رۋحانيات • 18 قازان، 2021

اباي، الاش ءھام تاۋەلسىز قازاقستان مۇراتى

480 رەت كورسەتىلدى

ورەسى بيىك تۇلعالاردى الدىڭعى قاتارعا شىعارا الماعان جانە سولاردىڭ اقىل-ويى مەن ءىس-ارەكەتىنىڭ يگىلىگىن پايدالانىپ، جەمىسىن تۇتىنا الماعان قوعام اۋىر داعدارىسقا ۇشىرايدى، دەگەن ەكەن ءال-قايس. قازاق تاريحىنىڭ تەرەڭ تۇكپىرىنە ۇڭىلسەك، ۇلتقا ۇستىن بولاتىن تاۋ تۇلعالارعا كەندە ەمەستىگىمىز كوڭىل كوزىمىزگە انىق كورىنەدى.

قيالدارى ۇلى ۇلتتىق ارمان اسپانىندا سامعاپ، مۇددەلەرى ماڭ­گىلىك ەل مۇراتىنا جۇمىلعان اتا-بابالارىمىز ۇلى دالا توسىندە عاسىرلار بويى ۇستەمدىك قۇرىپ، ەلدىكتى ساقتاۋدىڭ وزىق ءداستۇرىن قالىپتاستىردى. قالىپتاستى­رىپ قانا قويماي، ونى بەرىك ۇستا­نىپ، ۇرپاقتان-ۇرپاققا اماناتتاپ وتىر­دى.

قازاق ءۇشىن قازان قاسيەتتى بۇ­يىم. حالقىمىز قازاننان ايىرىلۋدى قۇت-بەرەكەسىنەن ايىرىلۋمەن تەڭ ساناعان. ەگەر ۇلت­تىق كودتى شارت­تى تۇردە كيەلى قازان-وشاققا تەڭەيتىن بولساق، ونى قۇلاتپاي، قيسايتپاي ۇستاپ تۇراتىن اياقتارى رەتىندە انا ءتىل، اتا ءداستۇر، بابا تاريح، ءداستۇرلى ءدىن سەكىلدى قۇن­دى­لىقتاردى ايتار ەدىك. ەگەر ونىڭ ءبىرى قيسايسا نەمەسە السىرەسە يا بولماسا سىنا قالسا، قازاننىڭ ىشىندەگى قاسيەتىمىز – ۇلتتىق كو­دى­مىزدىڭ ۋىزى شايقالىپ، تو­گىلۋى عاجاپ ەمەس. توگىلگەن نارسە بىل­عانادى، بىلعانعان زاتتى قاي­تا تازارتۋ قيىننىڭ قيىنى. سون­دىقتان اتالعان قۇندىلىقتار ار­قىلى قالىپتاساتىن ۇلتتىق بولمىستان اجىراماۋدى ۇلتتىق پارىز دەڭگەيىنە كوتەرۋگە ءماجبۇرمىز. الاش قايراتكەرلەرى وسىنى تەرەڭ ءتۇسىندى. ءتۇسىنىپ قانا قويعان جوق، ۇلتتىق قۇندىلىقتارىمىزدى ساق­تاۋ جولىندا ادەبيەتپەن قاتار، سايا­سات بولسىن، ءبىلىم-عىلىم بولسىن – قوعام ءومىرىنىڭ بارلىق سالاسىندا قىرۋار شارۋا اتقاردى. توقسان اۋىز ءسوزدىڭ توبىقتاي ءتۇيىنى – جاپون مەملەكەتى سەكىلدى ۇلتتىق مەملەكەت قۇرۋدى كوكسەدى. مۇنىڭ ءبارى ەلدىك ارمان-مۇددەلەردىڭ عا­سىرلار قويناۋىنان جەتكەن ءداستۇرلى جالعاسى ەدى. تاۋدان باس­تاۋ العان بۇلاقتار وزەنگە ۇلاسىپ، وزەندەر تەڭىزدى تولتىراتىنىنداي، ۇلتتىق رۋحانياتىمىزدىڭ تە­ڭىزى سانالاتىن اباي مۇرالارى – الاشوردا الىپتارىنىڭ شام­شىراعى ىسپەتتى زور مىندەت ات­قار­دى. ءوز كەزەگىندە ءاليحان، احمەت، مىرجاقىپتار باستاعان عاسىر با­سىنداعى اعارتۋشى توپ ۇلتى­مىز­دىڭ رۋحاني باعدارشامى ەتىپ اباي جولىن، اباي مۇراسىن ۇسىندى.

