رۋحانيات • 13 قازان، 2021

مالىك عابدۋللين جايلى ءبىر ۇزىك سىر

603 رەت كورسەتىلدى

مەزگىل ۇستىمىزدەگى جىلدىڭ وتكەن ماۋ­سىم ايىنىڭ باس كەزى بولاتىن. ءتۇس الە­تىندە سىيلاس ءىنىم ءنيازالى دۇيسەنبەك تەلەفون شالدى. وكشەمىزدى باسىپ كەلە جاتقان باۋىرىمدى ادەبيەت پەن ونەرگە ءبىرتابان جاقىندىعى ءۇشىن قۇرمەت تۇتامىن. قاشاندا جازۋ-سىزۋعا بەيىمى بار جاندارعا جاقىن جۇرەدى. وزىندىك ويى مەن پىكىرى قالىپتاسقان ورەلى ازامات.

– قازاقتىڭ اياۋلى دا ءبىرتۋار ۇلى مالىك عابدۋللين اعا ۇلتقا ورتاق تۇلعا ەكەندىگى داۋ تۋدىرماس شىندىق. ول كىسى مەنىڭ اكەم وماربەك دۇيسەنبەكوۆتىڭ مايدانداس دوسى ەكەندىگىن ءسىز جاقسى بىلەسىز عوي. ونىڭ ۇستىنە ۋنيۆەرسيتەتتە ءدارىسىن تىڭداعان شاكىرتىسىز. سول كىسى جايلى قالام تارتۋعا قالاي قارايسىز؟ – دەدى.

ورىندى ۋاجگە توقتاماسقا بولا ما، ۇسى­نىستى قۇپ الدىق.

نياز ءىنىمنىڭ ايتاتىنىنداي بار، كەزىندە وسى جولداردىڭ اۆتورى ەلىمىزدىڭ باس باسىلىمى «Egemen Qazaqstan» گازەتىنە «مالىك عابدۋلليننىڭ حاتتارى» دەگەن كولەمدى ماتەريال جازعان بولاتىن. كەيىننەن مالىك اعانىڭ سىيلاس دوسى جايلى «وماربەكتەي ەر قايدا؟..» اتتى جازبا دۇنيەگە كەلدى. ماماندىعى تاريحشى ءارى ادەبيەت پەن ونەردىڭ جاناشىرى نياز ءىنىمىزدىڭ ارحيۆىندە مالىك عابدۋللين اعانىڭ كەزىندە وماربەكتەي مايدانداس دوسىنا جازعان حاتتارى باعا جەتپەس قازىنا رەتىندە ءالى كۇنگە دەيىن ساقتاۋلى تۇر.

ەندىگى جەردە اڭگىمەمىزدىڭ باستى كەيىپكەرى مالىك عابدۋللينگە قايتىپ ورالايىق.

... بۇگىندە تاريحقا اينالعان سوناۋ مىڭ دا توعىز ءجۇز الپىس توعىزىنشى جىلى قوڭىر كۇزدە سول كەزدەگى س.م.كيروۆ اتىنداعى قا­زاق مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ جۋرناليستيكا فاكۋلتەتىنىڭ ستۋدەنتى اتانعان شاق ەدى. البىرت جاسپىز، ءبارىن بىلۋگە قۇشتارمىز. قابىرعاعا ىلىنگەن ساباق كەستەسىندەگى: «قازاق حالقىنىڭ اۋىز ادەبيەتى» كۋرسى. ءدارىس وقۋشى مالىك عابدۋللين» دەگەن سوزگە كوزىمىز ءتۇستى. ءبىز ءۇشىن ول اڭىز ادام، اتىنا سىرتتاي قا­نىق بولعانىمىزبەن، بۇرىن جۇزدەسپەگەن كىسىمىز. ءبىر كورمەككە اسىعا كۇتتىك. قانداي ادام ەكەن؟..

بەلگىلەنگەن ۋاقىتتا اۋديتورياعا جارا­سىم­دى كيىنگەن، ءجۇزى جىلى، جانارى ويلى پروفەسسور كىرىپ كەلدى. سىپايى سالەمدەسىپ، پورتفەلىن ۇستەلگە قويىپ، ورىندىققا جاي­عاس­تى. جۋرنالدى اشىپ، ارقايسىمىزبەن اسىق­­پاي، جەكە-جەكە تانىسىپ شىقتى. قايدان كەل­­گەنىمىزدى، وتباسى مۇشەلەرىن سۇراستىردى.

