ساياسات • 18 قازان، 2021

قازاقستاننىڭ الەۋەتىن جوعارى باعالادى

70 رەت كورسەتىلدى

اقپارات جانە قوعامدىق دامۋ مينيسترلىگى مەن جامبىل وبلىسى اكىمدىگىنىڭ بىرلەسە ۇيىم­داس­تىرۋىمەن م.ح.دۋلاتي اتىن­داعى تاراز وڭىرلىك ۋنيۆەر­سي­تەتىندە «قا­زىرگى كەزەڭدەگى ەتنوس­ارالىق كەلىسىم: تاجىريبە مەن الداعى مىندەتتەر» اتتى حالىقارالىق عىلىمي-پراك­تيكالىق كونفەرەنتسيا ءوتتى.

اتالعان جيىنعا ەلىمىزدەن، رەسەي، ۋكراينا، يزرايل، بولگاريا جانە وزبەكستان مەملەكەتتەرىنەن ەتنوسارالىق قاتىناستار، سونىمەن قاتار كونفليكتولوگيا سالاسىنداعى ساراپشىلار، پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ دەپۋتاتتارى، جوعارعى سوت، باس پروكۋراتۋرا، ۇلتتىق ەكونوميكا، ىشكى ىستەر، ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىكتەرىنىڭ، جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ وكىلدەرى دە بولدى. كونفەرەنتسيانىڭ اشىلۋىنا قاتىسقان جامبىل وبلىسىنىڭ اكىمى بەردىبەك ساپارباەۆ مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ ارنايى جولداعان حاتىن وقىپ بەردى. «جالپىۇلتتىق بىرلىك – قازاقستاننىڭ بارلىق جەتىستىكتەرىنىڭ باستاۋىندا تۇراتىن باعا جەتپەس بايلىعىمىز. تۇڭعىش پرەزيدەنتىمىز – ەلباسى نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازارباەۆتىڭ باسشىلىعىمەن ەلىمىزدە ەتنوسارالىق كەلىسىمنىڭ وزىندىك مودەلى قالىپتاستى. بۇكىل الەم مويىنداعان وسى ۇلگى بارشا ەتنوس جانە كونفەسسيا وكىلدەرىن ۇيىستىرۋعا، مادەنيەتتەر مەن تىلدەردى ءوزارا ۇيلەسىمدى دامىتۋعا نەگىزدەلگەن. قازاقستان ءوزىنىڭ ۇلتتىق بىرەگەيلىگىنىڭ نەگىزى سانالاتىن بىرلىگىمىز ارالۋاندىقتا دەگەن قاعيداتتى بەرىك ۇستانىپ كەلەدى. ءبىز حالقىمىزدىڭ ىرىستى ىنتىماعى مەن جاسامپاز ەڭبەگىنىڭ ارقاسىندا تاۋەلسىزدىگىمىزدى نىعايتىپ، قۋاتتى مەملەكەت قۇردىق. جاھاندىق جانە وڭىرلىك دەڭگەيدەگى جاڭا سىن-قاتەرلەر جاعدايىندا ەل بىرلىگىن نىعايتۋدىڭ ماڭىزى ارتا تۇسۋدە. كوپتەگەن مەملەكەتتە ەتنوسارالىق سيپاتتاعى الەۋمەتتىك شيەلەنىس ءورشىپ بارادى. سوندىقتان حالىقارالىق قاۋىمداستىقتىڭ الدىندا وسى تۇيتكىلدى ماسەلەنى شەشۋدىڭ ءتيىمدى جولدارىن ىزدەۋ، قوعامدىق دامۋدىڭ جاڭا ينكليۋزيۆتى مودەلىن ازىرلەۋ مىندەتى تۇر. بۇل رەتتە ساراپشىلار مەن كاسىبي زەرتتەۋشىلەردىڭ عىلىمي ۇستانىمنان اينىماي بەلسەندى جۇمىس ىستەۋى اسا ماڭىزدى. كونفەرەنتسياعا قاتىسۋشىلار تىڭ يدەيالار ۇسىنىپ، ءوز تاجىريبەلەرىمەن ءبولىسىپ، سىندارلى سۇحبات قۇرادى دەپ سەنەمىن. ەڭبەكتەرىڭىز جەمىستى بولسىن»، دەلىنگەن پرەزيدەنتتىڭ قۇتتىقتاۋ حاتىندا.