شىنتۋايتىندا، قايبىر ۇلتتىڭ بولماسىن، ارمان-اڭسارى مەن تىلەك-نيەتى، قۋانىش-جۇبانىشى مەن قاي­عى-قاسىرەتى – تۇتاستاي رۋحاني ءومىرى ادەبيەتتە كورىنەدى. ۇلتتىڭ ءتول تاريحى مەن ادەبيەتىنىڭ تاري­حى – ەگىز ۇعىمدار دەيتىنىمىز سون­دىقتان.

ۇلت تاريحىندا تاعدىرشەشتى كەزەڭدەر مەن شوقتىعى بيىك، وقتى­عى وزىق تۇلعالار بولادى. كوپ­شى­لىكتىڭ تاريحتى تۇلعالار جاساي­تىنىن ءجيى ءسوز ەتۋى دە بەكەر ەمەس. سونداي الىپتاردىڭ بىرەگەيى – ءحىح عاسىردىڭ سوڭى مەن حح عا­سىردىڭ باسىندا ءومىر ءسۇرىپ، سانالى عۇمىرىندا حالقىنىڭ قا­مىن كۇيتتەپ، قالىڭ ەلى – قازاعىن اعار­­تۋعا قايرات ەتكەن اقىن، حاكىم اباي قۇنانباي ۇلى ەدى. اباي نە­سىمەن قۇندى دەگەن سۇراققا قا­زاق رۋحانياتىنىڭ تامىرشىسى وز­بەكالى جانىبەكوۆ: «ابايدىڭ باس­تى ەرەكشەلىگى – كونە زامان تاري­حىن، شىعىس پەن باتىستاعى رەنەسسانستىق، ودان كەيىنگى جاڭا زامان مادەنيەتىن ءبىلىپ، ولاردىڭ ورەسىنەن قازاق ساناسىنا جاڭا يدەيا، وي-پىكىر اكەلگەندىگى»، دەپ پىكىر قالدىرعان ەكەن.

ەلگە بيلىك جۇرگىزگەن بولىس­تىڭ اۋقاتتى وتباسىنان شىعىپ، دۇنيە­دەن تارلىق كورمەستەي شال­قىپ عۇمىر كەشە الاتىن جاعدايى بار بايدىڭ بالاسى بولا تۇرا، جان راحاتىن تارك ەتكەن اباي، قاراپايىم قازاعىنىڭ اراسىندا جانىن ازاپتاپ ءجۇرىپ، حالقىن اعارتۋ جولىندا تىنىم كورمەدى، بۇقاراعا جاقىن بولدى، قاراشانىڭ داۋىن داۋلاپ، جوعىن جوقتادى:

...كەدەيدىڭ ءوزى جۇرەر

مالدى باعىپ،

وتىرۋعا وتىن جوق

ۇزبەي جاعىپ.

توڭعان ءيىن جىلىتىپ،

تونىن يلەپ،

شەكپەن تىگەر قاتىنى

بۇرسەڭ قاعىپ، –

دەپ ورىلەتىن ولەڭ ورىمدەرى اقىن­نىڭ ازاماتتىق بولمىسىن ايقىن كورسەتەتىن جولدار. ەگەر ول ءوز جۇر­­تىن سۇيمەسە، قازاقتىڭ قاي­عى­سىنا قابىرعاسى قايىسىپ، كۇ­يىپ-جانىپ، ورتەنەر مە ەدى؟! اباي­دىڭ بۇل ءداستۇرى ءوز كەزەگىندە كە­­يىنگى تولقىنعا ۇلگى-ونەگە، اداس­­تىرماس شامشىراق بولدى. نا­­­تي­­­جەسىندە، اباي ءداستۇرىنىڭ تىكە­­­لەي ميراسقورى سانالاتىن الاش قاي­­راتكەرلەرى حح عاسىر با­سىن­­داعى تەك ادەبي ۇدەرىستە عانا ەمەس، قوعام ءومىرى مەن ساياسي قادام­دارىندا دا حاكىم سالعان سارا جولدان ساۋلە تاپتى.

