­­شىلار وداعى عالي ورما­نوۆ­تى قارت اقىننىڭ ادەبي حات­شى­سى ەتىپ تاعايىنداعان كە­زىن­دە، الماتىدان جامبىل­دىڭ اۋى­لىنا بارعان عالي: «اسسا­لاۋ­ماعالەيكۇم، دەنساۋلىعى­ڭىز قالاي؟» دەپ سۇراعاندا، جامبىل بىردەن ولەڭدەتىپ جاۋاپ قايىرعان ەكەن. بۇل ولەڭ تاريحتا «كارىلىك» دەپ اتالىپ، جامبىلدىڭ عاليعا ارناعان ءبىرىنشى ولەڭى ەسەپتەلدى: «كوكى­رەگىڭ كىرىلدەپ، كوزدىڭ الدى ىرىڭ­دەپ. قاز-قاز باسقان بالا­داي، بۋىندارىڭ دىرىلدەپ. قارتايعان سوڭ، نەمەنە، قاۋىپ ويلايتىن كۇ­نىڭ كوپ. ايلاشى ەكەن كارى­لىك، بىرگە تۇنەپ، ءبىر ءجۇرىپ. سىر بىل­دىرمەي سۇراماي، نە كورسە­تىپ توناماي، مۇشەڭدى العان بىرتىندەپ».

كەشىكپەي وسى جىلدىڭ اياعى­نا تامان، ناقتىراق ايتقاندا 9 قاراشا كۇنى الماتىدا قا­زاق اقىندارىنىڭ رەسپۋبليكا­لىق سلەتى وتەدى. سلەتكە جۇرگەلى جات­قانىندا عالەكەڭ قارت اقىن­­نىڭ كيىمىنە ءاتىر سەۋىپ، جاعا-جەڭىن رەتتەي باستايدى. سول كەزدە جامبىل عالەكەڭە ازىل­دەپ ء«يىستى مايعا» دەپ اتالاتىن ولەڭىن شىعارعان ەكەن: ء«يىسىڭ جاقسى نارسەسىڭ جاس ادام­عا، جاراسپايسىڭ توقساندى جا­ساعانعا. جاس كۇنىمدە جانىمنان شىقپايتىندار، ءبارى دە ۇقساپ كەتتى عوي قاشاعانعا. جابى ك ۇلىك بولار ما بايلاعانمەن، جاسىق – بولات بولار ما قايراعانمەن؟ جامبىل قايتا جاسارىپ جىگىت بولماس، جاعاسىن نەشە قايتا مايلاعانمەن. جاباعىنى جاپسىرىپ يەگىمە، جۇرگەنىمە، ءوزىم دە كۇلەمىن دە. كورولىندەي كار­تانىڭ قاۋجيىپپىن، قانشا جىلۋ بولعانمەن جۇرەگىمدە».

قارت جىراۋ اقىن ىنىسىنە بۇدان باسقا دا «جامبىلمەن قالجىڭ»، «جەتىپپىن جۇرە-جۇ­­رە قىر باسىنا»، «جامبىل ولەڭ ايتپايدى جانتايعان سوڭ»، «كەكى­لىك ۇشىپ ءدۇر ەتتى»، ت.ب. ولەڭ­­دەرىن ارناعان. جوعارىدا ايت­­قانىمىزداي، «جامبىلمەن قال­جىڭ» ولەڭىنىڭ حاتقا تۇسكەن نۇس­قاسىندا – جامبىل:

كەل، عالي-جان، بەرى وتىر،

مايپالاۋدان جەي وتىر،

قاسىڭىزعا قالايشا،

شاقىردىڭىز دەي وتىر.

 

ساعان ايتار قالجىڭ بار،

حاتشىم ەدىڭ قالجىڭدار،

قاعىس تيسە كەي ءسوزىم،

دەمە مۇندا الجۋ بار.

 

شولگە شىققان بۇتاداي،

بويىڭ قىسقا مىرتيعان،

قارا شولاق بۇقاداي،

سۋعا تويىپ تىڭقيعان، – دەپ وتكىر قالجىڭمەن ءىلىپ تۇس­كەندە، عالي اقىن دا قاراپ قالماي:

جاكە، مەنى شاقىردىڭ،

ادەيىلەپ قاسىڭا،

اۋلاعىراق وتىردىم،

ورتاق بولماي اسىڭا.

 

مەنىڭ ايتار جاۋابىم،

قالجىڭىڭا تاتىر ما،

قاتتى تيسە، قالاۋىم،

قاپەلىمدە اقىرما،

دەگەن ەكەن.

 

 

سوڭعى جاڭالىقتار

ۇقساس جاڭالىقتار