«بەس الەۋمەتتىك باستامانىڭ» باستى باعىتى
بۇل تاريحي باستاما 2018 جىلى تۇڭعىش پرەزيدەنتىمىزدىڭ «بەس الەۋمەتتىك باستاماسىندا» ايتىلىپ, ءتيىستى ۆەدومستۆولارعا تاپسىرمالار بەرىلگەن ەدى. ەلباسى اتالعان ۇندەۋىندە ەلىمىزدە گاز ءوندىرۋ تاۋەلسىزدىك كەزەڭىندە جىلىنا 8-دەن 52 ملرد تەكشە مەترگە دەيىن ارتقانىن جانە ءارى قاراي دا وسە تۇسەتىنىن ايتا كەلىپ, «قازىر ەلىمىزدەگى تۇرعىنداردىڭ 50 پايىزعا جۋىعى گازبەن قامتاماسىز ەتىلگەن. 9 وبلىسقا گاز تارتىلعان. دەگەنمەن ورتالىق جانە سولتۇستىك وڭىرلەر ءالى دە گازسىز وتىر. ءبىز قاراوزەك (قىزىلوردا وبلىسى) – جەزقازعان – قاراعاندى – تەمىرتاۋ – استانا باعىتىندا ماگيسترالدى گاز قۇبىرىن سالۋ جوباسىن جۇزەگە اسىرۋىمىز كەرەك. وعان تيىسىنشە قاراجات تارتۋ قاجەت بولادى, سونىڭ ىشىندە حالىقارالىق قارجى ينستيتۋتتارىنان دا. بۇل 2,7 ملن ادامدى گازبەن قامتاماسىز ەتۋمەن قاتار, شاعىن جانە ورتا بيزنەستىڭ جاڭا وندىرىستەرىن اشۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. سونىمەن بىرگە ەكولوگيا جاقسارادى. گازعا كوشۋ تەك استانانىڭ (قازىرگى – نۇر-سۇلتان) وزىندە زياندى قالدىقتاردىڭ اۋاعا تارالۋىن 6 ەسەگە نەمەسە جىلىنا 35 مىڭ تونناعا ازايتادى. بۇل جوبانى جۇزەگە اسىرۋ ءارى قاراي وزگە وڭىرلەردى دە گازبەن قامتاماسىز ەتۋگە مۇمكىندىك بەرەدى», دەگەن بولاتىن.
سول جىلدىڭ ناۋرىز ايىندا پارلامەنت پالاتالارىنىڭ بىرلەسكەن وتىرىسىندا تۇڭعىش پرەزيدەنت گازداندىرۋ ماسەلەسىن جىلدامداتۋدى تاپسىرىپ, ء«بىز تۇڭعىش رەت باتىستاعى گازدى وڭتۇستىك ارقىلى شىمكەنت–الماتىعا دەيىن جەتكىزدىك. مۇمكىنشىلىك بار. سارىارقانىڭ سارى جەلى ءبارىن الىپ كەتەدى دەگەن وي بىزدە بولدى. دەگەنمەن كەيىنگى كەزدە كورىپ ءجۇرمىز. قالادا تۇرعىننىڭ جانە كولىكتىڭ كوبەيۋىنە بايلانىستى ەكى جەو-نى قاتار كومىرمەن جاققان كەزدە قالانىڭ ۇستىندە ىلعي تۇمان تۇراتىن بولدى. ودان كەتۋىمىز كەرەك. قالا اكىمدىگى دە جۇمىس ىستەپ جاتىر. ەگەر مىنا ماسەلەنى شەشسەك, جولشىباي قانشا ادامعا جەڭىلدىك بولادى», دەدى.
ەلباسى قاراوزەك – جەزقازعان – قاراعاندى – تەمىرتاۋ – نۇر-سۇلتان باعىتىنداعى ماگيسترالدى گاز قۇبىرى ارقىلى باس قالانى عانا ەمەس, ەلىمىزدىڭ سولتۇستىگىندەگى پاۆلودار, پەتروپاۆل, كوكشەتاۋ قالالارىن دا گازبەن قامتاماسىز ەتۋ قاراستىرىلاتىنىن جەتكىزدى. بۇل ءۇشىن جوباعا ۇكىمەت حالىقارالىق ينستيتۋتتاردان قارجى تارتۋعا ءتيىس.
