– قازاقتىڭ اياۋلى دا ءبىرتۋار ۇلى مالىك عابدۋللين اعا ۇلتقا ورتاق تۇلعا ەكەندىگى داۋ تۋدىرماس شىندىق. ول كىسى مەنىڭ اكەم وماربەك دۇيسەنبەكوۆتىڭ مايدانداس دوسى ەكەندىگىن ءسىز جاقسى بىلەسىز عوي. ونىڭ ۇستىنە ۋنيۆەرسيتەتتە ءدارىسىن تىڭداعان شاكىرتىسىز. سول كىسى جايلى قالام تارتۋعا قالاي قارايسىز؟ – دەدى.
ورىندى ۋاجگە توقتاماسقا بولا ما, ۇسىنىستى قۇپ الدىق.
نياز ءىنىمنىڭ ايتاتىنىنداي بار, كەزىندە وسى جولداردىڭ اۆتورى ەلىمىزدىڭ باس باسىلىمى «Egemen Qazaqstan» گازەتىنە «مالىك عابدۋلليننىڭ حاتتارى» دەگەن كولەمدى ماتەريال جازعان بولاتىن. كەيىننەن مالىك اعانىڭ سىيلاس دوسى جايلى «وماربەكتەي ەر قايدا؟..» اتتى جازبا دۇنيەگە كەلدى. ماماندىعى تاريحشى ءارى ادەبيەت پەن ونەردىڭ جاناشىرى نياز ءىنىمىزدىڭ ارحيۆىندە مالىك عابدۋللين اعانىڭ كەزىندە وماربەكتەي مايدانداس دوسىنا جازعان حاتتارى باعا جەتپەس قازىنا رەتىندە ءالى كۇنگە دەيىن ساقتاۋلى تۇر.
ەندىگى جەردە اڭگىمەمىزدىڭ باستى كەيىپكەرى مالىك عابدۋللينگە قايتىپ ورالايىق.
... بۇگىندە تاريحقا اينالعان سوناۋ مىڭ دا توعىز ءجۇز الپىس توعىزىنشى جىلى قوڭىر كۇزدە سول كەزدەگى س.م.كيروۆ اتىنداعى قازاق مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ جۋرناليستيكا فاكۋلتەتىنىڭ ستۋدەنتى اتانعان شاق ەدى. البىرت جاسپىز, ءبارىن بىلۋگە قۇشتارمىز. قابىرعاعا ىلىنگەن ساباق كەستەسىندەگى: «قازاق حالقىنىڭ اۋىز ادەبيەتى» كۋرسى. ءدارىس وقۋشى مالىك عابدۋللين» دەگەن سوزگە كوزىمىز ءتۇستى. ءبىز ءۇشىن ول اڭىز ادام, اتىنا سىرتتاي قانىق بولعانىمىزبەن, بۇرىن جۇزدەسپەگەن كىسىمىز. ءبىر كورمەككە اسىعا كۇتتىك. قانداي ادام ەكەن؟..
بەلگىلەنگەن ۋاقىتتا اۋديتورياعا جاراسىمدى كيىنگەن, ءجۇزى جىلى, جانارى ويلى پروفەسسور كىرىپ كەلدى. سىپايى سالەمدەسىپ, پورتفەلىن ۇستەلگە قويىپ, ورىندىققا جايعاستى. جۋرنالدى اشىپ, ارقايسىمىزبەن اسىقپاي, جەكە-جەكە تانىسىپ شىقتى. قايدان كەلگەنىمىزدى, وتباسى مۇشەلەرىن سۇراستىردى.
بارىنەن بۇرىن, سونشاما اتاقتى ادامنىڭ قاراپايىمدىلىعى ەرەكشە تاڭعالدىردى. ءوزىنىڭ بالاسىنداي, ءتىپتى نەمەرەسىندەي شاكىرتتەرىنە «ايەكە, ساكە, باكە» دەپ سويلەيدى. نەتكەن كىشىپەيىلدىلىك دەسەڭىزشى!