اتا جۇرتى بۇقارا

ءوز قولىندا بولماسا،

قانشا جاقسى بولسا دا،

قايراتتى تۋعان ەر عارىپ، – دەگەن اسانقايعىنىڭ قاعيداسىن تۋ ەتىپ كوتەرىپ، ودان بەرىدەگى اباي مۇراسىن جاتا-جاستانا وقىپ قانا قويماي، ونى حاكىم دەڭگەيىندە با­عالاپ، وزدەرى دە قازاقتىڭ قا­بىر­عالى،  ءمۇيىزى قاراعايداي قاي­رات­كەرلەرىنە اينالعان الاش زيا­­لى­لارى اباي ءداستۇرىن تەك سوز­بەن ەمەس، ىسپەن دە جاڭعىرتىپ، بولاشاق ۇرپاققا سارقىلماس مول مۇرا قالدىرۋمەن قاتار، الاسارماس زور مىندەت تە جۇكتەپ كەتتى. حالقىن باقىتقا باستار جولدا سەركە بولۋدى ماقسات تۇتىپ، ۇيقىداعى ەل ساناسىن «ماسا» بولىپ وياتۋ­دى دا عۇمىرلىق مۇرات ەتكەن دە سولار ەدى. وزدەرى «الاشوردا اقسا­قالى» دەپ ات بەرگەن شاكارىم قۇداي­بەردى ۇلىنىڭ «قازاقتىڭ جاي­نار دالاسى، جەتىلەر وقىپ با­لا­سى» دەگەن جىر جولدارى دا ولار­دىڭ بۇگىندىك ەمەس، عۇمىرلىق; وتبا­سىلىق ەمەس، وتاندىق، ۇلت­تىق مۇد­دەلەردىڭ توڭىرەگىندە جۇدى­رىقتاي جۇمىلعاندىعىنان حابار بەرەدى.

زەرتتەۋلەر الاش ادەبيەتى اباي ءداستۇرىنىڭ تىكەلەي ميراسقورى ەكە­نىن، حح عاسىردىڭ ءون بو­يىن­­دا كوركەم شىعارماشىلىق سالا­سىنداعى قول جەتكىزگەن ولجا-تا­بىس­تارىمىزدىڭ بارشاسى ۇلتتىق رۋحاني قازىنامىزدىڭ بىردەن-ءبىر سارقىلماس كوزى – اباي ءداستۇرىنىڭ جەمىسى ەكەنىن ايتادى. الاش قاي­راتكەرلەرىنىڭ تۇلعا رەتىندە قالىپ­تاسۋىنا اباي شىعارمالارى قا­لاي ىقپال ەتكەن بولسا، سونداي-اق، عىلىمي-زەرتتەۋلەردى پاراقتاي كەلە، ابايدى تانۋ مەن تانىس­تىرۋدا دا تىڭنان تۇرەن سال­عان­دار الاش قايراتكەرلەرى بول­عا­نىن باعامداپ وتىرمىز. اباي اقىن­دىعىنا باسپاسوزدە تۇڭعىش باعا بەرگەن – ءماشھۇر ءجۇسىپ كو­پەەۆ. ابايدى ورىس الەمى ارقى­لى دۇنيەجۇزى وقىرماندارىنا تۇڭ­عىش تانىتۋشى – ءاليحان بوكەي­حان. ابايدىڭ ولەڭدەرىنە تۇڭ­عىش تۇششىمدى تالداۋ جاساعان – اح­­مەت بايتۇرسىن ۇلى. بۇرىن-سوڭ­عى ابايتانۋشىلاردىڭ تىزبەگىن جا­ساعان جانە تاتار الەمىنە ال­عاش تانىستىرعان – مىرجاقىپ دۋلات­ ۇلى. ابايعا ولەڭ جازىپ، ونى تۇڭ­عىش «حاكىم» اتاعان – ماعجان جۇماباي. بۇل ءبىز پاراقتاعان زەرتتەۋلەردىڭ ءبىراۋىزدى ءتۇيىنى. ەندى وسى ءتۇيىندى تارقاتىپ كورەلىك.