بارىنەن بۇرىن، سونشاما اتاقتى ادامنىڭ قاراپايىمدىلىعى ەرەكشە تاڭعالدىردى. ءوزى­نىڭ بالاسىنداي، ءتىپتى نەمەرەسىندەي شاكىرت­تە­رىنە «ايەكە، ساكە، باكە» دەپ سويلەيدى. نەتكەن كىشىپەيىلدىلىك دەسەڭىزشى!

سول ءبىرىنشى كۋرستىڭ اياعىندا، جازعا سا­لىم «قازاق حالقىنىڭ اۋىز ادەبيەتى» پانىنەن ۇستازعا ەمتيحان تاپسىردىق. بيلەتتەگى سۇراق ايتىس تۋرالى ەكەن. مەكتەپتى جاڭادان ءبىتى­رىپ بارعان مەن سونىڭ الدىندا عانا وڭتۇس­تىك قازاقستان وبلىسى اقىندارىنىڭ ايتىسى جونىندە اقىن ومارباي مالقاروۆتىڭ العىسوزىمەن شىمكەنتتەن شىققان كىتاپتى وقىپ شىققان بولاتىنمىن. سولاردىڭ ىشىن­دە شىمكەنت قالاسىنىڭ اقىنى كوپباي وما­روۆ پەن كەنتاۋ قالاسىنىڭ اقىنى جەلەۋ جاقى­پوۆتىڭ ايتىسى ەسىمدە قالىپتى. ولاي بولاتىن سەبەبى، مەن ورتا مەكتەپتە سول كەنتاۋ قالا­سىنا قاراستى اششىساي كەنىشىندە وقىدىم. بۇل شاحتەرلەردىڭ قۇتتى مەكەنى، كەشەگى ۇلى وتان سوعىسىندا جاۋعا اتىلعان ون وقتىڭ جە­تەۋىن بەرگەن اتاقتى ءوندىرىس ورنى. ال ايتىس اقىنى جەلەۋ جاقىپوۆ بولسا سول اششىساي كەنىشىندە تۇرادى، كورىپ، ناسيحات تەرمەلەرىن تالاي تىڭداعان ادامىم. قاريالارعا تاڭدى تاڭعا ۇرىپ، قيسسا، داستاندار ايتىپ بەرەتىن.

كوپباي وماروۆ بولسا دا وبلىستىڭ باس ايتىس اقىنى. جەلەۋ كوكەمىزدى قىسپاققا الىپ، قاتتى ساستىرسا كەرەك. «تەگىن ادام تاز بولا ما؟» دەمەكشى، ولەڭ قونعان جان ەمەس پە، جەڭىلىپ بارا جاتقانىن سەزگەن جەلەۋ اقىن تابان استىندا وبلىس ورتالىعى – شىمكەنت قالاسىندا اۋىز سۋدىڭ جەتىسپەيتىندىگى ەسىنە ءتۇسىپ:

كوزىممەن كورىپ تۇردىم

تالاسقانىن،

جولى بوپ كەتىپ جاتتى ءالى اسقاننىڭ.

شاراپات دەگەن كەلىن قارۋلى ەكەن،

شەلەگىن لاقتىرادى جاناسقاننىڭ –

دەپ سۋىرىپ سالىپتى.

مەنىڭ مىنا جاۋابىمدى ەستىگەن ماكەڭ ريزا بولىپ، كوزىنەن جاس اققانشا ك ۇلىپ، سى­ناق كىتاپشاما جوعارى باعا قويىپ بەردى. قوش­تاسىپ، كەتەرىمدە ماعان:

– سەنىڭ اۋدانىڭنىڭ «سوزاق» دەگەن سوۆ­حو­زىندا مەنىڭ مايدانداس دوسىم وماربەك دۇي­سەنبەكوۆ تۇرادى. مۇمكىندىگىڭ بولىپ جاتسا، سالەم بەرىپ، اعاڭمەن تانىسىپ، مەنەن دۇعاي سالەم ايتارسىڭ، – دەدى.