سول ءبىرىنشى كۋرستىڭ اياعىندا, جازعا سالىم «قازاق حالقىنىڭ اۋىز ادەبيەتى» پانىنەن ۇستازعا ەمتيحان تاپسىردىق. بيلەتتەگى سۇراق ايتىس تۋرالى ەكەن. مەكتەپتى جاڭادان ءبىتىرىپ بارعان مەن سونىڭ الدىندا عانا وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسى اقىندارىنىڭ ايتىسى جونىندە اقىن ومارباي مالقاروۆتىڭ العىسوزىمەن شىمكەنتتەن شىققان كىتاپتى وقىپ شىققان بولاتىنمىن. سولاردىڭ ىشىندە شىمكەنت قالاسىنىڭ اقىنى كوپباي وماروۆ پەن كەنتاۋ قالاسىنىڭ اقىنى جەلەۋ جاقىپوۆتىڭ ايتىسى ەسىمدە قالىپتى. ولاي بولاتىن سەبەبى, مەن ورتا مەكتەپتە سول كەنتاۋ قالاسىنا قاراستى اششىساي كەنىشىندە وقىدىم. بۇل شاحتەرلەردىڭ قۇتتى مەكەنى, كەشەگى ۇلى وتان سوعىسىندا جاۋعا اتىلعان ون وقتىڭ جەتەۋىن بەرگەن اتاقتى ءوندىرىس ورنى. ال ايتىس اقىنى جەلەۋ جاقىپوۆ بولسا سول اششىساي كەنىشىندە تۇرادى, كورىپ, ناسيحات تەرمەلەرىن تالاي تىڭداعان ادامىم. قاريالارعا تاڭدى تاڭعا ۇرىپ, قيسسا, داستاندار ايتىپ بەرەتىن.
كوپباي وماروۆ بولسا دا وبلىستىڭ باس ايتىس اقىنى. جەلەۋ كوكەمىزدى قىسپاققا الىپ, قاتتى ساستىرسا كەرەك. «تەگىن ادام تاز بولا ما؟» دەمەكشى, ولەڭ قونعان جان ەمەس پە, جەڭىلىپ بارا جاتقانىن سەزگەن جەلەۋ اقىن تابان استىندا وبلىس ورتالىعى – شىمكەنت قالاسىندا اۋىز سۋدىڭ جەتىسپەيتىندىگى ەسىنە ءتۇسىپ:
كوزىممەن كورىپ تۇردىم
تالاسقانىن,
جولى بوپ كەتىپ جاتتى ءالى اسقاننىڭ.
شاراپات دەگەن كەلىن قارۋلى ەكەن,
شەلەگىن لاقتىرادى جاناسقاننىڭ –
دەپ سۋىرىپ سالىپتى.
مەنىڭ مىنا جاۋابىمدى ەستىگەن ماكەڭ ريزا بولىپ, كوزىنەن جاس اققانشا ك ۇلىپ, سىناق كىتاپشاما جوعارى باعا قويىپ بەردى. قوشتاسىپ, كەتەرىمدە ماعان:
– سەنىڭ اۋدانىڭنىڭ «سوزاق» دەگەن سوۆحوزىندا مەنىڭ مايدانداس دوسىم وماربەك دۇيسەنبەكوۆ تۇرادى. مۇمكىندىگىڭ بولىپ جاتسا, سالەم بەرىپ, اعاڭمەن تانىسىپ, مەنەن دۇعاي سالەم ايتارسىڭ, – دەدى.
– جارايدى, اعاي.
كورمەككە, بىلمەككە قۇشتار جاس كەزىمىز. اۋىلعا كەلىپ, اۋناپ-قۋناپ, اتا-انامىز بەن تۋعان-تۋىسقان, قۇربى-قۇرداستارىمىزدى كورىپ, ماۋقىمىز باسىلعان سوڭ, ۇلى ۇستازدىڭ مايدانداس دوسىن كورىپ, سالەم بەرىپ, تانىسۋ نيەتىمەن جولعا شىقتىق.