ءومىرحان ءابديمان ۇلى «الاش جانە اباي» اتتى ەڭبەگىندە: «اباي اقىندىعىنا باسپاسوزدە [«دالا ۋالاياتى»، 1889، ءى. 48] العاش باعا بەرگەن ءماشھۇر ءجۇسىپ كوپەەۆ. 1909 جىلى ابايدىڭ پەتەربۋرگتا شىق­قان ولەڭدەر جيناعىنا كاكى­تاي ىسقاقوۆ «اباي (يبراحيم) قۇنان­باي ۇلىنىڭ ءومىرى» اتتى العى ءسوز جازدى»، دەپ كورسەتەدى دە، ال ورىس وقىرماندارىنا اباي ەسىمى بۇدان ەرتەرەك تانىلدى. اباي ءومىرى مەن تۆورچەستۆوسى­نىڭ بىلگىرى قايىم مۇحامەدحانوۆ اباي­­دىڭ كوزى تىرىسىندە ونى ورىس­تىڭ وقىرمان قاۋىمىنا تۇڭعىش رەت تانىستىرعان ادام – ءاليحان بوكەيحانوۆ ەكەنىن ايتادى، دەيدى.

ابايدى تۇڭعىش تانىعان جانە تانىتۋعا تابان تىرەگەن جان­دار­دىڭ تىزبەگىن جاساۋ ءۇشىن، ءبىز اۆتور­لار­دىڭ ول جايىندا جازعان تۇڭعىش ەڭبەكتەرىنە عانا توقتالىپ وتىرمىز. ايتپەسە، بۇدان كەيىنگى كەزدەرى دە ءاليحاننىڭ اباي ەسىمىن الەمگە تانىتۋعا ارناعان ماقالالارى جا­رىق كورگەن. ال الەكەڭنىڭ اباي شى­عارماشىلىعىنا بەرگەن باعا­سى ءتىپتى كەرەمەت: «ولەڭدەرىنەن كو­رى­نىپ تۇرعانداي، اباي اسقان پوەتيكالىق قۋاتتىڭ يەسى، قازاق حالقىنىڭ ماقتانىشى بولدى. اباي سياقتى حالىقتىڭ رۋحاني تۆور­چەستۆوسىن وسىنشاما جوعارى كوتەرگەن قازاق اقىنى ءالى كەزدەس­كەن جوق».

عالىمدار مىرجاقىپتىڭ اباي جايلى ءبىر ماقالاسىنىڭ 1908 جى­لى تاتار تىلىندەگى «ۋاقىت» گازەتى­نىڭ 393-سانىندا جاريالانعا­نىن جازادى. بۇعان قاراپ، ابايدى تاتار الەمىنە تۇڭعىش تانىتۋشى دەپ دۋلات ۇلىن اتاساق بولاتىنداي. ال اباي شىعارماشىلىعىنا تۇڭعىش رەت جۇيەلى زەرتتەۋ جۇر­گىزىپ، ادەبي تالداۋ جاساعان، ءسوي­تىپ تولىمدى پىكىر ايتقان عا­لىم احمەت باي­تۇرسىن ۇلى. «وقۋ قۇ­رالى» كىتا­بىنىڭ سىرتقى بەتىن­دەگى:

بالالار، بۇل جول باسى

دانالىققا،

كەلىڭدەر، ءتۇسىپ،

بايقاپ قارالىق تا!

بۇل جولمەن بارا جاتقان

وزىڭدەي كوپ،

سولاردى كورە تۇرا

قالالىق پا؟

دانالىق وشپەس جارىق،

كەتپەس بايلىق،

جۇرىڭدەر، ىزدەپ تاۋىپ

الالىق تا!