ەلوردانى گازداندىر 2023 جىلى اياقتالادى
ەلىمىزدىڭ باس شاھارى «نۇر-سۇلتان – جايلى قالا» ماستەر-جوسپار اياسىندا دامىپ كەلەدى. سونىڭ ىشىندە گازداندىرۋ ماسەلەسى ايرىقشا ورىنعا يە. ەلوردانى گازداندىرۋ جوباسىن اياقتاۋ 2023 جىلعا جوسپارلانىپ وتىر. شاھار باسشىسى التاي كولگىنوۆ بىلتىر ەلوردادا جەكە سەكتوردا 370 شاقىرىم ينجەنەرلىك گاز تاراتۋ جەلىسى سالىنعانىن ايتا كەلە, بيىل ۇكىمەت 317 شاقىرىم گاز تاراتۋ جەلىسىن اياقتاۋدى جوسپارلاپ وتىرعانىن جەتكىزدى.
«قازىرگى تاڭدا 645 شاقىرىم گاز تاراتۋ جەلىسىن سالدىق. بۇل – الماتى جانە سارىارقا اۋداندارىندا. قالامىزداعى جەكە سەكتورلار – كوكتال, كوكتال-1, كوكتال-2 جانە اگروقالاشىق. وندا 150 مىڭنان استام ادام تۇرادى. الماتى اۋدانىندا: وڭتۇستىك-شىعىس – وڭ جاعى, سول جاعى, ودان ءارى تەمىرجولشىلار, كۇيگەنجار, ينتەرناتسيونالنىي ەلدى مەكەندەرى وتەدى. قازىر ينجەنەرلىك جەلىلەر بەلسەندى تۇردە جەتكىزىلۋدە. ياعني ءبىز گازعا قولجەتىمدىلىكتى قامتاماسىز ەتەمىز, سونىمەن قاتار ءاربىر ۇيگە گاز جەتكىزۋمەن اينالىسامىز. سارىارقا اۋدانىندا 600-دەن استام ادام گازعا قوسىلدى, ولار دəن ريزا», دەدى ا.كولگىنوۆ.
قالا اكىمىنىڭ ايتۋىنشا, ەلوردا اۋماعىندا گازداندىرىلۋى ءتيىس جەر ۇيلەرى باسىم 16 ەلدى مەكەن بار. بيىل جىل سوڭىنا دەيىن سول 16 ەلدى مەكەننىڭ 10-ى تولىق گازعا قوسىلادى. قازىرگى ساتتە 7 ەلدى مەكەندە گاز تاراتۋ جەلىلەرى تولىق قۇرىلىپ بىتكەن. 5 مىڭ ابونەنت, ياعني شامامەن 100 مىڭ ەلوردالىق كوگىلدىر وتىنعا قوسىلۋ مۇمكىندىگىن الىپ وتىر.
وتكەن جىلىتۋ ماۋسىمىندا (2020-2021 جج.) جەلەزنودوروجنىي, كوكتال-1, كوكتال-2, اگروقالاشىق (بىلتىر گازعا قوسىلماعان بولىگى) ەلدى مەكەندەرىندە گاز تاراتۋ جەلىلەرىنىڭ قۇرىلىسى تولىق اياقتالدى, بىرقاتار ۇيلەر كوگىلدىر وتىنعا قوسىلىپ ۇلگەردى. ال وڭتۇستىك-شىعىس جانە
پرومىشلەننىي ەلدى مەكەندەرىندە قۇرىلىس جۇمىستارى اياقتالىپ, گاز بەرۋ پروتسەسى سىناقتان وتكىزىلۋدە. سونداي-اق كۇنى كەشە الماتى اۋدانى وڭتۇستىك-شىعىس تۇرعىن الابى (وڭ جاعى) تۇرعىندارى ءۇشىن قۋانىشتى حابار جەتتى. سىناق پروتسەسى ءساتتى اياقتالىپ, مايداقوڭىر كوشەسىنىڭ تۇرعىندارى العاشقىلاردىڭ ءبىرى بولىپ كوگىلدىر وتىنعا قول جەتكىزدى.