ءبىر كەزدەرى اۋدان ورتالىعى بولعان سوزاق اۋىلى وزبەك, قازاعى ارالاس ءىرى ەلدى مەكەن ەكەن. مەن ىزدەپ كەلە جاتقان وماربەك اۋداندىق ىشكى ىستەر ءبولىمىنىڭ اعا كاپيتان شەنىندەگى ۋچاسكەلىك ينسپەكتورى قىزمەتىندە كورىنەدى. ەلگە سىيلى, ءار ءىستى اقىلمەن شەشەتىن, ءسوزى ءۋالى, اقكوڭىل, اڭگىمەشىل جان بولىپ شىقتى. مالىك اعانىڭ سالەمىن الا كەلگەنىمدى ەستىگەندە ابدەن ريزا بولىپ, قاتتى تولقىدى.
– نەسىن ايتاسىڭ, مالىك دەگەن ناعىز ازامات قوي. ۇلكەن باسىمەن ءبىر كەزدەگى مايدانداس دوسىن ۇمىتپاي, ءالى كۇنگە دەيىن حابارلاسىپ تۇرادى. ءار مەرەكە قارساڭىندا جەدەلحات سالىپ, قۇتتىقتاۋىن جولدايدى, – دەگەن اعا ماعان مالىك عابدۋلليننىڭ وزىنە جازعان ءبىر توپ حاتتارىن سول جولى كورسەتكەن بولاتىن. «ەشتەن كەش جاقسى» دەگەندەي, ولاردى كوپشىلىككە تانىستىرۋدىڭ ءساتى كەيىنىرەك تۇسكەندىگىن ءسوزىمىزدىڭ باسىندا ايتىپ كەتتىك.
ومەكەڭ سول جولى ەركىن كوسىلىپ, اڭگىمە تيەگىن ودان ءارى اعىتتى.
– ءوزىڭ تاريحتان بىلەسىڭ, ماكەڭ 1941-1946 جىلدارى كەڭەس اسكەرىنىڭ گەنەرال ي.پانفيلوۆ باستاعان داڭقتى 8-گۆارديا ديۆيزياسى ساپىندا بولىپ, ۇلى وتان سوعىسىنا قاتىستى. ونىڭ ۇلى وتان سوعىسىنداعى ەرلىك داڭقى بۇكىل وداققا ايگىلى بولدى. باتىردىڭ بۇل ەرلىگى العاش رەت بەلگىلى جازۋشى ب.پولەۆويدىڭ «پراۆدادا» جاريالانعان «ەپوستىڭ تۋى» اتتى وچەركىندە باياندالدى.
م.عابدۋلليننىڭ كوركەم شىعارماداعى تىرناقالدى تۋىندىلارى ديۆيزيالىق, مايداندىق گازەتتەردە جاريالاندى. «مەنىڭ مايدانداس دوستارىم», «التىن جۇلدىز», «مايدان وچەركتەرى», «سۇراپىل جىلدار» اتتى كىتاپتارىنا ەنگەن اڭگىمە, وچەركتەرىندە جازۋشى مايدان ءومىرىن سۋرەتتەپ, جاۋىنگەر تۇلعاسىن, كەڭەس وكىمەتى ادامدارىنىڭ ۇلى وتان سوعىسى كەزىندەگى قاھارماندىق بەينەسىن سۋرەتتەدى.
– ايتپاقشى, سەن مەنىڭ م.عابدۋلليننىڭ كوركەم شىعارماسىنداعى كەيىپكەرى ەكەنىمدى بىلەسىڭ بە؟ بىلمەسەڭ – ءبىلىپ قوي, ول قازىر مىنا سەنىڭ قارسى الدىڭدا وتىر.
وسىنى ايتىپ, وماربەك كوكە راحاتتانىپ ك ۇلىپ الدى...