دەپ جىرلاعان احاڭ، وسى دانا­لىقتىڭ نەگىزگى دانەگىن اباي شى­عارمالارىنان تاپقانداي اسەر قال­دىرادى. ولاي دەيتىنىمىز، احاڭ ۇيىمداستىرىپ، رەداكتورى بولعان «قازاق» گازەتىنىڭ ءوزى 1913 جىلدان شىعا باستادى دەسەك، باسىلىمنىڭ وسى جىلعى 39-41 ساندارىندا «قازاقتىڭ باس اقىنى» ماقالاسىن جاريالادى. بۇل جايىندا پروفەسسور ءو.ءابديمان ۇلى: «اۆتور ماقالاسىندا ءوزى ءپىر تۇتىپ، تالانتىن، دارىندىلىق قاسيەتىن ەرەكشە باعالاعان اباي اقىندى سول زاماننىڭ اقىندارىنان دارالاپ كورسەتەدى، ونىڭ ارتىق ەكە­نىن دالەلدەيدى. جالپى، احمەت باي­تۇرسىن ۇلى قالىڭ جۇرتقا ابايدى تانىستىرۋ ماقساتىندا ونىڭ شى­عارمالارىن گازەت بەتىنە ءجيى جاريالاپ تۇرعان. ول «قازاق» گازەتىن ەكىنشى اباي مەكتەبىنە اينالدىردى»، دەپ جازادى. مۇنى احاڭنىڭ ءبىر اۋىز سوزىنەن دە اڭعارۋىمىز­عا بولادى. «ابايدى قازاق بالاسى تەگىس تانىپ، تەگىس ءبىلۋى كەرەك. اباي­دى قولىمىزدان كەلگەنشە قا­دىرلى جۇرتقا تانىتۋ ءۇشىن مۇنان بى­لاي كەيبىر ونەگەلى، ورنەكتى سوز­دەرىن گازەتكە باسىپ، كوپكە كور­سەت­پەكشىمىز»، دەگەن ساليقالى پىكى­رىندە «قازاق» گازەتىنىڭ رەداكتورى احمەت بايتۇرسىن ۇلىنىڭ وسى جولدا وزىنە دە ۇلكەن مىندەت جۇكتەگەنىن اڭعارامىز.

اباي شىعارماشىلىعىن ەلگە تانىتۋدا ەرەكشە ماڭىزعا يە تاعى ءبىر ماقالا بار. ول حاكىمنىڭ قايت­قانىنا 10 جىل تولۋىنا بايلانىستى جاريالانعان مىرجاقىپ دۋلات ۇلىنىڭ كەزەكتى دۇنيەسى بولاتىن. جاقاڭ اباي مۇراسىن ناسيحاتتاۋدا ءاليحان مەن احمەتتىڭ ەڭبەكتەرىن ەرەكشە باعالاي كەلە، ەكى الىپتى تۇڭعىش ابايتانۋشىلار دەپ اتاعان.

كورنەكتى عالىم شەريازدان ەلەۋكەنوۆ «اباي جانە ماعجان» اتتى ەڭبەگىندە ءاليحان، احمەت، مىرجاقىپ سىندى الاشتىڭ ءۇش الىبىنىڭ اباي حاقىندا جازعان ماقالالارىنان ىقشام ءارى ناقتى، قىسقا دا نۇسقا مىسالدار كەلتىرەدى دە، ماعجان اقىننىڭ ابايدى قالاي ءسۇيىپ، ءيسى قازاقتىڭ دانىشپان ۇستازى دەپ باعالاعا­نىن، سوندىقتان وعان «حاكىم» دەپ ات بەرگەنىن جازادى. سونداي-اق وسى ەڭبەكتە ابايعا حاكىم اتا­عىن تۇڭعىش بەرگەن ماعجان ەكەنى دە، ماعجاننىڭ «التىن حاكىم ابايعا» اتتى ولەڭى بەكەر جازىل­ماعانى دا تىلگە تيەك ەتىلەدى.

