ادەبيەت • 12 قازان، 2021

ولەڭنەن الىپ، ولەڭگە بەرگەن...

409 رەت كورسەتىلدى

ول وسى كۇنگە دەيىن ولەڭ دەيتىن حاندىقتىڭ ءامىرشىسى سەكىلدى كۇي كەشتى. سەبەبى ونىڭ جىرىندا دالا، كەڭ جايلاۋ، ارشانىڭ ءيىسى، قاراعايدىڭ قۋاتى، بۇلاقتىڭ مولدىرلىگى، سۋدىڭ پاكتىگى، كوڭىلدىڭ تازالىعى، جۇرەكتىڭ ءلۇپىلى بار ەدى. قازاقى قالىپتى، قايسار رۋحتى شىمىرلاتىپ جىبەرەردەي ولەڭ جازسا، سۇراعان راحمەت ۇلى جازسىن.

«سەن ماعان نەگە،

ۋ سىڭگەن كوزبەن قارايسىڭ؟

قارايسىڭ، سوسىن،

باستاعى قانعا تارايسىڭ.

قاباعىن تۇيگەن قاپ-قارا

ويعا ۇڭىلسەم.

ماسقارا تۇنگە مالشىنعان

مايدا ارايسىڭ.

 

قىرشىندى قيدىڭ قىل بۇراۋ

ارقان سالدىڭ دا.

مۇڭ جانىپ جاتىر

مۇقاندار ولگەن شالعىندا.

– كىسىمىن دەسەم...

– جىلقىسىڭ دەيسىڭ ...

ەندەشە:

مىنەتىن بولساڭ كىسىنەپ

تۇرمىن الدىڭدا».

مىنە، وسىلاي اقتارىلا تو­گى­لىپ، بار ايتارىن جىرىمەن ايت­­قان اقىن، جازۋشى، تا­ريح­شى سۇراعان راحمەت ۇلى – قا­زاق پو­ەزياسىنىڭ كورنەكتى وكىل­دە­رىنىڭ ءبىرى. بۇلاي دەۋىمىزگە ونىڭ ەكپىندى ولەڭدەرى مەن ويعا قۇ­رىلعان ماقالالارى، وقىرمان دەي­تىن قازىنىڭ كوڭىلىنەن شىق­قان كىتاپتارى سەبەپ بولىپ وتىر.

ول بايان-ولگەي مەن اس­تا­نا-الماتى اراسىن ولەڭمەن جال­­­عاعان ادەبيەت ەلشىسى ىسپەتتى. با­­­­رىنە دانەكەر ونىڭ تۇما جىرلا­رى بولدى.

تالانت دەگەن ءتاڭىر بەرگەن نەسىبەنىڭ ءوزى كىم كورىنگەنگە توق­تاي بەرمەيتىن سىڭايلى. سۇراعان راحمەت ۇلىنىڭ تالانتى جايلى، اقىندىق بولمىسى مەن ولەڭدەگى، ونەردەگى دابىسى، شابىسى جايلى وسىعان دەيىن اعا بۋىن اقىندار مەن قالامداستارى كوپ ايتتى. ارينە، ەستى وقىرماننىڭ پىكىرى ءبىر باسقا. ماڭىزدىسى دا سول.

«قىرباق قار ولەڭ

شۋماقتارىنداي،

مەيىرىمدى دالا كىرپىگى.

قازدىڭ قاڭقىلى ۇشادى

قالقىپ،

قۇنداقتاعى ۇلدان

اۋەنىن سانامدا ىركىدىم».

اقىندىقتى تاقتان دا قىمبات كورەتىن ءور مىنەزدى جاندار بولادى. ولاردىڭ ارمانى، ماقساتى مەن مۇراتى تەك قانا ولەڭنىڭ ەنشىسىندە. ءبىزدىڭ كەيىپكەرىمىز دە  – سول مۇددەنىڭ ىشىندە، ءتىپتى ۇنەمى ويدىڭ ىشىندە جۇرەتىن قالامگەر. ول بار مۇڭىن، تاعدىرىن ولەڭ­نەن تاۋىپ، ولەڭگە عانا سەرىك بولدى. ولەڭنەن الىپ، ولەڭگە بەردى. اسقاق ارمان، تازا جۇرەك، شىنايى ىنتىزارلىق ونى ولەڭنىڭ، ونەردىڭ جولىنان اداستىرعان جوق، قايتا الديلەپ بيىگىنە كو­تەردى. سۇراعان اقىننىڭ ولەڭ قۇر­لىسىندا قازىرگى جانە وتكەن اقىندارعا ۇقسامايتىن، وزىنە ءتان ستيلدىك ەرەكشەلىكتەر بار ەكەنىن دە ونىڭ ءور مىنەز جىرلارى، دا­لالىقتارعا ءتان اۋەنى ايتادى.