الماتىعا كەلگەن سوڭ مالىك اعانىڭ نەگىزگى قىزمەت اتقاراتىن ورنى – سول كەزدەگى قازاق كسر عىلىم اكادەمياسىنىڭ م.و.اۋەزوۆ اتىنداعى ادەبيەت جانە ونەر ينستيتۋتى فولكلور بولىمىنە (عالىم اعا اتالعان ءبولىمنىڭ مەڭگەرۋشىسى ەكەن) كەلىپ, مايدانداس دوسىنىڭ سالەمىن جەتكىزدىم...
ايتقاندايىن, مالىك اعا ادام جانىنىڭ كەرەمەت پسيحولوگى ەدى. وعان مىنا ءبىر جايدى دالەل رەتىندە ايتايىن. كۋرسىمىزدا سەمەي جاقتىڭ اسەم ارۋ قىزى بىرگە وقىدى. سول قىز ءبىر كۇنى لەكتسياعا شاشىن جايىپ كەلدى. (قازىرگى كەزدە بۇل ۇيرەنشىكتى, قالىپتى كورىنىس قوي). وزىنە جاراسىپ-اق تۇر. سوندىقتان وعان نازار اۋدارعان ەشكىم بولمادى. ادەتتەگىدەي كەزەكتى ءدارىسىن وقۋعا اۋديتورياعا كىرگەن ۇستازىمىز ستۋدەنتتەردى كوزىمەن ءبىر شولىپ الدى دا, قۇلاققا جاعىمدى ۇنىمەن ءسوزىن باستاپ كەتتى. قامىردان قىل سۋىرعانداي ەتىپ, جىمىن بىلدىرمەي, ءبىر وقيعانى بايانداي كەلە, ادەتتە قازاقتىڭ داستۇرىندە ەرى دۇنيەدەن وزعان ايەلدەر سول ءبىر قارالى كۇندەردە شاشىن جايىپ جىبەرىپ, جوقتايتىنىن قاپەرگە سالدى. ۇلى ۇستازدىڭ نەنى مەڭزەپ وتىرعانىن ءبارىمىزدىڭ دە ءىشىمىز سەزدى. ال بۇدان كەيىن ونى پسيحولوگ دەمەي كور!
ءساتى كەلىپ تۇرعاندا وسى جولداردىڭ جازىلۋىنا تىكەلەي سەبەپشى بولعان نياز ءىنىم جايلى دا از-كەم ايتىپ كەتكەننىڭ ارتىقتىعى بولماس دەپ ويلايمىن.
تەكتى اۋلەتتىڭ تۋماسى نياز دا بۇگىندە الپىستىڭ اسقارىن باعىندىرعان جاستاعى دەيتىن ەل اعاسى. تالاي باسشىلىق قىزمەتتەردىڭ باسىن قايىردى. ايتپاعىمىز – وسى نياز مالىك اعا عابدۋللين وتباسىنىڭ ءبىر مۇشەسىندەي بولىپ كەتكەن جان. ولاي دەيتىنىمىز – ول قازاقتىڭ اباي اتىنداعى مەملەكەتتىك پەداگوگيكالىق ينستيتۋتىنا وقۋعا تۇسكەن كەزدە مالىك عابدۋلليننىڭ ۇيىندە جاتىپ وقىدى, ونى وتباسى مۇشەلەرىنىڭ ءبارى دە جاقسى كوردى. ال مۇنى بىرەۋ بىلسە, ەكەۋ بىلمەس دەپ ايتىپ وتىرمىز.