– جارايدى، اعاي.

كورمەككە، بىلمەككە قۇشتار جاس كەزىمىز. اۋىلعا كەلىپ، اۋناپ-قۋناپ، اتا-انامىز بەن تۋ­عان-تۋىسقان، قۇربى-قۇرداستارىمىزدى كو­رىپ، ماۋقىمىز باسىلعان سوڭ، ۇلى ۇستازدىڭ مايدانداس دوسىن كورىپ، سالەم بەرىپ، تانىسۋ نيەتىمەن جولعا شىقتىق.

ءبىر كەزدەرى اۋدان ورتالىعى بولعان سوزاق اۋىلى وزبەك، قازاعى ارالاس ءىرى ەلدى مەكەن ەكەن. مەن ىزدەپ كەلە جاتقان وماربەك اۋدان­دىق ىشكى ىستەر ءبولىمىنىڭ اعا كاپيتان شەنىندەگى ۋچاسكەلىك ينسپەكتورى قىزمەتىن­دە كورىنەدى. ەلگە سىيلى، ءار ءىستى اقىلمەن شەشەتىن، ءسوزى ءۋالى، اقكوڭىل، اڭگىمەشىل جان بولىپ شىقتى. مالىك اعانىڭ سالەمىن الا كەل­گەنىمدى ەستىگەندە ابدەن ريزا بولىپ، قاتتى تولقىدى.

– نەسىن ايتاسىڭ، مالىك دەگەن ناعىز ازامات قوي. ۇلكەن باسىمەن ءبىر كەزدەگى مايدانداس دوسىن ۇمىتپاي، ءالى كۇنگە دەيىن حابارلاسىپ تۇرادى. ءار مەرەكە قارساڭىندا جەدەلحات سالىپ، قۇتتىقتاۋىن جولدايدى، – دەگەن اعا ماعان مالىك عابدۋلليننىڭ وزىنە جازعان ءبىر توپ حاتتارىن سول جولى كورسەتكەن بولاتىن. «ەشتەن كەش جاقسى» دەگەندەي، ولاردى كوپشىلىككە تانىس­تىرۋدىڭ ءساتى كەيىنىرەك تۇسكەندىگىن ءسوزى­مىزدىڭ باسىندا ايتىپ كەتتىك.

ومەكەڭ سول جولى ەركىن كوسىلىپ، اڭگىمە تيە­گىن ودان ءارى اعىتتى.

– ءوزىڭ تاريحتان بىلەسىڭ، ماكەڭ 1941-1946 جىلدارى كەڭەس اسكەرىنىڭ گەنەرال ي.پان­فيلوۆ باستاعان داڭقتى 8-گۆارديا ديۆيزياسى ساپىندا بولىپ، ۇلى وتان سوعىسىنا قا­تىستى. ونىڭ ۇلى وتان سوعىسىنداعى ەر­لىك داڭقى بۇكىل وداققا ايگىلى بولدى. باتىر­دىڭ بۇل ەرلىگى العاش رەت بەلگىلى جازۋشى ب.پولە­ۆويدىڭ «پراۆدادا» جاريالانعان «ەپوستىڭ تۋى» اتتى وچەركىندە باياندالدى.

م.عابدۋلليننىڭ كوركەم شىعارماداعى تىر­ناقالدى تۋىندىلارى ديۆيزيالىق، ماي­دان­دىق گازەتتەردە جاريالاندى. «مەنىڭ ماي­دانداس دوستارىم»، «التىن جۇلدىز»، «ماي­دان وچەركتەرى»، «سۇراپىل جىلدار» ات­تى كىتاپ­تارىنا ەنگەن اڭگىمە، وچەركتەرىندە جازۋ­شى مايدان ءومىرىن سۋرەتتەپ، جاۋىنگەر تۇلعا­سىن، كەڭەس وكىمەتى ادامدارىنىڭ ۇلى وتان سوعىسى كەزىندەگى قاھارماندىق بەينەسىن سۋرەتتەدى.

– ايتپاقشى، سەن مەنىڭ م.عابدۋلليننىڭ كوركەم شىعارماسىنداعى كەيىپكەرى ەكەنىمدى بىلەسىڭ بە؟ بىلمەسەڭ – ءبىلىپ قوي، ول قازىر مىنا سەنىڭ قارسى الدىڭدا وتىر.

