قازاقستان • 13 قازان، 2021

شەجىرەلى قۇجاتتار شاڭىراعى

66 رەت كورسەتىلدى

تاۋەلسىزدىك تاڭى اتقاننان بەرى، تاريح قويناۋىنداعى شەجىرەلى دەرەكتەردىڭ شىمىلدىعى ءتۇرىلدى. مۇنى ماقتانىشپەن ايتۋعا بولادى. وتانىمىزدىڭ وتىزجىلدىق بەلەسىندە ارحيۆ سالاسى ايتارلىقتاي العا جىلجىپ، كەڭەس يدەولوگياسىنىڭ قازانىندا كۇيگەن قايماقتارىمىزدى قايتا اقتادى. ونى – ءبىر دەڭىز. ەكىنشىدەن ەسكى قۇجاتتارعا جان ءبىتىرىپ، جاڭارتىپ، رەستاۆراتسيا جۇمىستارى جۇرگىزىلدى. ول ول ما، اقپاراتتاردى تسيفرلى فورماتقا كوشىرىپ، زامانعا ساي قام-قارەكەت قىلدى. زاماناۋي تەحنيكالىق قۇرال-جابدىقتاردىڭ كومەگىمەن بوياۋى وشكەن مالىمەتتەردىڭ ماڭىزىن كىلكىپ الدى. ەندىگى اڭگىمە، ساياسي قۋعىن-سۇرگىن قۇرباندارىن تولىق اقتاپ الۋ.

ارحيۆ سالاسى جايلى ايت­قاندا الدىمەن «ارحيۆ-2025» باعدارلاماسى ەسكە تۇسەدى. ەل­با­سى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ « ۇلى دالانىڭ جەتى قىرى» اتتى ماقا­لاسىندا ۇلت مۇراعاتىن ۇلىق­تاۋ كەرەكتىگىن جەتكىزگەن ەدى. «بابالارىمىزدىڭ ءومىرى مەن ولار­دىڭ عاجاپ وركەنيەتى جونىن­دەگى كوپتەگەن دەرەكتى قۇ­جات، ءالى دە بولسا، عىلىمي اينا­لىمعا تۇسكەن جوق. سوندىقتان ەجەلگى داۋىردەن قازىرگى زامانعا دەيىنگى كەزەڭدى قامتيتىن بار­لىق وتاندىق جانە شەتەلدىك مۇراعاتتار دۇنيەسىنە ەلەۋلى، ىرگەلى زەرتتەۋلەر جۇرگىزۋ ءۇشىن «ارحيۆ-2025» جەتىجىل­دىق باعدارلاماسىن جاساۋىمىز قا­جەت دەپ سانايمىن» دەپ، ۇكى­مەتكە تاپسىرما بەرگەن بولا­تىن. بۇل – دەرەكتەردى اشەيىن جيناقتاۋ ەمەس، قالىڭ جۇرتشى­لىققا قولجەتىمدى بولۋى ءۇشىن تسيفرلى فورماتقا كوشىرۋ ءارى ويلى جاسقا وتانشىلدىق تاربيە بەرۋ دەگەن ءسوز.

ەندى وسى ەكى كريتەري شەڭ­بەرىندە ءسوز قاۋزايىقشى. بۇ­گىندە مادەنيەت جانە سپورت مي­نيسترلىگى شاما-شارقىنشا ار­حيۆ سالاسىندا تىڭ جوبالار جۇزەگە اسىرىپ كەلەدى. سونىڭ ءبىرى – مۇراعات مەكەمەلەرىنىڭ تەحنيكالىق قۇرىلىمىن جانداندىرۋ. بۇل تۇستا ءبىرىنشى بولىپ ويعا نۇر-سۇلتان قالاسى مەملەكەتتىك ءارحيۆى ورالادى. شيرەك عاسىردى ارتقا تاستاعان شەجىرەلى شاڭىراقتىڭ جەتكەن جەتىستىگى ەداۋىر. بۇل شاڭ باس­قان ارحيۆتەر ەمەس، توزاڭنان ارىل­عان دەرەككە باي، زاماناۋي تەح­نولوگياعا بەيىم عىلىمي وردا.