ۇلتتىق سانانى ساقتاۋ جانە ونى زامان تالابىنا بەيىمدەۋ مەملەكەتتىك ماڭىزى بار ماسە­لەگە اينالعانىن ءوزىنىڭ باعدار­لى ماقالاسىندا جازعان پرەزيدەن­تىمىز قاسىم-جومارت توقاەۆ بۇل ءىستىڭ ابايسىز جۇزەگە اسپايتىنىن مەڭزەگەن. مەملەكەت باسشىسى سانانى جاڭعىرتۋ ارقىلى ءححى عاسىردا ەلىمىزدىڭ تىڭ سەرپىن­مەن دامۋىنا جول اشىلاتىنىن ەسكەرتىپ، وسى ورايدا اباي مۇراسىنىڭ تيگىزەر پايداسى زور دەپ ەسەپتەيتىنىن: «وركەنيەتتى ەلدەر قازاقتىڭ بولمىس-ءبىتىمىن، مادەنيەتى مەن ادەبيەتىن، رۋحاني ورەسىن الەمدىك دەڭگەيدەگى ءبىرتۋار پەرزەنتتەرىنىڭ دارەجەسىمەن، تا­نى­مالدىعىمەن باعالايتىنىن ۇمىتپايىق. سوندىقتان ابايدى جاڭا قازاقستاننىڭ برەندى رەتىن­دە الەم جۇرتشىلىعىنا كەڭىنەن تانىستىرۋ قاجەت»، دەگەن پا­يىم­دى پىكىرىمەن بىلدىرگەن بولا­تىن. ءتىپ­تى حاكىمنىڭ مەرەيتو­يىن ۇلت­تىق تاعىلىم دەڭگەيىندە ۇيىم­داستىرۋعا بايلانىستى ارنايى جارلىققا قول قويىپ، اباي جى­لىن جاريالادى. بۇل شەشىم حال­قىمىزدىڭ ەڭسەسىن تىكتەپ، ەل­دىك رۋحىن كوتەرۋگە كوپ ىقپال ەتتى. كە­شەگى الاشوردا الىپتارى اڭ­ساعان ارايلى اق تاڭ وسى بولار.

اباي – قازاقتىڭ رۋحاني تەمىر­قازىعى. ءبىز قانداي جاعدايدا دا سوعان بايلانۋعا ءتيىسپىز. ال رۋحاني ارقاۋدى ابايدان بەرى تارتقان­دا الاش مۇرالارىنان تىسقارى كەتپەي، ولاردى كوكتەي وتكەنىمىز ماقۇل. ونسىز ادەبيەت تاريحى، جالپى ۇلت تاريحى تۇگەندەلمەك ەمەس.

قازىر ءبىلىم-عىلىم مەكە­مە­لە­رىندە اباي ورتالىقتارىنىڭ قا­تارى ارتىپ كەلەدى. مۇنى ەل تاۋەل­سىزدىگىنىڭ ناقتى جە­مىسى دەپ ايتۋىمىزعا بولادى. تۇلعا­تانۋ­شىلار مەن زيالى قاۋىم وكىلدەرى مۇنداي ورتالىقتاردىڭ قاتارىن الداعى ۋاقىتتا دا كوبەيتە بەرۋ كەرەكتىگىن، سونداي-اق، وعان جاس­تاردى كوپتەپ تارتۋدىڭ ماڭىزى زور ەكەنىن ەسكەرتىپ وتىر. ولار بۇل ءۇردىستى ەل جاستارىنىڭ رۋحاني قۇندىلىققا دەگەن كوزقارا­سىن قالىپتاستىرىپ، جاھاندانۋ داۋىرىندە ۇلتتىق كودتى ساقتاۋدا ماڭىزدى تەتىك بولادى دەپ سەنەدى. ال وسى ورايدا، سول ورتالىقتاردا اباي جانە الاش مۇرالارىنىڭ ساباقتاستىعىن ساقتاي وتىرىپ، ۇلتتىق بولمىس پەن مەملەكەتتىك مۇددەگە باسىمدىق بەرىپ وقىت­قانىمىز ودان دا ابزالىراق دەپ ويلايمىز.

 

سەرىك سەيىتمان،

مەملەكەت تاريحى ينستيتۋتىنىڭ عىلىمي قىزمەتكەرى

سوڭعى جاڭالىقتار

اماناتقا ادالدىق

ادەبيەت • كەشە

ديلليان ۋايت قاھارىنا ءمىندى

كاسىپقوي بوكس • كەشە

ۇقساس جاڭالىقتار