وسىنى ايتىپ، وماربەك كوكە راحاتتانىپ ك ۇلىپ الدى...

الماتىعا كەلگەن سوڭ مالىك اعانىڭ نەگىزگى قىزمەت اتقاراتىن ورنى – سول كەزدەگى قازاق كسر عىلىم اكادەمياسىنىڭ م.و.اۋەزوۆ اتىن­داعى ادەبيەت جانە ونەر ينستيتۋتى فولك­لور بولىمىنە (عالىم اعا اتالعان ءبولىم­نىڭ مەڭگەرۋشىسى ەكەن) كەلىپ، مايدانداس دوسى­نىڭ سالەمىن جەتكىزدىم...

ايتقاندايىن، مالىك اعا ادام جانىنىڭ كەرەمەت پسيحولوگى ەدى. وعان مىنا ءبىر جايدى دالەل رەتىندە ايتايىن. كۋرسىمىزدا سە­مەي جاقتىڭ اسەم ارۋ قىزى بىرگە وقىدى. سول قىز ءبىر كۇنى لەكتسياعا شاشىن جا­يىپ كەل­دى. (قازىرگى كەزدە بۇل ۇيرەنشىكتى، قالىپ­تى كورىنىس قوي). وزىنە جاراسىپ-اق تۇر. سون­دىق­تان وعان نازار اۋدارعان ەشكىم بولمادى. ادەتتەگىدەي كەزەكتى ءدارىسىن وقۋعا اۋدي­تو­رياعا كىرگەن ۇستازىمىز ستۋدەنتتەردى كوزى­مەن ءبىر شولىپ الدى دا، قۇلاققا جاعىمدى ۇنى­مەن ءسوزىن باس­تاپ كەتتى. قامىردان قىل سۋىر­عانداي ەتىپ، جى­مىن بىلدىرمەي، ءبىر وقي­عانى بايانداي كەلە، ادەتتە قازاقتىڭ داستۇ­رىن­دە ەرى دۇنيەدەن وزعان ايەلدەر سول ءبىر قارالى كۇندەردە شاشىن جا­يىپ جىبەرىپ، جوق­تايتىنىن قاپەرگە سالدى. ۇلى ۇستازدىڭ نەنى مەڭزەپ وتىرعانىن ءبارىمىزدىڭ دە ءىشىمىز سەزدى. ال بۇدان كەيىن ونى پسيحولوگ دەمەي كور!

ءساتى كەلىپ تۇرعاندا وسى جولداردىڭ جازىلۋىنا تىكەلەي سەبەپشى بولعان نياز ءىنىم جايلى دا از-كەم ايتىپ كەتكەننىڭ ارتىقتىعى بولماس دەپ ويلايمىن.

تەكتى اۋلەتتىڭ تۋماسى نياز دا بۇگىن­دە الپىستىڭ اسقارىن باعىندىرعان جاس­تاعى دەيتىن ەل اعاسى. تالاي باسشىلىق قىزمەت­تەردىڭ باسىن قايىردى. ايتپاعىمىز – وسى نياز مالىك اعا عابدۋللين وتباسىنىڭ ءبىر مۇشەسىندەي بولىپ كەتكەن جان. ولاي دەي­تىنىمىز – ول قازاقتىڭ اباي اتىنداعى مەملە­كەتتىك پەداگوگيكالىق ينستيتۋتىنا وقۋعا تۇسكەن كەزدە مالىك عابدۋلليننىڭ ۇيىندە جاتىپ وقىدى، ونى وتباسى مۇشەلەرىنىڭ ءبارى دە جاقسى كوردى. ال مۇنى بىرەۋ بىلسە، ەكەۋ بىلمەس دەپ ايتىپ وتىرمىز.

جالپى، مالىك عابدۋللين جايلى كەزىندە كوپتەگەن قازاق اقىندارى وعان ارناپ ولەڭ-جىرلار شىعارعاندىعىنان حابارىمىز بار. الىستاعى اقمولا وبلىسى، زەرەندى اۋدانى­نا قاراستى قويسالعان اۋىلىندا دۇنيەگە كەل­گەن ول قازاق حالقىن دۇنيە جۇزىنە تانىت­تى. جا­زۋشى، ادەبيەت زەرتتەۋشىسى، قوعام قاي­رات­كەرى، فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى، پروفەسسور، كسرو پەداگوگيكا عىلىم اكادەمياسىنىڭ اكادەميگى، كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى، قازاق كسر-ءىنىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن عىلىم قايراتكەرى.