بۇدان كەيىن ب.ساپارباەۆ ەتنوسارالىق كەلىسىمدى نىعايتۋداعى ايماقتىق تاجى­ريبەنىڭ ماڭىزدى باعىتتارىنا توقتالدى. «كەز كەلگەن ەلدىڭ كۇشى – ونىڭ حالقىنىڭ بىرلىگىندە. ەلباسى نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى «تۇراقتىلىق پەن كەلىسىم – بۇل جىلدان-جىلعا، ۇرپاقتان-ۇرپاققا جۇرگىزىلىپ وتىراتىن كۇندەلىكتى جۇمىس بولۋعا ءتيىس» دەپ اتاپ وتكەن بولاتىن. جامبىل وبلىسى رەس­پۋبليكادا ەتنوستاردىڭ كوپ شوعىرلانعان وڭىرلەردىڭ ءبىرى. 87 ەتنوس ءبىر شاڭىراق استىندا تاتۋ-ءتاتتى ءومىر سۇرۋدە. ولار وبلىس اۋماعىنىڭ 7 اۋدانىنداعى 25 ەلدى مەكەندە تۇرادى. ءار اۋىلدىڭ الەۋمەتتىك كارتالارى جاسالدى. نەگىزگى ماقسات – حالىقتى تولعاندىراتىن، نارازىلىق تۋدىراتىن ماسەلەلەردى انىقتاۋ، ولاردىڭ شەشىلۋىنە كومەكتەسۋ. وڭىردەگى ەتنومادەني بىرلەستىكتەردىڭ سانى تۇراقتى تۇردە ءوسىپ كەلەدى. بۇگىنگى تاڭدا ولاردىڭ سانى 75-كە جەتتى»، دەدى وبلىس اكىمى.

كونفەرەنتسيا بارىسىندا قازاقستان حالقى اسسامبلەياسى توراعاسىنىڭ ورىنباسارى – پرەزيدەنت اكىمشىلىگى قازاقستان حالقى اسسامبلەياسى حاتشىلىعىنىڭ مەڭگەرۋشىسى مارات ءازىلحانوۆ قوعامدىق كەلىسىمدى نىعايتۋداعى اسسامبلەيانىڭ ءرولى تۋرالى ايتتى. سونداي-اق كونفەرەنتسيانىڭ ەلىمىزدىڭ ساياسي ومىرىندەگى ماڭىزدىلىعىنا جانە اسسامبلەيانىڭ قۇرىلۋ تاريحىنا توقتالدى. ال پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ دەپۋتاتى ەرلان سايروۆ جاڭا گەوساياسي جاعدايلاردا ەتنوسارالىق كەلىسىمدى قامتاماسىز ەتۋدىڭ ماڭىزدىلىعى تۋرالى ايتىپ ءوتتى.

ەكى كۇنگە جوسپارلانعان حالىقارالىق كونفەرەنتسيا جۇمىسى «كوپەتنوستى ەلدى مە­كەندەردەگى الەۋمەتتىك پروبلەمالاردى شەشۋدەگى جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگان­دار مەن ازاماتتىق ينستيتۋتتاردىڭ ءرولى»، «شيەلەنىستەر مەن نارازىلىق كوڭىل كۇي­لەردى الدىن الۋ جانە ولاردى ەسكەر­تۋ»، «مۋلتيمادەني ورتاداعى قاقتىعىس­تاردىڭ الدىن الۋ ىسىنە عىلىمي-ساراپ­تامالىق الەۋەتتى پايدالانۋ» جانە «قوعامدىق كەلىسىمدى نىعايتۋداعى قازاق­ستان حالقى اسسامبلەياسى مەن باق-تىڭ ءرولى» تاقىرىپتارداعى ءتورت سەكتسيا بويىن­شا جالعاستى. مۇندا دا وتاندىق جانە شە­تەلدىك سپيكەرلەر بايانداما جاساپ، بۇگىنگى جاھاندىق ماسەلەلەر جونىندە ءوز ويلارىن ورتاعا سالدى.

كونفەرەنتسيانىڭ ەكىنشى كۇنى شەتەلدىك تانىمال ساراپشىلار بايانداما جاسادى. ماسەلەن، يزرايل مەملەكەتىنەن كەلگەن ساياسي ستراتەگ، «ازيا. ۇلكەن ويىن» باعدارلاماسىنىڭ جۇرگىزۋشىسى، يزرايلدىك Asia. Great Game جوباسىنىڭ جەتەكشىسى دەۆيد ەيدەلمان ۇلتارالىق كەلىسىمگە نەگىزدەلگەن حالىقارالىق كونفەرەنتسيانىڭ جۇمىسى مەن ماڭىزدىلىعىن جوعارى با­عالادى.