«بۇل مەكەمە قازاقستاننىڭ ارحيۆ قىزمەتىنىڭ كوشباس­شى­لارىنىڭ ءبىرى رەتىندە، ارحيۆتانۋ عىلىمىن دامىتۋدا جانە مەم­لەكەتتىك باعدارلامالاردى جۇزەگە اسىرۋدا جەتەكشى ءرول ات­قارۋدا. عىلىمي قۇندىلىقتاردى مەڭگەرگەن ۇجىم ەلىمىزدىڭ يگىلىگى ءۇشىن ايانباي ەڭبەك ەتىپ، كاسىبي شەبەرلىگىن كورسەتىپ كەلەدى. بۇ­گىندە نۇر-سۇلتان قالاسى اكىمى­نىڭ قولداۋىمەن ەرەكشە قۇ­رىل­عىلاردى يەلەندىك. بۇل قا­زاق­ستاندا ءبىزدىڭ مەكەمەدە عانا بار. 1920-1930 جىلعى قۇجات­تار­دى قايتا جاڭعىرتىپ جاتىر­مىز. قۇجاتتارداعى اقپارات­تاردىڭ جويىلىپ كەتپەۋى ءۇشىن بار كۇش-جىگەرىمىزدى سالۋدامىز. رەستاۆراتسيالاۋعا ارنالعان سوڭ­عى ۇلگىدەگى اپپاراتتار وسىندا ورنالاسقان. ۇلت مۇددەسى ءۇشىن قاجىماي ەڭبەك ەتىپ كەلە جاتىرمىز»، دەيدى قالالىق ارحيۆ ديرەكتورى مەيرام بەكتەمباەۆ.

وسى كۇنى 2 قورعا جانە 179 قۇجاتقا رەستاۆراتسيا جۇمىس­تارى جۇرگىزىلگەن ەكەن. ۇجىم جۇ­مىستى ودان ءارى ىلگەرىلەتۋ ءۇشىن 2018 جىلدان بەرى وزىندە بار مامانداردىڭ ءبىلىمىن جەتىل­دىرۋگە كۇش سالىپ كەلەدى. قىزمەت­كەرلەر ماسكەۋدەگى قۇجاتتاما جانە مۇراعاتتانۋ ماماندىعى بو­يىنشا ارنايى ۋنيۆەرسيتەتتەردەن قاشىقتان ءبىلىم الۋدا.

شىنىندا 1995 جىلى قا­لالىق مەملەكەتتىك ءارحيۆتىڭ قۇ­رى­لۋى استانانىڭ الماتىدان اقمولاعا اۋىسۋىمەن بايلانىس­تى بولدى. سول ۋاقىتتا جاس مەم­لە­كەتىمىزدىڭ الدىندا ورتا­لىق ازيا ايماعىندا ەكونوميكا مەن ساياساتتىڭ درايۆەرى بولۋ مىندەتى تۇردى. تاريحي پروتسەس­تەردى قايتا قاراستىرماي، بۇل مۇم­كىن ەمەس ەدى. ەلوردانىڭ ارقا توسىنە قونىس اۋدارۋى ەلىمىز­دىڭ وركەندەۋىنە جول اشتى. مۇرا­عاتتاعى 40 قور قالانىڭ رۋحاني ومىرىنە تىرەك بولدى.