سۇراعان اقىن تۋرالى جا­زۋشى، عالىم مۇحتار ماعاۋين: «شى­­نىندا دا، سۇراعان – قازىرگى زامانعى قازاق پوەزياسىنىڭ ال­دىڭ­عى قاتارىندا تۇرعان تانىمال اقىن ەكەنى كۇمان تۋعىزباسا كەرەك. تابيعي دارىن عانا ەمەس، ۇتىمدى ىزدەنىس، تىنىمسىز ەڭ­بەك ناتيجەسى. بايىپتاپ قارا­سام، جاڭا باستاعان جاس تالاپ­­كەر سۇ­راعاننىڭ ۇلكەن ءبىر ار­تىق­شى­لىعى جانە كەمىسكە اينا­لۋ­عا مۇمكىن شەتىن جاعدايى بولىپتى.

ارتىقشىلىعى – ەجەلگى ­تۇ­ركى مەكەنى، بۇگىنگى موڭعول ۇلى­سىن­دا، باياعى اباي زامانىنداعى، تۇرمىسى تابيعي، ءتىلى تازا، مىنەز-قۇلقى ناعىز ۇلتتىق سيپاتتى، ۋىزى شايقالماعان قازاق ورتا­سىندا تۋىپ-ءوستى جانە ءبىرجولا قالىپتاستى. ىقتيمال كەمشىندىك – وسى وزگەشە ورتاداعى شالعاي جاعداياتتار ناتيجەسىندە توقى­راۋ­عا ۇشىراۋ، ياعني رۋحاني ومىر­­دە، تىنىم، ءبىلىم تارابىندا كە­شە­ۋىل­دەپ قالۋ قاتەرى بولاتىن. الايدا سۇراعان ءوزىنىڭ ءتاڭىر سىي­­لاعان تالابىنىڭ ارقاسىندا ۇلكەن قازاق جۇرتىنداعى تۇرعى­لاس­تارىنان كەم تۇسپەي، ءتىپتى كەي رەتتەردە وزا شاۋىپ، زور بى­لىك­كە جەتتى. بۇعان بۇگىنگى سۇ­راعان اقىننىڭ مازمۇندى، ويلى عانا ەمەس، تاقىرىپ تۇرعىسىنان جان-جاقتى، قۇرىلىمى مەن ءتۇر جاعىنان جاڭالىقتى ولەڭ-جىر­لارى ناقتى كۋالىك بە­رەدى. قايتالاپ ايتايىق، سۇرا­عان راحمەت ۇلى – قازىرگى قازاق پوە­زياسىنداعى ەڭ ەلەۋلى تۇلعا­لار­دىڭ ءبىرى. سونىمەن قاتار الىم­دى ادەبيەتشى جانە بىلىكتى تا­ريحشى رەتىندە دە جوعارى با­عاعا لايىق. تەك سۇراعان عانا ەمەس، بۇگىنگى موڭعول ۇلىسىندا، قىتاي مەملەكەتىندە جاساپ جات­قان انا ءتىلدى قالامگەر اتاۋلى قازىرگى قازاق ادەبيەتىنىڭ كەڭ ءورىسىن، شىن مانىسىندەگى ۇلت­تىق، ۇلكەن ادەبيەت ەكەنىن ايعاق­تاي تۇسسە كەرەك. سونىمەن قا­تار قادىم زاماندا تۇركى قا­عاناتى قۇرامىندا بولعان، ورتا عا­سىرلاردا شىڭعىس حاننىڭ الەمدىك يمپەرياسىن نەگىزدەگەن بابالار اۋلەتىنىڭ وشپەس رۋحى مەن كەيىنگىدە قازاق ورداسى اتا­­لىپ، دەربەس تۋ كوتەرگەن اقىر تۇ­بىندە اۋەلگى اتىنان ايىرىل­­سا دا، بارلىق زوبالاڭنان امان ءوتىپ، تاۋەلسىز كۇنگە جەتكەن قازاق حالقىنىڭ ءبىرتۇتاس بىر­لى­گىنىڭ كورسەتكىشى. سۇراعان راح­مەت­ ۇلى­نىڭ الپىس جىلدىق مەرەي­تو­يىنىڭ ىلگەرىندى-كەيىندى باسقا دا شارالاردان وزگەشە بولمىسىن وسى تۇرعىدان تانيمىن»، دەپ اتالى ءسوز ايتىپ، اقىنعا شى­­نايى باعا بەرەدى. ايتسا ايت­قانداي، سۇراعان اقىننىڭ باسقا­دان بولەك بولمىسى، مىنەزى، ونەرى ءبىزدىڭ ادەبيەت ءۇشىن، تاريح ءۇشىن ەلەۋلى.

«ارماندار كوگىمدى تىرنالاپ ۇشادى» دەيتىن اقىننىڭ ار­مانى – ۇلتىم وزگەدەن كەم قال­ماسا، ونەرىمىز اسپانداسا، ولەڭ بار­شا جۇرتتىڭ رۋحاني ازى­عى­نا اينالسا، ۇرپاقتار ەجەل­گى اتا-بابالارىنىڭ جولىن قۋىپ، با­قىتتى كۇن كەشىرسە دەي­تىن ريا­سىز ءارى شىنايى ارمان ەكە­نىندە داۋ جوق. اقىننىڭ ارمانى – شەكسىز ارمان. ال جىرى – قۇدىرەت!

سوڭعى جاڭالىقتار

11 تامىزعا ارنالعان ۆاليۋتا باعامى

ەكونوميكا • بۇگىن، 09:40

ۇقساس جاڭالىقتار