جالپى, مالىك عابدۋللين جايلى كەزىندە كوپتەگەن قازاق اقىندارى وعان ارناپ ولەڭ-جىرلار شىعارعاندىعىنان حابارىمىز بار. الىستاعى اقمولا وبلىسى, زەرەندى اۋدانىنا قاراستى قويسالعان اۋىلىندا دۇنيەگە كەلگەن ول قازاق حالقىن دۇنيە جۇزىنە تانىتتى. جازۋشى, ادەبيەت زەرتتەۋشىسى, قوعام قايراتكەرى, فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور, كسرو پەداگوگيكا عىلىم اكادەمياسىنىڭ اكادەميگى, كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى, قازاق كسر-ءىنىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن عىلىم قايراتكەرى.
ءبىر باسىندا وسىنشاما اتاق, ابىرويى بولا تۇرا, ول ومىردە قاراپايىمدىلىعىنان ءبىر تانبادى, ادامدىق ارىنا قىلاۋداي داق تۇسىرمەي ءوتتى.
سوناۋ جەتپىسىنشى جىلداردىڭ باسىندا بىزگە فولكلوردان ءدارىس بەرىپ جۇرگەندە عالىم اعا ناعىز تولىسقان, كەمەلىنە كەلگەن شاعى, بار بولعانى ەلۋدىڭ تورتەۋىندەگى جاستا عانا ەكەن عوي بۇل كۇندەرى ويلاپ وتىرساق.
اڭىز اعا, ابىز اعا, ناعىز اعا ومىردەن وتكەن 1973 جىلى ءبىز ۋنيۆەرسيتەتتىڭ سوڭعى كۋرسىندا وقىپ جۇرگەن ەدىك. بۇكىل كۋرسىمىز بولىپ ۇستاز ولىمىنە قاتتى قايعىردىق. «اتتەڭ تاعى ءبىراز جىل ءومىر سۇرمەدى-اۋ, ەڭ بولماسا زەينەت جاسىنا جەتە الماي كەتتى-اۋ» دەپ پەندەاۋي وكىنىشپەن وزەگىمىز ورتەندى.
ءيا, ادام – ومىرگە كەلگەن قوناق. ءومىر – وتكىنشى. عۇمىر – قىسقا. اركىمگە ولشەپ بەرگەن ءومىر بار. اجال بىرەۋگە ەرتە, بىرەۋگە كەش كەلەدى. ول – تابيعات زاڭى. الايدا ء«ولدى دەۋگە بولا ما, ويلاڭدارشى, ولمەيتۇعىن ارتىنا ءسوز قالدىرعان» دەگەندى وسى مالىك عابدۋللين سەكىلدى اردا ازاماتتارعا ارناپ ايتسا كەرەك, ءسىرا.
وسىدان جارتى عاسىردان استام ۋاقىت بۇرىنعى جايلار ەسكە ءتۇسىپ, ومىرگە عاسىردا ءبىر كەلەتىن مالىك عابدۋللين ۇستازىمىز جايلى ءبىراز تولعاندىق بىلەم. انىعىندا, ول جازبامىزدىڭ تاقىرىبىنا شىعارعانىمىزداي, شىن مانىندەگى اڭىز ادام, ابىز ادام, ناعىز ادام ەدى.
ويىمىزدى ويشىل اقىن شاكارىم قۇدايبەردى ۇلىنىڭ مىنا ءبىر ولەڭ جولدارىمەن تۇيىندەگەندى ءجون كوردىك:
قايتادان قايىرىلىپ قاۋىمعا كەلمەيسىڭ,
بارىڭدى, ءنارىڭدى تىرلىكتە بەرگەيسىڭ.
عيبرات الار ارتىڭدا ءىز قالدىرساڭ,
شىن باقىت – وسىنى ۇق, ماڭگىلىك ولمەيسىڭ.
سول ماڭگى ولمەيتىندەردىڭ قاتارىندا ءسىز دە بارسىز, اياۋلى ۇستاز. قالدىرعان عيبراتىڭىز ماڭگى ۇرپاقتار زەردەسىندە.
كارىباي امزە ۇلى,
م.عابدۋلليننىڭ 70-جىلدارداعى شاكىرتى, زەينەتكەر
تۇركىستان وبلىسى