ءبىر باسىندا وسىنشاما اتاق، ابىرويى بولا تۇرا، ول ومىردە قاراپايىمدىلىعىنان ءبىر تان­بادى، ادامدىق ارىنا قىلاۋداي داق تۇسىرمەي ءوتتى.

سوناۋ جەتپىسىنشى جىلداردىڭ باسىندا بىزگە فولكلوردان ءدارىس بەرىپ جۇرگەندە عا­لىم اعا ناعىز تولىسقان، كەمەلىنە كەلگەن شا­عى، بار بولعانى ەلۋدىڭ تورتەۋىندەگى جاس­تا عانا ەكەن عوي بۇل كۇندەرى ويلاپ وتىرساق.

اڭىز اعا، ابىز اعا، ناعىز اعا ومىردەن وتكەن 1973 جىلى ءبىز ۋنيۆەرسيتەتتىڭ سوڭعى كۋرسىندا وقىپ جۇرگەن ەدىك. بۇكىل كۋرسىمىز بولىپ ۇستاز ولىمىنە قاتتى قايعىردىق. «اتتەڭ تاعى ءبىراز جىل ءومىر سۇرمەدى-اۋ، ەڭ بولماسا زەينەت جاسىنا جەتە الماي كەتتى-اۋ» دەپ پەندەاۋي وكىنىشپەن وزەگىمىز ورتەندى.

ءيا، ادام – ومىرگە كەلگەن قوناق. ءومىر – وتكىنشى. عۇمىر – قىسقا. اركىمگە ولشەپ بەرگەن ءومىر بار. اجال بىرەۋگە ەرتە، بىرەۋگە كەش كە­لەدى. ول – تابيعات زاڭى. الايدا ء«ولدى دەۋ­گە بولا ما، ويلاڭدارشى، ولمەيتۇعىن ارتىنا ءسوز قال­دىرعان» دەگەندى وسى مالىك عابدۋللين سە­كىلدى اردا ازاماتتارعا ارناپ ايتسا كەرەك، ءسىرا.

وسىدان جارتى عاسىردان استام ۋاقىت بۇرىنعى جايلار ەسكە ءتۇسىپ، ومىرگە عاسىر­دا ءبىر كەلەتىن مالىك عابدۋللين ۇستازى­مىز جايلى ءبىراز تولعاندىق بىلەم. انى­عىندا، ول جازبامىزدىڭ تاقىرىبىنا شىعار­عانىمىزداي، شىن مانىندەگى اڭىز ادام، ابىز ادام، ناعىز ادام ەدى.

ويىمىزدى ويشىل اقىن شاكارىم قۇداي­بەر­دى ۇلىنىڭ مىنا ءبىر ولەڭ جولدارىمەن تۇيىندەگەندى ءجون كوردىك:

قايتادان قايىرىلىپ قاۋىمعا كەلمەيسىڭ،

بارىڭدى، ءنارىڭدى تىرلىكتە بەرگەيسىڭ.

عيبرات الار ارتىڭدا ءىز قالدىرساڭ،

شىن باقىت – وسىنى ۇق، ماڭگىلىك ولمەيسىڭ.

سول ماڭگى ولمەيتىندەردىڭ قاتارىندا ءسىز دە بارسىز، اياۋلى ۇستاز. قالدىرعان عيبرا­تى­ڭىز ماڭگى ۇرپاقتار زەردەسىندە.

 

كارىباي امزە ۇلى،

م.عابدۋلليننىڭ 70-جىلدارداعى شاكىرتى، زەينەتكەر

 

تۇركىستان وبلىسى

سوڭعى جاڭالىقتار

الماتى تۇرعىندارى سۋسىز قالدى

ايماقتار • بۇگىن، 15:57

كانەلونى اۋىر شايقاس كۇتىپ تۇر

كاسىپقوي بوكس • بۇگىن، 12:18

ۇقساس جاڭالىقتار