ەلوردا دامۋىنىڭ تۇراقتى ديناميكاسىنا قالا ارحيۆىندەگى قوردالى قۇجاتتار كوپ سەپتىگىن تيگىزدى. بۇگىندە ەلوردانىڭ مۇرا­عات قورى 19 ەسەگە وسكەن. 1915 جىل­دان باستاپ ساقتالعان بىرەگەي قۇجاتتار بار. ولار قازاق جانە ورىس تىلدەرىندە ۇسىنىلعان. حح عاسىردىڭ باسىنداعى اراب جازۋى، لاتىن جانە كيريلليتسا نەگىزىندە جازىلعان مازمۇندى جازبالار عالىمداردىڭ زەرتتەۋ ەڭبەكتەرىنە نەگىز بولىپ كەلەدى. اتاپ وتسەك، جەرگىلىكتى اتقا­رۋ كو­ميتەتتەرىنىڭ، «قوسشى» قا­زاق كەدەيلەرى وداعى كوميتەت­تەرىنىڭ، پوليتسيا جانە اسكەري كوميسسارياتتاردىڭ، ارنايى ماق­ساتتاعى بولىمشەلەردىڭ، ازىق-ت ۇلىك كوميتەتتەرىنىڭ قور­لارى، كەڭەس وكىمەتىن ورناتۋ پرو­تسەسىن، ونىڭ ىشىندە كۋلاك­تاردى يەلىكتەن شىعارۋ، ونەر­كاسىپتى مەملەكەت مەنشىگىنە الۋ، اقمولا وبلىسىنىڭ ساياسي، ەكو­نوميكالىق جانە مادەني ءومىرى تۋرالى قامتىلعان دەرەكتەر جەتەرلىك. ارقايسىسى جەكە تاقىرىپقا جۇك بولارلىقتاي ماڭىزعا يە. قۇجاتتاردىڭ كوپ قاباتى 1941-1945 جىلدارداعى ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس كەزىن­دە تۇرعىنداردىڭ ەڭبەك ورلەۋى، مايدانعا كومەك، ەۆاكۋاتسيالانعان كاسىپورىنداردى قابىلداۋ جانە ورنالاستىرۋ تۋرالى كۋالان­دىرادى.

ءيا، ەل شەجىرەسى مەن ۇلت تاري­حىنداعى قۇندى جازبا دەرەك­تەردى جيناستىرىپ، ساقتاۋ ىسىندە ارحيۆتەرگە جۇكتەلەر جاۋاپ­كەرشىلىك وراسان. سودان دا بو­لار، ارحيۆ سالاسىنىڭ دامۋى مەن تەحنيكالىق جاراقتان­دى­رى­لۋىنا، مادەني مۇرالاردىڭ قايتا قالپىنا كەلتىرىلىپ، تو­لىق­تىرىلۋىنا مەملەكەت تاراپىنان ايرىقشا ءمان بەرىلىپ كەلەدى.

ء«داستۇرلى اقپارات قۇرال­دارىن ساقتاۋعا ارنالعان زاماناۋي جابدىقتارمەن جۇمىس ىستەپ جاتىرمىز. مۇراعات سورەلەرىنىڭ جالپى ۇزىندىعى 7584 مەتردى قۇرايدى. قۇجاتتاردىڭ جوعا­لۋىن بولدىرماۋ ماقساتىندا بىلتىر قۇجاتتاردى قاۋىپسىز ساقتاۋ جانە مۇراعات ىشىندەگى راديو­جيىلىك بەلگىلەرىن قول­دانۋ ءارى قوزعالىسىن باقىلاۋ جۇيەسى ەنگىزىلدى. ازاماتتارعا ىڭعايلى بولۋ ءۇشىن سايتقا ەرەك­شە قۇجاتتاردىڭ تىزىمدە­مە­لەرىنىڭ تسيفرلانعان سۋرەت­تەرىن ورنالاستىردىق. ياعني قا­ۋىپ­سىزدىكتى ساقتاي وتىرىپ، مۇ­را­عات ماتەريالدارىمەن ۇي­دەن شىقپاي-اق تانىسۋعا بولا­دى»، دەيدى ارحيۆ باسشىسى م.بەك­تەمباەۆ.