سونىمەن قاتار بۇگىندە «قازترانسگاز ايماق» اق كۇيگەنجار, ميچۋرينو, ينتەرناتسيونالنىي ەلدى مەكەندەرىندە گازبەن جابدىقتاۋ جەلىلەرىنىڭ قۇرىلىسىن جۇرگىزىپ جاتىر. اتالعان ەلدى مەكەندەردى جىل سوڭىنا دەيىن گازبەن قامتاماسىز ەتۋ جوسپارلانىپ وتىر.
«جۇرگىزىلىپ جاتقان جۇمىستاردىڭ قاۋىپسىزدىگى مەن ساپاسىن قامتاماسىز ەتۋ ماسەلەسى – باستى نازاردا. بۇل جۇمىستاردى بارىنشا قاداعالاۋ ماقساتىندا قالا اكىمدىگىنىڭ قىزمەتكەرلەرى حالىقپەن ءجيى كەزدەسەدى. ال تۇرعىندار بولسا جەكە سەكتورعا گاز تارتىلىپ جاتقانىنا قۋانىشتى. دەگەنمەن كەيبىر قالا تۇرعىندارى بۇعان دەيىن ساتىپ الىنعان كومىردى تاۋىسۋ ءۇشىن گازعا جەدەل قوسىلۋدى كەيىنگە قالدىرىپ جاتىر. بۇدان بولەك, قالانىڭ ەداۋىر بولىگىن جىلۋمەن قامتاماسىز ەتىپ وتىرعان 1-جىلۋ ەلەكتر ورتالىعى مەن 2-جىلۋ ەلەكتر ورتالىعىندا باس-اياعى 13 قازاندىق بار. بىلتىر سونىڭ 4 قازاندىعى گازعا اۋىستىرىلدى. جىل سوڭىنا دەيىن قالعان 9 قازاندىق گازعا كوشىرىلەدى», دەيدى قالا اكىمى.
ەلوردانى گازداندىرۋ جۇمىسى 3 كەزەڭنەن تۇرادى. جۇمىس كەستەگە ساي جۇرگىزىلىپ جاتىر. جىل سوڭىنا دەيىن جالپى العاندا 14 مىڭ ابونەنت نەمەسە تاعى 100 مىڭعا جۋىق قالا تۇرعىنى گازعا قوسىلۋ مۇمكىندىگىنە يە بولادى. سونىمەن قاتار قازىرگى تاڭدا قالانىڭ ەكى اۋماعىندا جەرگىلىكتى, اۆتونومدى جىلىتۋ ورتالىقتارىن تولىق گازعا بەيىمدەۋ جوسپارى تۇر. بۇل جۇمىستاردىڭ بارلىعى 2023 جىلى اياقتالادى.