تاراز – تاريحتا بىرنەشە رەت وركە­نيەتتىك شايقاستار وتكەن، الەمدىك شەكاراعا اينالعان جەر. بۇل قالانىڭ ىرگەسىن ءبىر كەزدەرى قىتاي ەكسپانسياسىنان قاشىپ، تالاستى پانالاعان عۇندار قالاعان. ۆيزانتيا دا، ريمدىك الدىڭعى جاساقتار دا تالاستان اسا العان جوق. ولار ءدال وسىندا توقتادى. مۇندا مۇسىلماندار قىتايعا جويقىن تويتارىس بەرگەن ۇلى تالاس سوعىسى وتكەن. بۇل جەردە مىڭجىلدىق ماڭىزى بار ايتۋلى وقيعالار ورىن الدى. ءدال وسى تارازدا بىرەگەيلىك ساياساتىنا قاتىستى سۇراقتاردىڭ تالقىلانۋىنىڭ سيمۆولدىق ءمانى زور. مەنى وسى تۇرعىداعى ماسەلەلەردىڭ قازاقستاندىق شەشۋ جولدارى قىزىقتىرادى. ويتكەنى قازاقستان ەتنوستىق تۇرعىدان وتە كۇردەلى مەملەكەت. مىسالى، ۋكرايناداعى سەكىلدى جاعدايلاردىڭ ورىن الماۋىنا سىزدەردەگى ساياسي باسشىلىقتىڭ، تۇڭعىش پرەزيدەنت – ەلباسى مەن مەملەكەت باسشىسىنىڭ ەڭبەگى ەلەۋلى دەپ بىلەمىن»، دەدى دەۆيد ەيدەلمان.

ال م.لومونوسوۆ اتىنداعى ماسكەۋ مەم­لە­كەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى اندرەي مانويلو كونفەرەنتسيا تاقىرى­بى مەن ءتيىمدى فورمۋلالاردى ىزدەۋ، ەتنوس­ارالىق جانە ۇلتارالىق كەلىسىمگە قول جەت­كىزۋ – بۇل تەك قازاقستان ءۇشىن عانا ەمەس، رەسەي فەدەراتسياسى مەن بىرقاتار ەل ءۇشىن دە وتە وتكىر جانە وزەكتى تاقىرىپ ەكەنىن ايتتى.

سول سياقتى، حالىقارالىق كونفەرەنتسيا تاقىرىبىنىڭ وزەكتىلىگىن ۋكراينالىق ساياساتتانۋشى، «سوفيا» ستراتەگيالىق توبىنىڭ عىلىم جونىندەگى ديرەكتورى، الەۋمەتتانۋ عىلىمدارىنىڭ كانديداتى، پروفەسسور ۆيكتور ششەربينا دا اتاپ ءوتتى. «عىلىمي پروبلەمالاردىڭ ءبىرى – حح عاسىردا بولعان ەتنوگەنەزدەگى وزگەرىستەردى سيپاتتاۋ قاجەت. سول كەزدە ءبىزدىڭ حالىق­تارىمىز باستان كەشكەن وقيعالاردى ءبىز تولىق تۇسىنەمىز جانە ۇلتارالىق قارىم-قاتىناس پروتسەسىنە كىرمەيمىز. قازاقستان حالقى اسسامبلەياسى مۇنداي جۇمىستى عىلىمي نەگىزدە جۇرگىزگەنى وتە ماڭىزدى. اسسامبلەيانىڭ ءرولى باسقا پوستكەڭەستىك مەملەكەتتەر ءۇشىن ۇلگى ەكەنىن دە اتاپ ايتۋ كەرەك. وسى ءىس-شارانىڭ جوعارى دەڭگەيدە ۇيىمداستىرىلعانىن دا مويىنداۋعا ءتيىسپىز. قازاقستان مەن جامبىل وبلىسىنىڭ باسشىلىعىنا ەتنوسارالىق قارىم-قاتىناس سياقتى ماڭىزدى تاقىرىپقا نازار اۋدارعانى ءۇشىن العىسىمدى بىلدىرگىم كەلەدى»، دەدى ول.

ەكى كۇنگە سوزىلعان كونفەرەنتسيادا جالپى 40-قا جۋىق وتاندىق جانە شەتەل­دىك سپيكەرلەر بايانداما جاسادى. سوڭىن­دا كون­فەرەنتسياعا قاتىسۋشىلار ەتنوس­ارا­لىق كەلىسىمدى نىعايتۋ بويىنشا جەر­گى­لىكتى اتقارۋشى ورگاندارعا ارنال­عان ۇسى­نىمدار كورسەتىلگەن قارار قابىل­دادى. اتاپ ايتقاندا، كونفەرەنتسياعا قاتى­سۋ­شى­­لار «بەيبىتشىلىك پەن كەلىسىم» جوبا­سىن جۇزەگە اسىرۋ بويىنشا جامبىل وب­لى­سى­نىڭ تاجىريبەسىن تاراتۋدى ۇسىندى.

سوڭعى جاڭالىقتار

جەتىم كورسەڭ، جەبەي ءجۇر

ايماقتار • كەشە

ار الدىندا ارىلۋ

رۋحانيات • كەشە

كەدەي ەلدەرگە كومەك

ەكونوميكا • كەشە

عاسىر ءاجىمى

ونەر • كەشە

ۇقساس جاڭالىقتار