كەلەشەكتە تاريحي ماڭىزى بار بارلىق قۇجات زامان تالابىنا ساي تسيفرلاندىرىلماق. بۇل پايدالانۋ كەزىندە التىننان قىمبات جازبا جادىگەرلەردىڭ قولدى بو­لۋىنان ساقتايدى دەگەن ءسوز. قازىر ارحيۆ قىزمەتكەرلەرى جەكە جانە زاڭدى تۇلعالاردان تۇسكەن وتىنىشتەردى سارالاپ، ولارعا قا­جەت فايلداردى تسيفرلاندىرۋدا. وسىلايشا، ەلەكتروندى مۇراعات قۇرۋ جانە سۇرانىمعا جاۋاپ بەرۋ ماسەلەلەرىن ءبىر ۋاقىتتا شەشۋگە تىرىسادى.

تاعى ءبىر نازار اۋداراتىن دۇنيە، شەتەل ارحيۆتەرىمەن قا­رىم-قاتىناس ماسەلەسى. قالا ءارحيۆى رەسەي فەدەراتسياسىنداعى كوپتەگەن ارحيۆ ۇيىمدارىمەن بايلانىس ورناتىپ، شاما-شار­قىنشا بىرلەسە جۇمىس ىستەپ كەلەدى. وعان دالەل قىتايدىڭ سيان مۇراعاتى جانە پولشا­نىڭ ۇلتتىق ەسكە الۋ ينستيتۋتىمەن ىنتىماقتاستىق تۋرالى مەموراندۋمعا قول قويۋى. ما­سەلەن، بىلتىر ەكى ەل اراسىنداعى مادەني بايلانىستىڭ ماڭىزدى­لى­عىن ارتتىرۋ ماقساتىندا رەسەي فەدەراتسياسى ۋليانوۆ وبلىسىنىڭ جاڭا تاريحى مەم­لەكەتتىك ارحيۆىمەن ءوزارا ارىپ­تەستىك تۋرالى كەلىسىمگە كەلگەن ەدى. ەندى قازاق زيالىلارىنىڭ ورىس ارحيۆىندە قوردالىپ جاتقان قولجازبالارىن ەلگە قايتارۋعا كۇش سالىپ جاتىر.

قالالىق ارحيۆ ساياسي قۋعىن-سۇرگىن قۇرباندارىن تولىق اقتاپ الۋ ءۇشىن بار قاجىر-قايراتىن جۇمساۋدا. بۇگىندە مەملەكەتتىك كوميسسيا قۇرىلعان، ارحيۆ قىز­مەتكەرلەرى الداعى ۋاقىتتا وڭ ناتيجەسىن بەرەتىنىنە سەنىمدى. سونداي-اق اقمولا ءوڭىرى بويىنشا انتيسوۆەتتىك كوتەرىلىستەر، قارسىلىقتار كەزىندە اتىلعان، قۋدالانعان ادامداردى دا اقتاپ الۋ ءۇشىن ماڭىزدى قۇجاتتاردى قايتا اقتارىپ، ولارعا تاعىلعان جالانى جويىپ، جازىقسىز ەكە­نىن دالەلدەۋگە تىرىسۋدا. تا­ۋەلسىز مەملەكەتىمىزدىڭ اياسىندا جاندانىپ كەلە جاتقان ارحيۆ سالاسىنىڭ تولايىم تىرلىگى كوڭىل سۇيىندىرەدى. العا قويعان جوس­پارى اياقسىز قالمايتىنىنا سەنىم مول.

 

سوڭعى جاڭالىقتار

الماتى تۇرعىندارى سۋسىز قالدى

ايماقتار • بۇگىن، 15:57

كانەلونى اۋىر شايقاس كۇتىپ تۇر

كاسىپقوي بوكس • بۇگىن، 12:18

ۇقساس جاڭالىقتار