«وزدەرىڭىز بىلەسىزدەر, ەلوردانى گازبەن قامتاماسىز ەتىپ, تۇرعىندارعا قولايلى جاعداي جاساۋ – ەلباسىنىڭ اۋقىمدى جوباسى. جوبا قالا تۇرعىندارىنىڭ ءومىر ءسۇرۋ ساپاسىن ارتتىرىپ, قالا ەكولوگياسىن ايتارلىقتاي جاقسارتۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. وسى باعىتتا جىلۋ ەلەكتر ورتالىقتارىن جاڭعىرتۋ جۇمىستارىن جۇرگىزىپ جاتىرمىز: وسى جىلدىڭ سوڭىنا دەيىن قالعان سۋ جىلىتۋ قازاندىقتارىن گازعا اۋىستىرامىز, جەو-3 بويىنشا جوباعا تۇزەتۋ جۇرگىزىلدى, قۇرىلىس-مونتاج جۇمىستارى, ونىڭ ىشىندە سۋ جىلىتۋ قازاندىعى دا قالپىنا كەلتىرىلدى. ەگەر 3-جىلۋ ەلەكتر ورتالىعى 6,5 ملن شارشى مەتر تۇرعىن ءۇيدى, سونىڭ ىشىندە الەۋمەتتىك نىسانداردى, اكىمشىلىك عيماراتتاردى جىلۋمەن قامتۋعا مۇمكىندىك بەرسە, وندا سۋ جىلىتۋ قازاندىقتارىنىڭ قۋاتى 3-جىلۋ ەلەكتر ورتالىعىنىڭ قۋاتىنان ەكى ەسە اسادى. قازاندىقتار ءبىرىنشى كەزەكتە تاپشىلىق بولجاناتىن ۋچاسكەلەردى جىلۋمەن قامتاماسىز ەتەدى», دەيدى ا.كولگىنوۆ.
ەلوردالىقتار گازداندىرۋ جۇيەسىنە ءدان ريزا
ەل استاناسىندا ورنالاسقان ەلدى مەكەندەردىڭ تۇرعىندارى ءۇيىنىڭ كوگىلدىر وتىنعا قوسىلعانىنا قۋانادى. ماسەلەن, زامانبەك الكەي ۇلى بىلتىر كوكتال-2 ەلدى مەكەنىنە كوشىپ كەلىپ, ۇيىنە گازبەن جىلىتۋ پەشىن ورناتۋدى ءجون كورگەن ەكەن. «بىلتىر جەلتوقسان ايىندا كوشىپ كەلدىك. سودان بەرى گاز قولدانامىز. بۇل وتە ىڭعايلى, اسىرەسە جاسى ۇلكەن كىسىلەرگە ءتيىمدى. كومىر سياقتى اۋانى لاستامايدى, ەكولوگيالىق تۇرعىدان – تازا, دەنساۋلىققا پايدالى. ءبارىڭىزدى گازعا كوشۋگە شاقىرامىن. كوگىلدىر وتىن ارقىلى ەكولوگيامىز جاقسارادى», دەيدى ز.الكەي ۇلى.
ال قالا تۇرعىنى ايسۇلۋ اۋساروۆا بولسا, «بالاباقشادا تاربيەشى بولىپ جۇمىس ىستەيمىن. ءوزىم سول اۋداندا, جەكە ۇيدە تۇرامىن. وتكەن جىلدىڭ جەلتوقسانىندا گاز ورناتتىق. بىزگە قاتتى ۇنادى. جىلى, وتە ىڭعايلى, باعاسى دا كومىرگە قاراعاندا ءتيىمدى. ەندى ءوزىم جۇمىس ىستەيتىن بالاباقشانى دا گازعا كوشىرۋ جوسپارلانىپ وتىر. قۋانىشىمىزدا شەك جوق», دەپ اعىنان جارىلدى.
كومىردى كوگىلدىر وتىنعا ايىرباستاعان ەلوردالىق تۇرعىننىڭ ءبىرى – سۆەتلانا سۆوبودا. ء«ۇيىمىز جىلى, بۇرىنعىمەن سالىستىرعاندا تازارىپ قالدى. كومىر جاققاننان كەيىن جىلىنا ءبىر رەت اقتاپ تۇراتىنبىز. قازىر ولاي ەمەس. سول سياقتى ءتيىستى مەكەمەلەر دە كەز كەلگەن جاعدايدا كومەكتەسەدى, ءتىپتى قۇجاتتارعا بايلانىستى قيىندىق بولسا دا كومەكتەسىپ, كەڭەس بەرەدى», دەيدى قالا تۇرعىنى.
«تاۋەلسىزدىكتىڭ 30 جىلدىعى قارساڭىندا كوگىلدىر وتىندى ۇيىمىزگە كىرگىزىپ وتىرمىز. ءۇيىڭ جىلى بولسا, جۇرەگىڭ دە جىلى بولاتىنى راس. كەشەلى بەرى گاز بەرىلدى. تۇندە ادەتتەگىدەي پەشكە كومىر سالۋ ءۇشىن ويانعان جوقپىز. ۇيقىمىز تىنىش بولدى. ال ءۇيىمىز ادەتتەگىدەن تازا, تەمپەراتۋرا بىرقالىپتى. كومىر جاعىپ جۇرگەن كەزدەرى جەرتولەگە بىرنەشە رەت ءتۇسىپ, پەشكە قارا وتىن سالىپ وتىراتىنمىن», دەيدى وڭتۇستىك-شىعىس تۇرعىن الابىندا تۇراتىن ەردەن وماروۆ.
كوگىلدىر وتىن كومىردەن ارزان
گازعا كوشۋ ەكولوگيالىق جاعدايدى جاقسارتۋعا وڭ اسەر ەتەتىنى بەلگىلى. ەلباسى ءوز ۇندەۋىندە دە وسى جايتقا ايرىقشا نازار اۋدارعان. نۇر-سۇلتان قالاسىنىڭ اكىمدىگى كوگىلدىر وتىننىڭ ەكولوگيالىق جاعدايدى جاقسارتۋىنان بولەك, قالا تۇرعىندارىنا اۋىرتپالىق تۇسىرمەۋىنە دە باسا ءمان بەرىپ وتىر. ماسەلەن, گازدىڭ ءبىر تەكشە مەترىنىڭ باعاسى 45 تەڭگەدەن 38,3 تەڭگەگە دەيىن تومەندەدى (بۇرىن ءبىر تەكشە مەتر ءۇشىن باعانى 60 تەڭگەگە بەلگىلەۋ بولجانعان بولاتىن).
قالانى گازداندىرۋ جۇمىسى باستالعاننان بەرى تۇرمىس جاعدايى تومەن وتباسىلاردىڭ ۇيلەرىن كوگىلدىر وتىنعا قوسۋعا كومەك كورسەتۋ ماسەلەسى قاراستىرىلدى. ءبىر جولعى الەۋمەتتىك كومەك زەينەتكەرلەرگە, مۇمكىندىگى شەكتەۋلى ەرەسەكتەرگە, ەرەكشە بالا اسىراپ وتىرعان وتباسىلارعا, از قامتىلعان كوپبالالى وتباسىلارعا بەرىلەدى. سوماسى – 263 مىڭ تەڭگە.
قالا اكىمدىگى جۇرگىزگەن جۇمىستاردىڭ ناتيجەسىندە جەكە سەكتور تۇرعىندارى ءۇشىن ەسەپتەگىشتەردى تەگىن بەرۋ ماسەلەسى دە قاراستىرىلدى. ال «Halyk bank» اق جانە «ECOJER» قاۋىمداستىعىمەن ەلوردا تۇرعىندارىنا ۇيلەرىن گازعا قوسۋ ءۇشىن پايىزسىز نەسيە بەرۋ جۇمىسى ۇيىمداستىرىلدى.
تۇپتەپ كەلگەندە كوگىلدىر وتىن كومىرمەن جىلىتۋدان دا ارزانعا شىعادى. قازىر ەلوردادا كومىر جەتكىزۋشىلەرمەن جاسالعان كەلىسىمنىڭ ناتيجەسىندە قارا وتىننىڭ قۇنى تونناسىنا 9500 تەڭگەدەن باستالىپ, 13500 تەڭگەگە دەيىن جەتەدى. بۇعان جەتكىزۋ, تاسىمالداۋ قۇنىن قوسىڭىز. قايتكەن كۇننىڭ وزىندە – كوگىلدىر وتىن ءتيىمدى. مۇنى تۇرعىندار دا ءتۇسىنىپ كەلەدى. ەسەسىنە ەلوردانى گازداندىرۋ جۇمىسى اياقتالعان سوڭ قالاداعى ەكولوگيالىق جاعداي دا جاقسارا تۇسەدى.
